Rústem Esimhanuly zań men ádilet jolynda qarapaıym tergeýshiden bastap, táýelsiz Qazaqstannyń Ishki ister mınıstriniń orynbasary qyzmetine deıin ósti. Ol jaı ǵana qyzmet atqarǵan joq, tutas býyn úshin adaldyq pen erlik úlgisin qalyptastyrdy. Onyń basshylyǵymen uıymdasqan qylmysqa, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreske baǵyttalǵan júıeli reforma júzege asty.
Ǵalym ári tálimger retinde de qoǵamda belgili maman edi. R.Qaıdarov quqyqtyq ǵylym salasyna eńbek sińirdi. Ol – qylmystyq is júrgizý, tergeý ádistemesi, krımınalıstıka boıynsha 30-dan asa ǵylymı eńbektiń avtory. Ýnıversıtet stýdentterine, bolashaq tergeýshilerge arnalǵan oqý quraldaryn jazdy. Vedomstvolyq joǵary oqý oryndarynda dárister oqyp, bolashaq jedel qyzmetkerlerdi daıarlaýǵa úlesin qosty.
Elimizdiń Qylmystyq-prosestik kodeksin daıyndaýǵa atsalysty. R.Qaıdarov halyqaralyq deńgeıde de tanymal edi. BUU-nyń esirtki bıznesine qarsy kúres jónindegi komıssııasynyń sessııalaryna qatysyp, elimizdiń múddesin qorǵady. Sondaı-aq TMD Parlamentaralyq Assambleıasynda modeldik kodeksterdi ázirleýge atsalysyp, quqyqtyq ıntegrasııaǵa úles qosty. Halyqaralyq konferensııalarǵa qatysyp, esirtki bıznesi men uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres týraly baıandamalar jasady.
Zeınetke shyqqan soń, «Generaldar keńesi» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigin quryp, ony uzaq jyl basqaryp, ómiriniń sońyna deıin elge adal qyzmet etti. О́kinishke qaraı 2019 jyly 27 jeltoqsanda Almaty mańyndaǵy ushaq apatynda qaza tapty.
R.Qaıdarov 1940 jyly Semeı oblysynyń Besqaraǵaı aýdanyndaǵy Sosnovka aýylynda orman sharýashylyǵy jumysshylarynyń otbasynda dúnıege kelgen. Jastaıynan eńbekke aralasyp, júk tıeýshi, traktorıst, aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý ýchılıshesinde óndiristik oqytý sheberi bolyp jumys istegen. 1961–1964 jyldary keńes armııasynyń Zabaıkale áskerı okrýginde áskerı boryshyn ótegen. 1965–1966 jyldary atalǵan sharýashylyqta óndiristik oqytý sheberi, keıinnen kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshede tárbıe isi jónindegi dırektordyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan.
1966 jyly ol ishki ister organdaryndaǵy qyzmetin bastady. Alǵashynda Semeı qalalyq Ishki ister bóliminde jedel ýákil, tergeýshi, aǵa tergeýshi, tergeý bólimi bastyǵynyń orynbasary, aýdandyq IIB bastyǵy bolyp aıanbaı eńbek etti.
1970 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirdi. 1976–1982 jyldary partııalyq qyzmette bolyp, Semeı oblystyq partııa komıtetiniń jáne Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıteti ákimshilik organdar bólimderiniń nusqaýshysy qyzmetterinde bolǵan. 1982–1985 jyldary Semeı oblystyq ishki ister basqarmasy bastyǵynyń birinshi orynbasary, 1985–1990 jyldary Jezqazǵan oblystyq ishki ister basqarmasynyń bastyǵy, 1990–1992 jyldary KSRO IIM-niń Qazaq jáne Qyrǵyz KSR-leri boıynsha uıymdasqan qylmys pen sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi 6-basqarmasynyń bastyǵy qyzmetterin atqarǵan.
