Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Tarıh – tóreshi, ýaqyt – synshy» zamanda paıymy men tanymy tereńnen órbıtin qoǵamdyq qundylyqtardyń biri – adam men onyń ómiri, quqyqtary men damý keńistigi, rýhanı bolmysy men ishki senimi. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan aınalymǵa engen «adam kapıtaly» uǵymy sol zerdeli oıdyń jalǵasy, sanaly árekettiń aınasy ispettes. Adam kapıtaly – bilim men bilik, ádet pen daǵdy, aqyl men sana, tanym men taǵylym ordasynyń bıiktigimen ólshenip, moraldyq qasıetter mazmunymen sabaqtasqan órisi keń, áleýeti joǵary uǵym. Ol – ári mańyzdy ekonomıkalyq recyrstar toǵysynda, ári áleymettik, pcıhologııalyq, mádenı jáne etnografııalyq qatynastar sheńberinde ózekteletin «alyp maqsattar turaǵy», ómir talaby men ýaqyt úrdisi dáıektegen evolıýsııalyq damýdyń qajet baǵdary. Osyǵan oraı, qoǵam, mádenıet, sana uǵymdarynyń tóreliginen bastaý alǵan «adamtaný», «tulǵataný» sııaqty irgeli ilimder de búgin mańyzdy ári múddeli basymdyqtar úılesimi dep qabyldanady.
Kezinde Konfýsııdiń memleket qundylyqtary aıasynda qoǵamdyq tártip pen turaqtylyqty, al Geraklıttiń otbasy zańdylyqtaryn joǵary baǵalaýy adam mártebesiniń qundylyǵyn, qoǵamdyq úlesiniń mańyzdylyǵyn dáleldegen edi. Bul qatarda Sıseronnyń memleket belgilerin halyq ıgiliginen órbite taldaýy da, Ál-Farabıdiń halyqtyń ál-aýqatyn memlekettiń basty nysany dep anyqtaýy da adamdyq qarym-qatynas kanondarynyń máńgilik sıpatyn aıǵaqtaıtyny sózsiz.
«Adam – tańǵajaıyp qubylys! Onyń jan dúnıesi, aqyl-oıy, jan-jaqty talant-qabileti qudirettilik tabıǵatynyń naqty kórinisi», dep kezinde Shoqan Ýálıhanov atap kórsetkendeı, jaratylysynan oıly adamzat balasynyń qalyptasý, damý joly qazirgi qoǵamdyq-áleýmettik ınstıtýttar negizinde órisin keńeıtip, qajet bilim men daǵdy qoryn júıeleýge, ishki yntasy men yqylasyn tarazylaýǵa múmkindik berýde. Búgin adamnyń ósý baǵdary men áreketi, ishki áleýeti men pcıhologııalyq damý ózgesheligi onyń bilimin tereńdetý, biliktiligin arttyrý faktorlarynyń sapasymen suryptalatyny da aqıqat.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atap ótken «kókjıegi keń, tamyry tereń órkenıettik kózqarasty» ustanatyn ári «ulttyq sana-sezimdi jahandyq aýqymda nyǵaıta túsetin», «tarıhı ádildik qaǵıdaty men perzenttik paryzy» joǵary memlekettik qyzmetshilerdi qalyptastyrý jolyndaǵy Memlekettik qyzmet isteri agenttigi men Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń birlesken izdenisteri memlekettiliktiń «aıbyny men aıbaryn» arttyrýǵa, qoǵamdyq mekteptiń abyroıyn kóterýge, adamtanýdyń órisin órkendetýge baǵyttalǵan sharalar tizbegin quraıdy.
Búgin memlekettik qyzmetshilerdiń irgeli daıyndyq alańdaryn júzege asyryp jatqan qurylymdardyń aldynda mádenı, aksıologııalyq, saıası-ekonomıkalyq jáne áleýmettik alǵysharttar toǵysyna negizdelgen mindetterdi sheshý maqsaty qoıylǵan. Olar «el múddesine adaldyq, onyń aldyndaǵy boryshyn seziný sııaqty myzǵymas qundylyqtar memlekettik qyzmetti atqarý erekshelikterimen jáne «Adal azamat» ıdealdarymen tyǵyz baılanysty» (Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmetin damytýdyń 2024 – 2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynan) degen ustanymdy kún tártibine qoıýda. Búgin joǵary jáne joǵary ornynan keıingi bilim berý júıeleriniń aldynda tárbıemen ushtasqan, Uly dala qundylyqtarymen sabaqtasqan, qoǵamdyq ádep qaǵıdattaryn meńgergen, «kóshpeliler órkenıetin» jańǵyrta otyryp, sıfrlyq áleýet zamanynyń jańarý keńistigin úılestirgen bilim úlgilerine qol jetkizý mańyzdylyǵy arta túsýde.
Asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Dinmuhamed Qonaevtyń: «Qazaq arýaq attamaǵan. Tirshiliginde ata-anasyn ardaqtaı bilgen halyq solardyń eń izgi qasıetterin erteńgi urpaq boıyna sińire bilgen. Bizdiń ulylyǵymyz da osynda» degen tujyrymyna orala otyryp, Ulttyq quryltaı tórinde ózektelgen «ozyq oıly urpaq ósirý úshin bilim men tárbıe árdaıym qatar júrýi kerek» ustanymyn zerdeleý búgingi tulǵataný men tulǵa qalyptastyrýdyń ajyramas birligi ekenin jadyda saqtaǵan abzal. Urpaq aldyndaǵy, al urpaq arqyly memleket aldyndaǵy jaýapkershilik adaldyq pen ádildik, tabandylyq pen biliktilik toǵysymen jalǵasyn tabýy da osy qaǵıdattyń zańdy úılesimi.
Akademııanyń bilim berý, qaıta daıarlaý, biliktiligin arttyrý baǵdarlamalary memlekettik qyzmetshilerdiń tulǵalyq qalyptasýyn estetıkalyq ólshemder genezısimen tereńdetýge, zııatkerlik áleýetimen biriktire saralaýǵa basymdyq berýde. Nátıjesinde, usynylatyn aqparat kózi de, tanym qurylymy da adamzat oıy men tirshiliginiń basty quraldary retinde sananyń mazmundyq qabatyn aıqyndaıtyn tájirıbe arnasy dep qabyldanady. Qoldanystaǵy 9 magıstrlik jáne 3 doktorlyq bilim baǵdarlamalary ár tulǵaǵa qajet kásibı bilim men qundy daǵdylar qoımasyn jınaqtaý maqsatyn kózdeıdi. Olardyń qatarynda «Memlekettik basqarý», «Memlekettik saıasat», «Halyqaralyq qatynastar», «Ekonomıka», «Adam resýrstaryn basqarý», «О́ńirlik damý» mamandyqtarymen birge, 2026 – 2027 oqý jylynda jańadan qosylatyn «Sıfrlyq memlekettik basqarý» mamandyǵyn ataýǵa bolady. Memlekettik qyzmetshilermen qatar, kvazımemlekettik sektorlardan da úmitkerler oqýǵa qabyldanyp, jumystarynan qol úzbeı biliktiligin arttyrýǵa múmkindik alýda.
Qazirgi bilim paradıgmasynyń dittegeni – adamnyń qundylyqtar júıesin ómirlik damýdyń kilti, al ǵasyrlar toǵysynda ornyqqan estetıkalyq, etıkalyq normalardy biliktilik pen zııatkerliktiń mańyzdy quramdas bóligi dep baǵalaýǵa úıretý. Osyǵan oraı, Akademııada júzege asyrylatyn memlekettik qyzmetke alǵash qabyldanǵandarǵa arnalǵan qaıta daıarlaý men basshylyq qyzmetkerlerge baǵdarlanǵan biliktiligin arttyrý semınarlary tulǵanyń ózin-ózi qalyptastyrý men jetildirý baǵytynyń qoldanbaly úlgisin quraıdy. Irgeli strategııalyq maqsattardy basshylyqqa alǵan taqyryptyq kýrstar birneshe talqylaýdan ótedi. Nátıjesinde, Úkimet aldyna qoıylar mindettermen sabaqtasa otyryp, Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń damý josparymen, Akademııanyń quzyrettilikterdi jetildirý baǵdarymen ushtasqan baǵdarlamalardyń tujyrymdamalyq negizi órisi keń múddeler toǵysyn aıqyndaıdy, al memlekettik mekemelermen kelisilgen taqyryptar, olardyń mazmuny, dáristiń sapasyn qamtamasyz etetin tájirıbeli mamandar – barlyǵy túpki nátıjege baǵdarlanǵan alǵysharttar men izdenis kókjıekterin dáıekteıdi. Onyń aıqyn mysaly retinde Akademııanyń Nazarbaev ýnıversıtetimen birlese usynǵan saıası memlekettik qyzmetshilerge arnalǵan 240 saǵattyq «Jańa formasııa basshylary» atty baǵdarlamasyn, A korpýsynyń memlekettik qyzmetshilerine baǵyttalǵan qaıta daıarlaý kýrstaryn, aýyl ákimderine daıyndalǵan modýldik komponentterdi aıryqsha atap aıtýǵa bolady.
