Shoqannyń sońǵy jyly: derek pen dolbar

Alaıda uly tulǵalardyń ómirin beı-bereket qaýzap, alyp-qashpa áń­gimeler órbıtini sekildi, Shoqannyń da qyrshyn taǵdyryna, atqarǵan eńbekterine, ólimine qatysty aýyq-aýyq qaýeset pen dolbarǵa qurylǵan lepester kóp. Solardyń qataryna Shoqannyń ǵumyry, ásirese onyń qaıtys bolý sebepterine baılanysty neshe túrli dabyra sózder bar. Birsypyra jurt Shoqannyń bes tomdyq shyǵarmalarynda jı­naqtalǵan qyrýar derekterdi, keıinnen tabylǵan muraǵat má­li­metterin elemeı, habardar bolmaı, zerdelemeı-aq, dáıeksiz dolbarlarǵa boı uratyndaı bolyp kórinedi. Sodan ba eken: «Shoqanǵa ý bergen, atyp ketken, ol 1865 jyly týberkýlezden kóz jumǵan joq, orystyń qupııa qyzmetiniń adamy bolǵandyqtan, astyrtyn túrde odan keıin de ómir súrgen», degen daqpyrt áńgimeler oqtyn-oqtyn jelpildep turady.

Tipten: «Shoqannyń týberkýlezden qaıtys bolǵany týraly ýáj ol ólgennen keıin jıyrma jyldan soń ǵana aıtyla bastady, Reseıdiń qupııa qyzmeti Shoqanǵa ý berip (nemese atyp) óltirgenin aqtaý úshin osyndaı ótirikti ádeıi oılap tapqan», degen qaýesetti de estýge (oqýǵa) májbúr bolyp júrmiz. Ony «aqıqat» retinde tóndirip aıtýshylar, Shoqan qaıtys bolǵannan keıin kóp uzamaı-aq Sankt-Peter-borda shyqqan «Orys geografııalyq qoǵamynyń 1865 jylǵy qorytyndy esebinde» F.R.Osten-Saken jáne «Sıbırskıı vestnık» gazetinde N.M.Iаdrınsev syndy ǵalymdardyń qazanamalary jarııalanǵanyn, polkovnık A.K.Geınstiń 1865 jylǵy kúndeliginde onyń týberkýlezden kóz jumǵany jaıynda jazylǵanyn, sirá, bilmese kerek (Ýálıhanov Sh. Shyǵarmalar jınaǵy, 5 t. 1985: 275, 276, 272 b.).

Shyn máninde, ǵylymı derekter Shoqannyń ókpe derti – týberkýlezden, qazaqsha aıtqanda «ókpe qurty aýrýynan» kóz jumǵanyn dáıektedi. Bul rette Shoqannyń jan dosy, qur­dasy, áıgili shyǵystanýshy ǵalym Grıgorıı Potanınniń esteligine nazar aýdarsaq ta jet­kilik­ti. Alash kósemderi – Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp sııaqty uly tul­ǵalarymyz: «qazaqty týǵanyndaı jyly kóredi», «qazaqqa Potanınniń aty ardaqty», dep asa joǵary baǵalaǵan osy qadirli ǵalym, áıgili saıahatshy kadet korpýsynda oqyp júrgen kezdiń ózinde, Shoqannyń boıynda ókpe aýrýynyń nyshandary bolǵany jóninde jazyp ketken. «Shoqan jaz saıyn aýylyna baryp, qymyz iship, ońalyp qaıtyp júrse de, kadet korpýsyn ókpe tý­berkýlezi (chahotka) belgilerimen bitirdi... Peterbordyń aýa raıy onyń onsyz da álsiz densaýlyǵyn tómendetkeni sonsha, dárigerler ony emdelmeseń bolmaıdy, dep týǵan jerine qýǵandaı etip jiberdi», deıdi ol (Sonda: 363; Valıhanov Ch.Sochınenııa. – SPb., 1904. HHVIII b.). Shoqanmen Peterborda, Ombyda tyǵyz aralas-qu­ralas bolǵan ǵalym N.Iаdrın­sevtiń de aıtary osy. Shoqandy 1863 jylǵy qystygúni Ombyda kórgen kezinde: «Onyń densaýlyǵynyń álsizdigi, ókpesiniń dertti (chahotochnyı) ekeni anyq baıqalatyn. Soǵan qaramastan ol taǵy da Peterborǵa barýǵa jınalyp júrdi», – dep naýqasyn naqtylap kórsetedi (Sonda: HHHVIII b.; Ýálıhanov Sh. 1984. 1 t. 98 b.).