1992–1995 jyldary R.Qaıdarov elimizdiń Ishki ister mınıstriniń tergeý jónindegi orynbasary, 1995–1996 jyldary Memlekettik tergeý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetterin abyroımen atqardy.
Men Rústem Esimhanulymen 1986 jyldyń kókteminde tanysqan edim. Ol kezde Qazaq KSR Memlekettik qaýipsizdik komıteti Jezqazǵan oblysy basqarmasy Qarajal qalalyq bólimshesiniń jedel ýákili qyzmetin atqaryp júrgenmin. Jáırem ken baıytý kombınaty sol ýaqytta úlken qarqynmen salynyp jatty. Onyń qurylys nysandarynyń damýy KSRO men bizdiń respýblıka basshylarynyń tikeleı baqylaýynda turǵan. Jáırem kentinde aýyr ushaqtar qabyldaıtyn áýejaı jumys istedi. Osyǵan baılanysty Jáıremge Jezqazǵan oblystyq partııa komıtetiniń, oblystyq basqarmalar basshylary jıi ushyp kelip turatyn. Kóp jaǵdaıda laýazymy joǵary basshylardy kútip alyp, shyǵaryp salýǵa qatysatynmyn.
Rústem Esimhanuly Jezqazǵan oblystyq Ishki ister basqarmasynyń bastyǵy qyzmetinde Jáıremge issaparmen kelip turdy. Úlken laýazymyna qaramaı óńirdegi jaǵdaılar týraly ashyq suraqtar qoıyp, óndiris mekemelerin aralap, mılısııa bólimine baryp, qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerdiń jumystarymen tanysyp, olarǵa durys baǵyt berip júrdi.
Ol Jáırem óńirine kelgen kezderi keıde janynda boldym. Bir jaǵynan qyzmet baby boıynsha, ekinshi jaǵynan, oblystyq atqarý komıtetiniń depýtaty retinde ol jańadan salynyp, damyp kele jatqan Jáırem kentindegi sheshimin tappaı jatqan máselelerge kóńil bólip, olardyń tez arada sheshilýine zor úles qosty. Jezqazǵan oblysynda Rústem Esimhanuly bes jyldaı qyzmet istep, eleýli is-sharalardy atqaryp, qyzmetkerleriniń jumystaryna kóńil bólip, olardyń áleýmettik jaǵdaılaryn joǵary deńgeıge kótergen basshy retinde este qaldy.
Otstavkadaǵy polısııa polkovnıgi Qaırat Baltabaevtyń aıtýynsha, sol kezde mılısııanyń basshylyq quramy men qatardaǵy qyzmetkerleri baspanamen, úı-jaımen nashar qamtamasyz etilgen edi. Oblystyq IIB bastyǵy Rústem Esimhanuly Jezqazǵan qalasy men oblysta birneshe kópqabatty jáne ondaǵan birqabatty eki páterli turǵyn úıler (kottedjder) salǵyzyp, qyzmetkerlerine bergen. Áleýmettik jaǵdaıy durystalǵan qyzmetkerler jumysty jaqsy istep, óńirde qylmys sany azaıyp, el rızashylyǵyna bólengen edi.
Sol jyldary Aǵadyr, Aqtoǵaı, Jańaarqa, Jezdi jáne Prıozer aýdandyq IIB, Sátbaev qalalyq IIB, tergeý ızolıatory, jol polısııasynyń dıagnostıkalyq ortalyǵynyń jańa ǵımarattary salyndy. Oblys ortalyǵynda demalys aımaǵy, garaj keshenderi, qyzmettik ıtterge arnalǵan tálimbaq jáne basqa da nysandar boı kóterdi. Rústem Esimhanuly qurylys, materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý jáne oblystyq IIB qyzmetkerlerin arnaıy kıimmen jabdyqtaý máselelerine de nazar saldy. Ol óte bilimdi adam edi, is júzinde oǵan tanys emes sala joq bolatyn.