Kásibı biliktilik kartasyn strategııalyq maqsattar matrısasymen baılanystyra otyryp, magıstranttar men tyńdaýshylardyń tulǵalyq bolmysyn somdaýdyń ózgeshe óristi úlgisin qalyptastyrýǵa negizdelgen oqytý tehnologııalaryna basymdyq berý – Akademııa damýynyń basty baǵyttarynyń biri. Mamandyqqa baǵdarlanǵan teorııalyq málimettermen qosa, qoldanbaly keńistiktiń utymdylyǵyn sabaqtastyrý nátıjesinde jaǵdaıattyq, belsendi qarym-qatynas tapsyrmalary jeke tulǵanyń qatysymdyq qabiletin basqarý áleýetimen toǵystyra damytýǵa, kópshilik aldynda sóıleý ónerin ıgertýge múmkindik týady. Sondaı-aq ortalyq jáne óńirlik deńgeıde tıimdi sheshim qabyldaý amaldaryn meńgertýge, eldiń turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq órisin qamtamasyz etý baǵytynda bıýdjettik josparlaý, memlekettik satyp alý men salyqtar, kommýnaldyq menshik, sıfrlyq basqarý sııaqty quzyretterdiń rólin arttyrýǵa jol ashylady.
Akademııada uıymdastyrylatyn qonaq- dáristerdiń, kóshpeli sabaqtar men qorǵaýlardyń dástúrli sabaq úlgilerimen qatar júrýi – akademııalyq maqsattardy kúsheıtýdiń ónimdi quraly. Adamzat tanymynyń belsendi birlikterin ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenıaralyq, ultaralyq qatynastardyń ózegi dep qabyldaý oqý úrdisiniń jańa qoldanbaly baǵyttaryn saralaýǵa múmkindik berip otyr. Osy qatarda Parlament, Joǵarǵy sot, «QazMedıa» ortalyǵy, Ulttyq ǵarysh ortalyǵy, Qazgıdromet, Astana sý arnasy, qurylys qaldyqtaryn óńdeý alańdary («Astana Recycling Development» JShS), Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty, t.b. mekemeler tarapynan usynylatyn alańdardyń órisi asa tıimdi. Atalǵan bilim tehnologııalary adamnyń jady jumysynyń jyldamdyǵy men oılaý júıesiniń tıimdiligin eseleıdi. Taǵylymdamalyq mekteptiń ózgeshe úlgisin boılaryna sińirgen magıstranttar men tyńdaýshylar aýdıtorııasy memlekettik múdde men «adal azamat» ustanymdaryn, halyqtyq dástúr men tildik quzyret birligin, ishki qýat pen berik senim qaǵıdattaryn sheshim qabyldaýdyń úzdik ólshemderi dep baǵalaı alý múmkindigine ıe bolady.
«Qoǵamdyq dıalog» alańyn kásibı tanymmen utymdy úılestirgen Akademııanyń taǵy bir jobasy – Damý kúni. Dástúrli sharanyń bilim men tárbıe odaǵyn nasıhattaýdaǵy mańyzy da, mazmuny da aıtarlyqtaı. Adamzat qoǵamynyń san ǵasyrlyq tájirıbesiniń nátıjesi dep tanylatyn moral men etıka normalary da, rýhanı estetıkalyq pálsapa zańdylyqtary da, ulttyq-mádenı qundylyqtar álemi de kásibı biliktilik keńistigimen sabaqtasa ár jumanyń kún tártibi men talqylaý nysanyn anyqtap keledi. Bul rette magıstranttardyń ózderinen qurylǵan pikirtalas keńistikterine («Ekonomıst+»), magıstrlik jobany jazý, analıtıkalyq jazýdy meńgerý, «Alash zııalylarynyń rýhanı murasy jáne Ádiletti Qazaqstan», «Elge adal qyzmet – abyroıly mindet», «Alǵyspen el kógerer», «Amerıka arhıvterindegi qazaqqa qatysty derekter», «Bir til – bir álem», «Ulttyq statıstıka Bıýrosynyń qyzmeti týraly», «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl», «Ýnıversıtettik onlaın kitaphana», t.b. taqyryptarda ótkizilgen saraptamalyq kezdesýler tájirıbesine júginýge bolady.
«Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys, áıtpegende, bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz», dep Alash kósemi Álıhan Bókeıhan atap ótkendeı, irgeli eldiń bolashaǵy óz mindetin zor senimmen arqalaǵan azamattardyń úlesimen, erteńgi kúnniń amanatyn paıymdaı bilgen qoǵam múshesiniń tereń túsinigimen ólshenetini sózsiz. Bul qatarda bilim ordalary men kásibı damý ortalyqtarynyń aldynda turǵan irgeli maqsat – adamnyń zııatkerlik qabiletin azamattyq kelbetimen, qundylyqtar kókjıegimen, joǵary pálsapalyq uǵymdar toǵysymen sabaqtastyrý, «adamtaný» men «tulǵataný» uǵymdaryna nazar aýdarý, daryndy urpaq, oıly da adal azamat tárbıeleý.
Tulǵaǵa baı eldiń tuǵyry berik bolary daýsyz.
Elmıra Orazalıeva,
Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń akademııalyq qyzmet jónindegi vıse-rektory, professor
