Ulytaýdan segiz shaqyrym qashyqtaǵy Aıyrtaýda týǵan aqyn bes aǵaıyndy eken, tórtinshisi Taıjan toǵyz jasynda uıyqtap jatqanda «kógen keregi joq, óleń alamyn» dep aıqaılap oıanypty. Túsinde «kógen alasyń ba, óleń alasyń ba?» dep aıan bergende, álgindeı depti. Ákesi Qalmaǵambet iri molda bolǵan. Túrkistan oblysyna qaraıtyn Qarnaqta (qazir Atabaı dep atalady) medrese bitirgen. Ákesi «kógen alýyń kerek edi, myna bala durys tańdaý jasamady» dep úıden qýyp shyǵypty. Sodan atamyzǵa ónerdiń ushqyny tıip, aýyl-aımaqta qolma-qol óleń shyǵaryp, dala kezip ketedi. Aýyl adamdary ákesi Qalmaǵambetke «balany Kókshetaýdaǵy naǵashysyna jiber» deıdi. Týǵan naǵashysy – ataqty aqyn, sazger, ánshi Úkili Ybyraı.
Aqyn atamyzdyń anasy Meıiz – ataqty Úkili Ybyraıdyń ápkesi. Ákesi kireshilerge ilestirip, on jasar ulyn sonda jiberedi. Kókshetaýǵa kire bergennen «men alystan naǵashymnyń topyraǵyna keldim. Maǵan at ta keregi joq, tabys ta keregi joq, naǵashymnan bata kerek», deıdi. Jasy 45-ten asqan naǵashysynyń ataǵy dúrkirep turǵan shaǵy eken. Úsh-tórt aǵaıyny «jıenimiz keldi» dep el aralatyp, aqyndyǵyna synshy bolyp, toılarǵa aparyp, ónerine jol ashady. Qyzyljardaǵy jármeńkede óner kórsetedi. Bir jarym jyl ishinde aqyndyq daryny ashylyp, esimi elge tanyla bastaıdy. Keterinde naǵashy atasy Ybyraıdyń batasyn alady. Naǵashysy Ulytaýǵa úkilep shyǵaryp salyp turyp: «Mendegi bar ónerdi myna jıen alyp ketti», depti.
Taıjan el aralap, Qyzylorda jaqqa barady. Ońtústikte jıi bolady. Qarsaqbaıda mys zaýyty ashylyp, jan-jaqtan aqyn-jazýshylar kelip, Taıjan aqynmen tanysady. 1932 jyly Qarsaqbaıdaǵy «Qyzyl kenshi» gazetiniń redaktory Ábdildá Tájibaev Taıjanmen jaqyn tanysyp, óleńderin gazetke basady. Atamyz osy ólkedegi bar qazynany tapqan Qanysh Sátbaevpen tanysady. Ǵulama ǵalym ony Jambyl Jabaev, Sáken Seıfýllınmen syrttaı tanystyryp, 1934 jyly Halyq ónerpazdarynyń respýblıkalyq sletine barýǵa kómektesedi.
Alǵashqy sletke óziniń tuńǵysh uly Áshimhandy ala barady. Aıtysqa qatysady, án oryndaıdy. Slette sahnaǵa ulyn qosa alyp shyǵady. Taıjan aqyn Jezqazǵan, Qarsaqbaı kenishi týraly ózi shyǵarǵan termesin oryndaıdy. Sol kezde toǵyz jasar tuńǵysh uly Áshimhan eki aspapta: mondalına jáne syrnaımen Úkili Ybyraıdyń «Maqpal», «Qaratorǵaı» ánderin oryndaıdy.
Atamyz barǵan jerinde dombyra bolmasa, aǵashty jonyp, dombyra jasap alady eken. Kóbine ánin syrnaı, qobyzben aıtady. Osy úsh túrli aspapta oınaǵan.