Shoqannyń 1864 jyldyń sońy men 1865 jyldyń basyn­daǵy qys mezgilinde general G.A.Kol­pa­kovskııge jazǵan hattarynan, onyń boıyn meńdep, kúnnen-kún­ge asqyna túsken ókpe dertiniń ór­shý barysyn baıqaý qıyn emes. 1864 jylǵy 2 jeltoqsanda Kol­pakovskııge jazǵan hatynyń so­ńyn­da ol: «Meniń keýdem aýyryp­ júr. Istegen jaqsylyǵyńyz bolsyn, maǵan qustyratyn bir maı­dári nemese keýdemdegi irińdi bosatatyn (tek súlik emes) jáne ter shy­ǵaratyn birdeńe berip jibere almas pa ekensiz», dep ótinip su­raıdy (Ýálıhanov Sh. Shyǵarmalar jınaǵy, 5 t. 1985: 166 b.).

Al 1865 jyly aqpannyń 19-y kúni jazǵan hatynda (Shoqannyń ázirge bizge belgili jazbalarynyń ishindegi eń sońǵysy) onyń haliniń nasharlaı túskeni tipten anyq baı­qalady. Ol sonyń aldynda ǵana Semeı oblysynyń áskerı gýber­natory qyzmetine aýysqan Kolpakovskııge: «Siz ketken kezde maǵan sýyq tıip júr edi: keý­dem men tamaǵym aýyratyn. Tama­ǵyma nazar aýdarmaı, keý­deme em jasaǵam, endi keýdem jazyl­ǵan sııaqty bolǵanymen, jutqyn­shaǵymnyń aýyrǵany sonsha, asty ázer jutamyn, daýysym tipten shyqpaı qaldy. Vernyıǵa jetýge joldyń aýyrlyǵy men jaıly kóliktiń joqtyǵy múmkindik ber­megendikten, men ózimdi qazaqtyń qushnash-emshisiniń qolyna tapsyrdym. Onyń ne dári ishkizip jatqanyn bir qudaıdyń ózi bilsin. Áıteýir qol qýsyryp ólgennen góri osy durys», dep aýyr naýqasy jaıynan habardar etedi (Sonda: 174).

Ǵalym sońǵy hatyn qınala jazǵanyn baıqaý qıyn emes. Zert­teýshiler osy hatta Shoqanǵa tán ádettegi jorǵa qoltańbanyń izi ázer tanylatynyna qarap-aq, týberkýlez dertiniń órshı túskenin baǵamdaýǵa bolady deıdi (Valıhanov E. // Sb. mat. Chokan Va­lıhanov ı sovremennost, 1988: 316. Shoqan Kolpakovskııge jazǵan sońǵy hattaryndaǵy ókpesiniń irińdegeni, jutqynshaǵynyń aýyratyny, tamaqty ázer jutatyny, daýysy shyqpaı qalýy – dáriger mamandardyń pikirinshe, týber­kýlezdiń belgileri. Ádette kóktem shyǵa órshıtin sol qurt aýrýy aqyry 1865 jyly 10 sáýirde Shoqan­dy da alyp tyndy...

Shoqan 1864 jyldyń maý­­sym aıynyń sońynda polkovnık Chernıaev basqarǵan Áýlıeata jo­ryǵynan Almatyǵa oralyp, shil­deniń basynda Ombyǵa qaraı shyqqanymen, jolshybaı uly júzdiń alban rýynyń aǵa sultany Tezek Nuralınniń Altynemel beketi mańyndaǵy aýylyna jetken kezde, naýqasyna baılanysty aıaldaǵany, aqyr sońynda sonda uza­ǵynan turaqtap qalǵany belgili. Osynda ol Tezek tóreniń nemere qaryndasy Aısary arýmen otaý qurady.

