Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Rasynda da merzimdi áskerı qyzmetke alynǵan jas sarbazdar úshin tikeleı bastyqtary – ıyqtaryna qos juldyzdy pogon taqqan ofıserlerdiń hám vzvod komandırleriniń bilimdiligi men biliktiligi, talapshyldyǵy men qamqorlyǵy óte mańyzdy.
Bul rette joǵary áskerı oqý oryndarymen qatar, azamattyq joǵary oqý oryndarynyń (JOO) áskerı kafedralaryna júktelip otyrǵan mindet te salmaqty. Sebebi armııamyzda keshegi keńes zamanynyń sarqynshaǵyndaı saqtalyp qalǵan «jarǵylyq emes qatynastar» dep atalatyn álimjettik pen tártipsizdik máselesi áli de talaı bozbalanyń boıyna úreı uıalatyp, olar áskerden jaltarý amaly retinde áskerı kafedrasy bar ýnıversıtetterge oqýǵa túsip jatyr. Muny jaqsy biletin JOO basshylary áskerı kafedra ashýdy qosymsha tabys kózi sanaıdy. Keıingi segiz jyl ishinde 16 JOO-da áskerı kafedra ashylǵany – sonyń aıǵaǵy. Stýdentterdiń jartysyna jýyǵy aqyly negizde oqıtynyn eskersek, ýnıversıtetter úshin áskerı kafedralar talapker sanyn kóbeıtip, tabys tabý kózine aınalyp ketkeni anyq. Onyń ústine, áskerı kafedrasy joq JOO-larǵa túsken jas jigitter de basqa ýnıversıtetterdiń áskerı kafedralarynda aqyly negizde oqyp, áskerge barmaýdyń jolyn taýyp júr. Qorǵanys mınıstrliginiń málimetine súıensek, búginde 41 JOO-da áskerı kafedra jumys isteıdi. Olardyń 16-sy – memlekettik, 15-i – jekemenshik ýnıversıtetter. Al keńes odaǵy kezinde Qazaqstandaǵy JOO-lardyń nebári 12-sinde ǵana áskerı kafedra bar edi.
Álemniń jetekshi elderinde de armııany nyǵaıtýda azamattyq JOO-lardaǵy áskerı daıarlyq júıesi erekshe ról atqarady. Máselen, AQSh-ta 600-den asa azamattyq JOO-da nemese barlyq ýnıversıtettiń shamamen 20 paıyzynda áskerı daıarlyq páni oqytylady. AQSh Qarýly kúshteri ofıserler korpýsynyń shamamen 70 paıyzy – JOO-lardyń áskerı daıarlyq kýrstaryn aıaqtaǵan túlekter. Jyl saıyn áskerı daıarlyq kýrstaryn bitirgen jastardyń 50 paıyzdaıy turaqty áskerı bólimshelerge áskerı qyzmetke shaqyrylady. Ásirese azamattyq JOO-lar daıarlaıtyn tar beıindi mamandar – dárigerler, fızıkter, hımıkter, ınjenerler, sondaı-aq áskerı barlaý mamandary AQSh qarýly kúshteriniń qataryna jıi alynady.
AQSh-tyń azamattyq bilim uıymdaryndaǵy ofıserler daıarlaý júıesi boıynsha kolledjderde ekijyldyq, al ýnıversıtetterde tórtjyldyq oqý merzimi qarastyrylǵan. Ekijyldyq oqytý boıynsha rezerv ofıserlerin daıarlaǵanda memleket olarǵa aqy tólemeıdi. Tórtjyldyq baǵdarlamamen bilim alýshylar stıpendııa, kitaptar men oqý quraldaryn satyp alýǵa, kólik shyǵynyn jabýǵa arnalǵan tólemdermen, tamaqpen qamtamasyz etiledi. Buǵan aıtarlyqtaı qarjy bólinedi. Eger kýrsant kelisimshart talaptaryn oryndamasa, onda odan ofıserlerdi daıarlaý júıesi boıynsha jumsalǵan barlyq qarjy memleket qazynasyna qaıtarylyp alynady. Osyǵan uqsas júıe Ulybrıtanııa men Fransııada da engizilgen.
