Ákesimen birge tutqyndalǵan
Memleket qaıratkeri J.Sádýaqasuly 1898 jyly Aqmola ýeziniń Sarysý bolysynda, qazirgi Ulytaý oblysy Jańaarqa aýdanyna qarasty Túgisken eldi mekeninde dúnıege kelgen. Jastaıynan qoǵam ómirine belsene aralasyp, eline qyzmet qylýdy maqsat tutqan ol óz zamanyndaǵy qazaqtyń marǵasqalary Sáken Seıfollauly, Abdolla Asylbekov, Dinmuhamed Ádiluly sekildi azamattarmen birge qazaq halqynyń bostandyǵy men teńdigi jolynda aıanbaı eńbek etedi. 1919 jyly Omby bolshevıkteriniń basshylyǵymen jumys istegen «Qazaq jastarynyń demokratııalyq keńesi» atty astyrtyn uıymdy basqarady. Jan dosy S.Seıfollaulynyń Kolchak túrmesinen qashyp shyǵýyna járdemdesip, oǵan jalǵan qujat jasap bergen de sol Janaıdar edi. Bul oqıǵa jazýshynyń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda sýrettelgen.
J.Sádýaqasuly óziniń qysqa ǵumyrynda Aqmola ýeziniń halyq sotynan bastap, 1937 jyly ustalǵanǵa deıin respýblıka prokýrory jáne ádilet halyq komıssary, BK(b)P Qazaq ólkelik komıtetiniń mádenıet-nasıhat bóliminiń meńgerýshisine deıingi túrli joǵary laýazymdy qyzmetterdi atqarady. 1932 jyly Oraz Jandosovpen birge halyqty ashtyqtan qutqarý jónindegi arnaıy komıssııaǵa jetekshilik etedi.
Osy oraıda J.Sádýaqasulynyń 1936 jyly «Sosıaldy Qazaqstan» degen atpen shyqqan bizdiń gazetimizdiń jaýapty redaktory bolǵanyn da aıta ketý kerek. Búginde onyń portreti basylymdy basqarǵan tulǵalar qatarynda redaksııa tórinde ilýli tur.
Iá, 30-jyldardyń aıaǵy «qarańǵy qazaq kógine kún bolam» dep talpynǵan, eli men jerine aıanbaı qyzmet qylǵan kózi ashyq jandar úshin qyryn kelgeni tarıhtan málim. Solardyń qatarynda J.Sádýaqasuly da 1937 jyldyń 17 qyrkúıeginde «halyq jaýy» degen jalǵan aıyppen qamaýǵa alynyp, 1938 jyldyń 25 aqpanynda jazyqsyz atylǵan. Onyń ákesi Sádýaqas Jalmaqanuly da qyzyl terrordyń tyrnaǵyna iligip, ákimshil-ámirshil júıeniń qurbany boldy.
Keýdeshe tarıhy
Janaıdar Sádýaqasuly 1922 jyly Elızaveta Aleksandrqyzymen otaý quryp, Orynbor qalasynda toıyn ótkizedi. Sol kezdegi respýblıka basshylarynyń bári qatysqan saltanatty keshti dosy Sáken Seıfollauly júrgizedi. Arada biraz jyl ótken soń tuńǵysh ári jalǵyz uly 1935 jyly Almaty qalasynda dúnıege kelgen. Onyń atyn da Rústem dep S.Seıfollauly qoıǵan desedi.
Kópten kútken qýanyshty estigen ákesi Sádýaqas Arqadan Almatyǵa arnaıy barǵan. Tuńǵysh nemeresin kórip, maýqyn basqan ol birneshe kúnnen soń qaıtýǵa oqtalǵanda, balasy Janaıdar ústine kıip otyrǵan qurym keýdeshesin syıǵa tartyp: «Áke, mynany endi siz kıińiz. Sýyq ótkizbeıtin jaqsy kıim. Kishkentaı nemereńizdiń qýanyshyna kelgen qurmetińizge syılaımyn», dep ıyǵyna japqan eken.
Aýylǵa kelgen soń Sádýaqas Almatydan ákelgen kıimdi kópshilikke kórsetip, artynsha Túseı degen qudasyna: «Balamnyń bergen saıyn sizge syılaımyn», dep tartý etipti. Keýdesheni qýana qabyl alǵan Túseı ony az ýaqyt kıgen. Alaıda kóp uzamaı qazaq zııalylaryn qamaýǵa alý bastalyp, «halyq jaýy» degen jalamen Janaıdar men onyń ákesi ustalǵanda Túseı aqsaqal zııany tıip keter dep qaýiptenip kedeýsheni Sádýaqastyń otbasyna qaıta ákelip bergen. Sodan Sádýaqastyń jubaıy Sara Mataıqyzy: «Shyraqtarym, ákelerińniń kózindeı bolǵan kıimge ıe bolyp, ózderiń kıińder» dep ony eseıgen uldary Saǵynaı men Yrzyhanǵa tabystasa kerek.
Sádýaqas Jalmaqanulynyń toǵyz balasy bolǵan. Onyń úlkeni – Janaıdar da, kenjesiniń esimi – Qurman. Osy Qurmannyń kenje qyzy, búginde Joǵarǵy sottyń Kommýnıkasııa bóliminiń meńgerýshisi bolyp eńbek etetin Perızat Sádýaqastyń aıtýynsha, ákesi Qurman eseıgen kezde ony aǵasy Yrzyhan shaqyryp alyp: «Bul ákemiz Sádýaqastyń aǵamyz Janaıdardan alǵan syı-qurmeti edi. Ekeýinen de aıyryldyq. Qazir men muny jumysqa kıip júrmin. Endi bul kıim ómirimniń sońyna deıin mende bolady. Eger men ómirden ozyp ketsem, osy kıimge óziń ıe bol! Ony saqta, tarıhyn bala-shaǵańa aıtyp otyr, bul ákemiz ben aǵamyzdyń kózindeı bolǵan eń qymbat eskertkish», dep amanattaǵan eken.
1994 jyly Yrzyhan 84 jasynda qaıtys bolǵan soń, Qurman Sádýaqasuly aǵasynyń ósıetine sáıkes keýdesheni alyp, búginge deıin úıinde saqtaıdy. 2023 jyly 21 aqpanda J.Sádýaqasulynyń 125 jyldyǵyna arnalǵan «Ǵıbratty ǵumyr» atty mereıtoılyq is-sharada keýdeshe tuńǵysh ret kórmege qoıylyp, ony «ALJIR» mýzeı-memorıal keshenine tabys etken.