Shoqan ómiriniń sońǵy kezeńine qatysty aýyq-aýyq boı kórsetip qa­latyn qaýesetter qataryna – onyń aqyrǵy aılarynyń osy Al­ty­nemel tóńireginde qalaı ótkenin (1865 jyldan keıin de ǵu­myr keshý múmkindigin) san-saqqa júgir­tip dolbarlaıtyn alyp-qashpa áń­gimelerdi jatqyzýǵa bolady.

Bul rette máseleniń áý basta – onyń týys inisi porýchık Sultanǵazy (Ǵazı) Ýálıhanov esimimen shatas­­­tyrylýdan týyndaǵany ǵylymı ortaǵa birazdan belgili.

Sultanǵazy – Shoqannyń atasy Ýáli hannyń báıbisheden týǵan uly, ákesinen qalǵan handyq taqty bere qoımadyń dep orys bıligine renish artyp, aqyry onyń sońy saıa­sı senimsizdikke ulasyp, Berezovke (Qaıyńturaǵa) jer aýdarylǵan aǵa sultan Ǵubaıdollanyń nemeresi edi. Bul da, Omby kadet korpýsyn 1859 jyly kornet shenimen aıaq­taıdy. Batys Sibirdiń general-gýbernatory Gasfort kishi Ýálı­hanovty ózine adıýtant etip alady. Alaıda Gasfort 1861 jyly doǵarysqa shyǵyp ketkesin, ony basqa qyzmetke aýystyryp jiberedi. 1863 jyly naý­ryz aıynan bastap, general-ma­­­ıor Kol­pakovskııdiń qaramaǵynda qyzmet ete bastaıdy. Sodan polkovnık Chernıaev basqarǵan Áýlıeata joryǵyna qatysady. Osy jyldary ol Altynemel mańyndaǵy Tezek aýylyna, Shoqan aǵasy turǵan kezde soǵyp, Aısarynyń sińlisi Qarashashqa úılenip, aǵasy Shoqan sııaqty aǵa sultan Tezektiń aýylynda turyp qalady. Osy tusta Reseı bıligi Tezek tóre men kúıeý balasy Sultanǵazy ekeýine Jetishár bıleýshisi Jaqypbekpen baılanys ornatty, qaramaǵyndaǵy eldi Quljaǵa kóshirip áketýge úgittedi, jergilikti halyq arasynda shyryq buzatyn zııandy áńgimeler taratty degen aıyptar taǵylyp, olar alty aı abaqtyǵa da jabylady. Keıin 1869 jyly bular jazadan qutylady.

Joǵarydaǵy Sultanǵazy Ýálı­hanov pen Tezek tórege patsha ókimeti tarapynan senimsizdik tý­dyrǵan osy jaıt birqatar zert­teýshiler tarapynan Shoqan atyna da aýyq-aýyq telinip qalatyny nelikten degen saýalǵa keleıik. Biz oǵan áýelde sebepker bolǵan bir kiltıpan – Shoqannyń bes tom­dyq shyǵarmalar jınaǵynyń 1968 jyly shyqqan tórtinshi tomynyń 444-446 betterinde ja­rııalanǵan «Túrkistan general-gýbernatorynyń áskerı mınıstrge habarlamasy» jáne «Bas shtab bastyǵynyń áskerı mınıstrge málim­haty» atty, alǵashqysynyń jazylǵan ýaqyty 1865 jyldyń 11 aq­pany, keıingisi 1865 jyldyń 7 sáýiri dep qate kórsetilgen qos qujat der edik.

Al máseleniń anyǵyna kelsek, nazarǵa alynyp otyrǵan bul qos qujat 1865 jyly emes, odan tórt jyl keıin – 1869 jylǵa qatysty derekterge saıady. Shoqannyń tórtinshi tomy (1968 j.) daıyndalyp jatqanda «1869» degen san­nyń kóne qujattarda kómeski bolyp kóringen sońǵy «9» tańbasy (shamasy tehnıkalyq sebepterge baılanysty) «5» sanyna baıqalmaı aýysyp ketken. Iаkı qujattardaǵy «shtabs-rotmıstr Ýálıhanov» dep jazylǵan adam – Shoqan emes, Ǵazı (Sultanǵazy) Bolatuly Ýálıhanov bolatyn (Sonda: 690-691).