Aldyńǵy qatarly Qarýly kúshterge ıe basqa memleketterdiń keıbirindegi JOO-larda áskerı kafedra joq. Mysaly, Reseı Federasııasynda 2019 jyldan bastap ýnıversıtetterdiń áskerı kafedralary jabylyp, olardyń bazasynda Qorǵanys mınıstrliginiń 33 Áskerı oqý ortalyǵy (ÁOO) qurylǵan. Qazir olardyń jalpy sany 120-ǵa jetken. ÁOO-larda 60 myńdaı stýdent oqyp júr. Olar JOO-da azamattyq mamandyqpen qatar áskerı mamandyq ta alyp shyǵady. RF ÁOO-larynyń ereksheligi – olardy bitirgen túlekterge kelesi úsh jyl ishinde kelisimshart boıynsha áskerı qyzmet atqarý mindeti júkteledi. Oǵan kelispegen jaǵdaıda túlektiń ÁOO-da oqýyna jumsalǵan qarajatty óteýine týra keledi. Sebebi ÁOO-da oqý RF memlekettik bıýdjetiniń esebinen tegin júrgiziledi.
Bizdiń elde de áskerı kafedraǵa oqýǵa qabyldanǵan stýdentter «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańǵa sáıkes ofıserlik laýazymdarda eki jyl áskerı qyzmet ótkerý týraly mindetteme qabyldaıdy. Áskerge shaqyrylyp jatqan zapastaǵy ofıserler sany keıingi jyldary birshama kóbeıtildi. Naqty aıtsaq, 2022 jyly Úkimettiń «Zapastaǵy ofıserlerdi áskerı qyzmetke shaqyrý týraly» qaýlysyna sáıkes nebári 190 zapastaǵy jas ofıser áskerı qyzmetke shaqyryldy. 2023 jyly áskerı qyzmetke shaqyrylýǵa jatatyn zapastaǵy ofıserlerdiń sany 635-ke jetkizildi. 2024 jyly zapastaǵy 600 ofıser armııaǵa attandy. Bıyl bul kórsetkish 915-ke jetkizildi. Zapastaǵy ofıserler, negizinen, Qarýly kúshterde, sondaı-aq Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Shekara qyzmetinde, Ishki ister mınıstrliginiń Ulttyq ulanynda jáne Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń áskerı bólimshelerinde qyzmet etip júr.
Shyntýaıtynda, zapastaǵy ofıserler armııada jáne ózge áskerı bólimshelerde sardarlar jetispegendikten áskerı qyzmetke shaqyrylady. Bul – áskerimizdegi ofıser laýazymynyń bedeli áli de jetkiliksiz ekenimen de baılanysty kemshilik. Mysaly, elimizdegi áskerı oqý oryndaryna qujat tapsyrǵan talapkerler sany 1 orynǵa 2 adamnan da kelmeıdi. Al baýyrlas Túrkııada 1 orynǵa ortasha 450–500 talapkerden keledi eken. Sondyqtan da Napoleon Bonaparttyń «О́z áskerin asyraǵysy kelmeıtin halyq jat áskerdi asyraıdy» degen áıgili sózin jadymyzda ustap, armııamyzdyń kúsh-qýatyn arttyrýdan, sonyń ishinde ofıserlerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartyp, bedelin arttyrýdan qarjy aıamaýymyz qajet. Jýyrda senator Darhan Qydyráli osy taqyrypta Úkimetke depýtattyq saýal joldap, onda mektepterdegi bastapqy áskerı daıarlyq jáne ofıserler daıarlaý júıesin jetildirý máselelerin synı turǵydan kóterdi. Úkimettiń oǵan bergen resmı jaýabynda: «Áskerı bilimniń joǵary deńgeıde tanymal bolmaýy ony alý kezindegi qıyndyqtarmen jáne syn-qatermen, sondaı-aq azamattardyń ártúrli sanaty úshin ekonomıkada anaǵurlym suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha memlekettik jáne jeke granttardyń bolýymen baılanysty. Osyǵan baılanysty áskerı qyzmet pen áskerı bilimniń bedelin arttyrý aıasynda Jastarǵa áskerı-patrıottyq tárbıe berýdiń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy bekitildi (Úkimettiń 24.11.2023 j. № 1039 qaýlysy)» delingen. Alaıda Senat depýtatynyń: «Áskerı kafedralar túlekteriniń sany – 120 myń. Jyl saıyn 7 myń túlek bitirip shyǵatynyn eskersek, aldaǵy 10 jylda olardyń sany taǵy 70 myńǵa artady. Áskerge adam jetispeıdi deımiz, sonda zapastaǵy ofıserler men serjanttar sany qatardaǵy sarbazdan kóp bolyp ketpeı me?» degen saýaly jaýapsyz qalypty. Árıne, bul arnaıy ǵylymı zertteý júrgizip, sonyń negizinde ǵana tıisti sheshim qabyldaıtyn másele de bolar.