Quqyq qorǵaý salasynyń bilimdi, parasatty basshylarynyń biri, tipti biregeıi bolǵan R.Qaıdarov týraly áriptesteri de tek jaqsy pikirde. Ishki ister mınıstrligin uzaq jyl basqarǵan Halyq qaharmany, general-polkovnık Qaıyrbek Súleımenov óz esteliginde ádilet general-maıory R.Qaıdarov týraly bylaı dedi: «Rústem Esimhanuly ózine júktelgen iske degen erekshe jaýapkershiligimen kózge túsetin. Qoǵamdyq mańyzy bar ınstıtýt «Generaldar keńesi» sııaqty uıymdy quryp, ony tabysty júrgizý – ekiniń biriniń, tipti eńbegi sińgen generaldardyń da qolynan kele bermeıtin is. Saıası turǵydan kemeldengen maman R.Qaıdarov óz mártebesiniń resmı sheńberinen jıi shyǵyp, jalpyulttyq mańyzy bar is-sharalarǵa belsene qatysatyn, naǵyz memleketshil azamat edi. О́zinen keıin jarqyn ofıserler legin tárbıelep shyǵardy. Joǵary kásibı qasıetterimen qatar, ol adam taǵdyryna qatysty eń kúrdeli jaǵdaıda jalǵyz durys sheshimdi taba biletin. General-maıor R.Qaıdarov otandyq polısııanyń tarıhyna tek óz halqynyń laıyqty uly, patrıot qana emes, sonymen qatar senimdi serik retinde de enedi».
1993–1997 jyldary Qorǵanys mınıstriniń orynbasary bolǵan general-maıor Aıtqalı Isenqulov Rústem Esimhanulyn Qazaqstanǵa alǵash kelgen kezden biletinin, qyzmettik joly birneshe ret toǵysqanynyn, ártúrli vedomstvolarda mınıstrdiń orynbasary bolyp qyzmet atqarǵandaryn eske aldy.
«Rústem Esimhanuly kez kelgen máseleni jan-jaqty túsinýge tyrysatyn, óte ashyq, shynaıy, kómek kórsetýge árdaıym daıyn turatyn. Onyń qasynan adamdar úmit pen jaqsy kóńil kúı alyp ketetin. Kómektese almasa da, máseleni sheshýdiń joldaryn mindetti túrde túsindirip beretin. Keıbir ótinishter onyń mindetine kirmese de, beıjaı qaramaıtyn. General-maıor R.Qaıdarov sııaqty ádil, shynshyl adamdardy tabý qıyn. Ol IIM-de tergeý jumystaryn basqara otyryp, kóptegen adamdy ádiletsiz jazadan qutqardy, al kinálilerge tıisti jaza qoldandy. Onyń barlyq áreketi adal ar-ujdanyna saı bolatyn. О́mirde de dál sondaı aty ańyzǵa aınalǵan general Qaıdarov edi. Onyń basshylyǵymen qurylǵan «Generaldar keńesi» qoǵamdyq birlestigi turaqtylyǵymen jáne qajettiligimen erekshelendi. Biz, generaldar, onyń árbir qıyndyqqa tap bolǵan adamǵa qalaı kóńil bóletininiń kýási boldyq», dedi A.Isenqulov.
Al general-maıor R.Tynbaev óz esteliginde Rústem Esimhanulymen 25 jyldan asa tanys-bilis bolǵanyn aıtady.