Jyly qate kórsetilip ketken osy qos qujattyń 1865 jylǵa sáıkespeıtin tustary munymen ǵana shektelmeıdi. Máselen, onda­ǵy Túrkistan general-gýbernatory degen laýazymnyń ózin-aq alalyq. Quramy­na Jetisý jáne Syr­darııa oblystary enetin bul jańa general-gýbernatorlyq 1867 jylǵy 11 shilde kúni ǵana quryl­ǵan. Batys Sibirdiń general-gýbernatory A.P.Hrýshov týraly da solaı. Ol bul qyzmetke 1866 jylǵy 28 qazanda taǵaıyndalǵan. Sondaı-aq «shtabs-rotmıstr Ýálı­hanovty Jetisýdan basqa jaqqa aýystyrý týraly» áskerı mınıstr D.A.Mılıýtınge málimhat jazǵan Bas shtab bastyǵy general-adıýtant, graf F.L.Geıden de bul qyzmetine 1866 jyldyń basynda ǵana taǵaıyndalǵan bolatyn.

1867 jyldyń qarashasynan shtabs-rotmıstr shenin alǵan Ǵazı Ýálıhanov, osy qujattarda aıtylǵandaı, onyń atyna qatysty týyndaǵan kúdikterge baılanysty, arnaıy pármenmen 1869 jylǵy shilde aıynyń basynda óziniń týys­tary mekendeıtin Aqmola oblysyna kúshtep aýystyrylady.

Bir aıta keterlik nárse, Sho­qan­­nyń 1968 jyly shyqqan 4-tomyn-daǵy bul qujattardyń jyly qate kórsetilgendigi – óz kezinde kózi qaraqty zertteýshilerdiń dáleldeýi arqasynda túzetilgen de bolatyn. Sol sebepti de Sh.Ýálıhanovtyń bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń 1984–1985 jyldarda jaryq kórgen ekinshi akademııalyq basylymyna (jaýapty redaktory Á.Marǵulan) Shoqanǵa qatysy joq bul derekter engen joq. Alaıda alǵashqy bes tomdyqqa abaısyzda kirip ket­ken osy qos qate derekpen ǵana tanysý múmkindigin alǵan (ıaǵnı onyń keıinnen túzetilgenin bil­meıtin) shoqantanýǵa qyzyǵatyn keı zertteýshiler áli de ony Shoqan­ǵa qatysty shyn aqıqat retinde qabyldap, kádimgideı senip júr. Jyly abaısyzda qate berilgen sol qujattarǵa baı­lanysty órbigen alyp-qashpa áńgimeler aýyq-aýyq beleń berip qalady. Shoqanǵa qatysty naǵyz aqıqat osyndaı degen syńaıdaǵy paıymdaýlar aıtylady, otyzǵa jetpeı ókpe qurty aýrýynan (tý­berkýlezden) qyrshyn ketken uly ǵalymymyzdyń qazasyna kúmán keltiriledi. Ol týraly da qan­shama ǵylymı dáıekterdiń, es­telikterdiń bar ekeni esepke alyna bermeıdi, onyń ólimin san-saqqa júgirtýshiler áli de ushyrasyp qalady...

Shoqanǵa qatysty keıingi kezde baıqalǵan jańa qaýesettiń biri – «odan urpaq qalypty-mys» degen dolbardyń shyǵa bastaǵany der edik. Ony qýattaýshylardyń joramalynsha, Shoqan kóz jumǵanda, Aısary «aıaǵy aýyr bolǵan-mys, sodan aǵa sultan Shyńǵystyń tapsyrmasymen Shoqannyń inisi Jaqyp ony Syrymbetke alyp kelgennen keıin bosanyp, Málik atty ul týypty-mys», delinedi. Sol dolbarǵa súıengen Máliktiń ta­raǵan urpaqtardyń biri, onyń shóbe­resi bolyp keletin Dýlat Máli­kov deıtin azamat, keıingi jyldary ózderin Shoqannan taradyq, degen ýájge kádimgideı ılanyp, kónekózder aıtypty-mys, jazyp ketipti-mis deıtin qolhat qaǵazdardy tapqanyn alǵa tartyp, olardy aqparat quraldarynda jarııalaýǵa kóshe bastapty. Onyń aıtýyna qaraǵanda, bul «shyndyq» biraz zertteýshiler tarapynan qoldaý taýyp otyrǵan kórinedi. Osy qolpashtaýlarǵa súıengen D.Málikov myrzanyń bıyldan bastap óz joramalyn dáleldemek nıetpen ǵylymı konferensııalarda baıandama jasaýǵa kirisip ketkenin de kóz kórdi.