Kenen Ázirbaevpen aıtysqany týraly derek bar. 1936 jyly Máskeýdegi alǵashqy qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine qatysady. Sáken Seıfýllın jyr alyby Jambyl Jabaev bastaǵan 360 ónerpazdy Máskeýge daıyndaıdy. Atamyzdyń poıyzdan alǵan áseri keremet bolady. Bir jaǵynda – Kúlásh Baıseıitova, bir jaǵynda – Shara Jıenqulova. Toqsanǵa kelip qalǵan Jambyl atamyzǵa «shymyldyqty siz ashasyz. Qazaqtyń kim ekenin tanytyp, tolǵaısyz ǵoı» degende, Jambyl aqsaqal kelisedi. Biraq jolda tórt kún júrip, poıyzda sharshap, qan qysymy kóterilgen Jambyl ata onkúndiktiń shymyldyǵyn asha almaıtyndyqtan, Sáken Seıfýllın Taıjanǵa «siz tókpe aqynsyz. Qazaqstan týraly, elimizdiń baılyǵy, Ulytaý, Kókshetaý, Gýrev, Túrkistan týraly tolǵaı alasyz. Syrnaıyńyzben aıtqanyńyz durys», deıdi. Sóıtip, sahna shymyldyǵyn syrnaımen ashyp beredi. Jyryna Ulytaýdy arqaý etken aqyn Qarataý óńiri, Almaty qalasyn, Gýrevtiń munaıyn aıtyp, qazaqtyń salt-dástúrin de tilge tıek etedi. Bul úlken sharaǵa I.V.Stalın qatysady. О́nerine tánti bolǵan I.Stalın ornynan úsh turyp, úsh otyrǵan eken. Taıjannyń zor daýysy kósh jerden estiledi. KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy bolǵan Mıhaıl Kalınınniń qolynan medal alady. «Bul kisi 55 jasqa kelgen eken, derbes zeınetaqy taǵaıyndalsyn» dep I.V.Stalın qol qoıǵan buıryqpen zeınetker ataǵyn alyp, elge oralady. Aqyndy qarsy alý jaǵyn Qanysh Imantaıuly uıymdastyrady. Klýb aldyna oqýshylardy, kolhozshylardy jınap, saltanatty túrde qarsy alady.
«Eki enem – aqyn atanyń báıbishesi О́lmesek ájemiz ben týǵan enem Kúláı ol kisi týraly kóp estelik aıtyp otyratyn. Taıjan aqyn júrgen jerinde bala kótermegen áıelderge nemese syrqattanyp qalǵan balaǵa, asqazannan as júrmeı qalǵan úlken kisilerge ishirtki jazyp, «tfý» dep túkirse ornynan turyp ketedi eken. Men ózim dáriger bolyp júrgen kezimde Baıqońyr jaǵynan bir ájeler aýrýhanaǵa tústi. Áttegen-aıy, aty-jónin jazyp alýym kerek edi. Sonda bir áje: «Mende bópe bolmap edi. Aqyn kóke keldi degennen keıin bárimiz sol jerge jınalyp barǵanda «balam kóńiliń qaıǵyǵa tolyp tur ǵoı. Seniń ne oıyń bar aıtatyn», dedi. Men «bosaǵa attaǵanyma jeti jyl bolsa da, sábı kótere almaı júrmin» degende bir qaǵazdy alyp, súıkep-súıkep jiberip «Kelesi jyly balaly bolasyń. Ul týasyń, biraq bir jerinde azdap ózgeris bolady» dep qaǵazdy qolyma ustatty. Kelesi jyly men er bala bosanyp, sol qulaǵy búrik bolyp týdy» dep áńgimelep edi», deıdi ótkendi eske alǵan Gúldári Ospanova.
Taıjan aqyn óte ádil eken. 1937 jyldary Qarsaqbaıdaǵy bazarda bir orys pyshaǵymen dońyzdyń, sıyrdyń etin buzyp, satyp jatady. Soǵan «munyń durys emes. Musylmandarǵa basqa pyshaq paıdalan» degen sózi úshin Qarsaqbaıdyń túrmesine túsedi. Qaǵaz joq, óleńderin túrmeniń qabyrǵasyna jazady. Alaıda abaqtydan sol kúıi oralmaǵan... Qasyndaǵy Baıel degen rýlas týysy túrmeden aman shyǵady. Týǵan-týys «óziń aman-saý túrmeden shyqtyń, Taıjekeńdi kórdiń be?» dep suraǵanda: «Iá, aǵamdy kórdim. Qabyrǵalarǵa óleńder jazypty. Shamam kelgenshe kóshirip aldym. Oqyp bereıin», dep, óleńdi oqı bastaǵanda bir týysy: «túrmeden áreń shyǵyp otyrsyń, taǵy túseıin dep pe ediń?», dep dápterdi otqa jaǵyp jiberedi.
Atamyzdy ustaǵan kúni NKVD jendetteri dúnıesin órtegen. Taıjannyń ákesi qajylyq sapardan ákelgen Quran kitaby órtenbeı qalypty.
Ulytaý oblysy