«Bastapqyda ol Ishki ister mınıstriniń tergeý salasyndaǵy orynbasary edi. Al men Prezıdent janyndaǵy Bas baqylaý ınspeksııasynyń memlekettik ınspektory bolyp qyzmet atqaratynmyn. Ol úlgili otbasynyń otaǵasy bola bildi. Jeńgemiz Aımen Jeksembaıqyzyn árdaıym «Aıeke» dep atap otyratyn. Uly Erboldy, qyzy Gúlsimdi, kelini Dılıarany, nemerelerin árkez aýzynan tastamaı, áńgime etip, maqtan tutatyn. 2010 jyldary men Aqtaý qalasynda halyqaralyq teńiz portynda qyzmette edim. «Aqtaýǵa baramyn» dep maǵan telefon shaldy. Sol kezdesý ústinde meni «Generaldar keńesine» jumysqa shaqyrdy. Sodan beri biraz jyl Rústem Esimhanulynyń qasynan tabyldym. Qoǵamdyq jumysta bolsa da, ol kisi kádimgi memlekettik qyzmette júrgendeı tynym tappaı eńbek etti. Onyń qabyldaýyna adamdar óte kóp keletin, ártúrli suraqtarmen kómek suraıtyn. Báriniń sózin bólmeı, asyqpaı tyńdaıtyn. Sosyn qolma-qol máselesin sheshýge kirisip ketetin. Kóbine kómegi tıip, sheksiz alǵysyna ıe bolatyn», dedi R.Tynbaev.
Otstavkadaǵy polısııa general-maıory Erkin Belǵojanov ta áriptesi týraly jyly esteligimen bólisti.
«Men general-maıor R.Qaıdarovty 1985 jyldan beri tanımyn. Alǵash kórgenimde 45 jastaǵy qylshyldaǵan mılısııa podpolkovnıgi, Jezqazǵan oblysy Ishki ister basqarmasynyń bastyǵy laýazymyna kelgen kezi edi. Salǵan betten jańa bastyqtyń oń qyrlary kórine bastady. Tereń bilimimen qosa uıymdastyrý qabileti, jigerlilik, talapshyldyq qasıetteri boıynan anyq bilindi. Jezqazǵan óńirinde 5 jyl eńbek etken Rústem Esimhanuly abyroıly qyzmetiniń arqasynda podpolkovnıkten general-maıor dárejesine deıin kóterildi. Sonymen qatar onyń ultjandylyq, jigerlilik qasıetterine tánti boldyq. Mysaly, 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisine baılanysty Jezqazǵan qalasynda jastardyń kóterilýin aqylmen, iskerlikpen basyp, birde-bir jasqa qııanat jasatpaı, aman alyp qalǵanyn el áli kúnge ańyz qylyp aıtady», deıdi ol.
Rústem Esimhanuly 2001 jyldan bastap 18 jyldan asa ýaqyt taban aýdarmaı «Generaldar keńesi» birlestigin basqardy. Onyń basshylyǵymen bul uıym otandyq kúshtik qurylymdardyń ardagerleri men qyzmetkerleri úshin mańyzdy alańǵa aınaldy. Uıym ardagerlerdiń áleýmettik quqyqtaryn qorǵaýmen, jastardy otansúıgishtikke tárbıeleýmen aınalysty. Barlyq kúshtik qurylym qyzmetkerleriniń zeınetaqylary qaıta esepteldi. Ádiletsiz jazalanǵan keıbir ofıserler men generaldardyń isterin qaıta qaraýǵa qol jetkizildi.
2010 jyly Rústem aǵamyz «О́mir ótkelderi» atty kitabyn jazyp, jaryqqa shyǵarǵan edi. Sol eńbeginde mynadaı joldar bar: «Men taǵdyryma razymyn. Belgili jazýshy V.Shýkshın: «Búkil ómirimdi 3 raýndtyq shaıqas dep qaraımyn – jastyq, eresektik, kárilik. Sonyń eki raýndynda jeńý kerek. Men bireýinde utylyp úlgerdim», degen eken. О́z basym osy úsh raýndtyń úsheýinde de jeńiske jetken sekildimin. Balalyq shaǵym soǵys kezeńiniń aýyr shaǵyna tap kelgenimen, urysqa ketken ákem aman-saý oraldy. Bala bolyp erkeleı bildim. Oınadym, kúldim – bul da qyzyq. Eresek bolyp, eńbekke aralastym. Bilim aldym. Elime qyzmet ettim. Jar qyzyǵyn kórdim. Artymnan urpaq erdi, nemere súıdim. Jany izgi dostar taptym. Bul da qyzyq. «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman» degenmen, qatardan qalǵanymyz joq. Halqymnyń bir paıdasyna jararmyn dep áli de shapqylap júrmiz. Bul da qyzyq», dep jazady.
Rústem Esimhanulynyń bastaýymen jáne tikeleı aralasýymen Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı «Generaldar keńesi» kóp jumys atqardy. Muraǵattarda júrgizilgen jumystardyń nátıjesinde elimizden áskerge shaqyrylǵan jáne soǵystan keıin elimizde turǵan 528 Keńes Odaǵynyń batyry anyqtaldy. Olardyń kóbiniń soǵysta kórsetken erligi men batyrlyǵy týraly derekti fılmder túsirildi.
Eki dúrkin Keńes Odaǵynyń batyry, áıgili ushqysh, avıasııa general-maıory Talǵat Bıgeldınov týraly tolyqmetrajdy derekti kınofılm jaryqqa shyqty. Rústem Esimhanuly bastaǵan delegasııa Máskeýge barǵanda bul fılm qalalyq ardagerler úıinde kóp adamnyń qatysýymen kórsetildi. Reseı astanasynda turatyn soǵys ardagerleri, Talǵat Jaqypbekulynyń erligine tánti bop ósken ushqysh ofıserler, generaldar fılmge óte joǵary baǵasyn berdi. 2015 jyly T.Bıgeldınovtiń qola músini Máskeý qalasyndaǵy «Taǵzym taýy» áskerı murajaıyna ornatyldy.
2017 jyldyń aqpan aıy bolatyn. Rústem Esimhanuly maǵan telefon shalyp, mamyr aıynda Máskeýdegi áskerı murajaıǵa Keńes Odaǵynyń batyry, Halyq qaharmany, armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetovtiń qola músinin aparyp qoıý kerek ekenin aıtty. Keıin men Rústem Esimhanulynyń sózin jerge tastamaı, mamandarmen kezdesip, músinshi Esken Sergebaev pen quıýshy Tohtar Rahıevke S.Nurmaǵambetovtiń qola músinin jasattym. Keńesshim ataqty sýretshi, dosym Marat Nısýpov boldy. Sol jyldyń 30 mamyrynda bárimiz músindi Máskeýdegi «Taǵzym taýy» murajaıyna aparyp qoıdyq. Kórgen halyq, áriptester oǵan joǵary baǵasyn berdi.
Rústem Esimhanuly baqıǵa kóshse de, esimi umytylmaq emes. 2020 jyly onyń 80 jyldyǵyna oraı Astanada Ishki ister mınıstrligi, Almaty, Semeı, Jezqazǵan polısııa departamentteriniń murajaılarynda arnaıy buryshtar ashyldy. Almatyda marqumnyń turǵan úıine memorıaldyq taqta ornatyldy. Ishki ister organdarynda jyl saıyn R.Qaıdarovty eske alýǵa arnalǵan is-sharalar ótedi. Generaldyń qurmetine dzıýdodan respýblıkalyq týrnır uıymdastyrylyp keledi. Bıyl 2-4 mamyrda týrnır Semeı qalasynda ótti. Ádilet general-maıory R.Qaıdarovtyń esimi elimizdiń quqyq qorǵaý salasynyń tarıhynda altyn árippen jazyldy. Onyń eńbekteri men bastamalary búgin de ózekti, al ómir joly – otansúıgishtik pen elge adal qyzmettiń jarqyn úlgisi. 2021 jyly «Generaldar keńesi» men otbasy general týraly «Jızn posvıashennaıa slýjenııý Rodıne» kitabyn shyǵardy.
Ádil ShAIаHMETOV,
general-leıtenant, memleket jáne qoǵam qaıratkeri