Al bul máseleniń anyǵy qalaı degenge kelsek, áýeli akademık Á.Marǵulannyń Shoqannyń bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵynda (1961, 1984) ókpe qurty dertimen arpalysyp, beti beri qaraýdan kúder úzgen Shoqannyń ákesine: «Qajydym, kúshim bitti, qan-sólim ketip, qur súıegim ǵana qaldy, keshikpeı jaryq dúnıeden ketermin. Meniń aıaýly týystarym men dostarymmen kórisýdi taǵdyr jazbaı tur. Bul meniń sońǵy hatym. Qosh bolyńyzdar, barshańyzdy qushaǵyma aldym... Jetisýǵa kelip, beıshara Aısaryny elge alyp qaıtyńyzdar, ony marhabatty qamqorlyǵyńyzdan shet qaldyrmańyz» dep hat joldaǵany aıtylady. Ulynyń aqyrǵy tilegin oryndaý úshin Shyńǵys sol 1865 jyldyń jazynda Kókshetaýdan ekinshi uly Jaqypty bas etip, Tezek tóreniń aýylyna bir top kisi jibertedi. Olar Altynemelge jetkesin Shoqannyń basyna qyshtan kúmbez ornatýǵa aralasady. Sodan soń Jaqyptyń dimkástanyp qalýyna baılanys­ty, ol sonda bir aıdaı aıaldaýǵa májbúr bolyp, jazylǵan soń ǵana Aısaryny tósek-ornymen el jaqqa alyp qaıtady.

Jaqyptar Altynemelde júrgen shaqta, Qazaq dalasy men Túrkistan ólkesin basqarýdyń jańa júıesin jobalaý jóninde polkovnık A.K.Geıns basqarǵan komıssııa aǵa sultan, polkovnık Tezek Nuralınniń kúzeýde otyrǵan aýylyna kelip, Aısarynyń otaýyna arnaıy bas suǵyp, Shoqannyń mezgilsiz qazasyna qatty qaıǵyratyndaryn bildirip, shyn qamyǵýdan týǵan kóńil qoshtaryn aıtady. Geıns sol sapar barysynda júrgizgen kúndeliginde Aısarynyń «reńi óte qaıyrymdy eken», dep atap ótedi jáne bul estelikte Jaqyptyń Aısaryny Syrymbetke alyp qaıtýyna qatysty: «Qazaqtyń ámeńgerlik dástúri boıynsha, Aısaryǵa qaınysy Jaqyp úılenýi kerek. Jeńgesin alyp qaıtýǵa bir aıdaı buryn kelgen Jaqyp osynda naýqastanyp qalýyna baılanysty, óziniń jazylǵanyn kútip jatyr eken», deıtin derek te bar. Bul kúndelikke eski kúntizbemen eseptegende 1 qarasha kúni túsken sóılemder. Onda «Jaqyp jaqyn kúnderi jolǵa shyqqaly otyr» degen sóz joq, «densaýlyǵy durystalǵanyn kútip otyr», delingen. Iаkı, qaıtar jolǵa shyǵar bolsa, qarashanyń ortasyna taman ǵana (jańa kúntizbemen qarashanyń sońynda) attanýy múmkin.

Osy rette joǵaryda tilge tıek bolǵan Shoqannyń Kolpakovskııge jazǵan sońǵy hatyna qaıyryla nazar aýdarýǵa týra keledi. 1865 jylǵy 19 aqpan kúni jazylǵan ol hatta Shoqan óziniń «qatty naýqastanyp jatyp qalǵanyn» habar­dar etip edi ǵoı. Aqyry ol sodan ońalmaı, 1 aı, 22 kúnnen keıin baqıǵa attandy. Endi eseptep kórelik. Osy hat jazylǵan aqpan aıynyń sońynan – Geıns pen Gýt­kovskııdiń Aısaryǵa kóńil aıtqan 1 qarashaǵa deıin arada 8 aıdan astam ýaqyt ótipti. Eger Aısarynyń aıaǵy aýyr bolsa, aıy-kúni jaqyndap, ekiqabat ekeni anyq baıqalyp turatyn ýaqyt qoı. Alaıda Geıns kúndeliginde Aısarynyń aıaǵy aýyr ekeni týraly biraýyz sóz joq, ondaı qalde bolsa, mindetti túrde atap kórsetiler edi.

1895 jyly ataqty shyǵystaný­shy N.Potanın Kókshetaý óńirine ǵylymı saparmen kelgen kezinde óziniń jan dosy Shoqannyń aýylyna arnaıy soǵyp biraz kún qonaq bolady. Onyń sol sapar týraly jazǵan «Sońǵy qazaq hanzadasynyń kıiz úıinde» atty tamasha maqalasy bar. Ol jaılaýda otyrǵan Shyńǵys sultannyń aýylyna jetkende Jaqyppen kezdesip jaqyn aralasady. Potanın Shyńǵys sultannyń 85 jasqa kelse de áli baqýatty ekenin, 52 jyl birge ǵumyr keshken báıbishesi Zeıneptiń jeti-segiz jyl buryn ómirden ótkenin, úsh jyldaı buryn tósek jańǵyrtqanyn jazady. Potanındi Shyńǵystyń úlken úıine ertip kirgende «Shyńǵys sultan tórge jaıǵasypty, oń jaǵynda báıbishesi, onyń qasynda Sháýkibaı qyz shaı quıyp otyrdy», dep jazady (Sonda: 320 b.). (Sháýkibaı – Jaqyp pen Aısarydan týǵan qyz, Sháýkibaı – erkeletýden týǵan esim. Shyn aty – Rabıǵa). Aýyl jaılaýdan qaıtyp Syrymbettegi ata qonysqa qaraı bettegen kezde, Potanın Shyńǵystyń anasy Aıǵanym hansha saldyrǵan ordany arnaıy baryp kóredi. Bul úlken úıde Shyńǵys sultan kenje uly Qoqyshtyń otbasymen, qosalqy (flıgel) úıde úshinshi uly Maqy, Jaqyptyń ajyrasqan áıeli (ıakı Aısary) onyń balalarymen (s ego detmı) jáne molda turady, dep jazady (325 b.). Osy jerde Aısarynyń balalarynyń Jaqyptan týǵany «s ego detmı» dep ap-anyq kórsetilip tur emes pe!?

Bul oraıda Shoqan ǵumyry men shyǵarmashylyǵynyń teńdesi joq bas bilgiri, ataqty akademık Álkeı Marǵulan jazǵan daýsyz aıǵaqty da qosyp aıtýǵa týra kelip tur. Álekeńniń 1958 jyly Syrymbetke arnaıy baryp, kózi qaraqty qarııalarmen áńgimelesý arqyly qaǵazǵa túsirgen, 1982 jylǵy 2 sáýir kúni «Qazaq ádebıeti» gazetinde «Shoqan týraly estelikter» degen atpen jarııalanǵan, keıinnen Álekeńniń 14 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń 2011 jyly shyqqan 10-tomyna «Shoqan týraly onyń urpaqtarynyń jarqyn esteligi» (173-201 b.) ataýymen engen kúndelik-maqalasyndaǵy qundy derekter Aısarynyń Shoqannan ekiqabat bolýyna qatysty dolbardy birjola joqqa shyǵarady. О́kinishke qaraı, bizdiń orys tildi shoqantanýshylarymyz Á.Marǵulannyń qazaq tilinde jazǵan qanshama irgeli eńbekterin, qazaqsha jazylǵan basqa da tereń zertteýlerdi, kitaptardy oqı almaıtyndyqtan, kóp nárseden kemshin, maqurym qalyp júretini shyndyq.

Syrymbetke ǵylymı issapar­men arnaıy kelgen Álkeıdeı kemeńger tulǵamyzǵa kóp derek bergen adamnyń biri – sol kezde jasy toqsanǵa taıap qalǵan Qu­lysh aqsaqal (Jaqyptyń uly) eken. Ol kisiniń aıtýynsha: «Ja­qyp Aısaryny alyp kelý úshin Jetisýǵa 25 adammen birge barǵan. Olardyń ishinde Iman­taı Sátbaıuly, Sádýaqas, Jol­tabardyń Muqany sııaqty jigitter bolypty. Aısaryny Altyn­emelden elge qaraı (qarasha aıy­nyń sońynda – J.B.) alyp shyqqanymen, qys aýasynda jyljý qıyndyq týǵyzǵasyn, jolshybaı Baıanaýyldaǵy naǵashysy Shorman aýylynda qystap, jaz shyǵa ǵana elge jetipti... Aısary Jaqyptan úsh bala týǵan. Marııam, Málik, Rabıǵa... Jaqyptyń úsh áıeli bol­ǵan, úlkeni Maný – Turlybektiń qyzy, ekinshisi Ǵalııa – kereı О́siptiń qyzy (Qulyshtyń anasy), úshinshisi – Aısary. Ol kisi uzyn boıly, suńǵaq, sabyrly, salmaqty adam eken. Biraq Aısarynyń ómiri ózge áıelderindeı asqaq emes, baǵynyńqy bolǵan. Shyńǵystyń tiri kúninde Aısary onyń aıaýly qamqorlyǵyna bólengen, odan keıin enshisi Shoqannyń kenje inisi Qoqyshpen (Nurmuhammed) birge bolypty» (Marǵulan Á. Shy­ǵarmalary. X tom. 192 b. 2011). Bul derekten Aısarynyń Syrymbetke kelesi jyly jazǵa qaraı, Shoqan kóz jumǵannan bir jyl ótkennen keıin ǵana jetkeni naqtylanady. Málik urpaǵymyn deıtin azamat tarapynan aıtylyp júrgen «elge aıaǵy aýyr bolyp keldi» degen daqpyrttyń tórkini osy jaıtqa oraı týyndaýy kádik. Iаkı Aısary Málikke júkti bolyp kelipti-mis degen dolbardy Shoqanmen baılanystyrýdyń esh qısyny joq. Eger Aısary elge ekiqabat kúıinde keldi degen áńgime ras bol­ǵan kúnniń ózinde, onyń ol perzentti Jaqyptan kótergeni shúbá týdyrmaıdy...

О́tken ǵasyrdyń jet­pisin­shi jyldarynyń ortasynda Sy­rymbetke barǵan alǵashqy is­saparymyzda 1958 jyly akade­mık Á.Marǵulanǵa kóp qundy derek aıtqan Qulysh qarııanyń uly Qaırolla aqsaqaldyń ózimen áńgimeleskenimiz de bar. Ol kisiden biz de: «Shoqannan urpaq qaldy ma?» dep suraǵanymyzda: «Qalǵan joq. Aısary ámeńgerlik saltymen Jaqypqa shyqqannan keıin, odan Márııam, Málik, Rabıǵa atty perzentter kórdi», dep naqtylap aıtqan bolatyn. Qaırolla aqsaqaldyń ol jaýaby bizdiń Shoqan týraly jazǵan úlkendi-kishili kitaptarymyzda jarııalanyp ta júr.

Uly Shoqannyń kúrdeli taǵ­dyry, qyrshynynan qıylǵan ǵumyry, sirá da, túgesilmeıtin tuń­ǵıyq taqyryp. Ol týraly qansha ǵylymı, ádebı shyǵarmalar jazylsa da azdyq etpeıdi. Alaıda olardyń Shoqan ómirine, ólimine qatysty oqta-tekte ushyrasyp qalatyn keı qaýesetterge boı aldyrmaı qurylǵanyn qalar edik.

Jarylqap BEISENBAIULY,

jazýshy, shoqantanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty