Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Elimizde tabıǵı jaıylym men shabyndyqtar, mal azyǵy daqyldaryn ósiretin alqap jetkilikti. Ekologııalyq taza ónim óndirisin qalyptastyrý turǵysynan jylqy men qoı jáne sıyr etiniń múmkindigi mol. Jylqy eti dámdi ári sińimdi, qorytylýy da jeńil. Adam aǵzasynan radıasııalyq qaldyqty shyǵarýǵa yqpal etetin qasıeti de bar. Sondaı-aq qazaq jylqylary sútti, táýligine 17-21 lıtr sút beredi. Jabaǵy qulyndar kúzde 240 kılo tirileı salmaqqa jetedi. Jaılymdaǵy tabıǵı shópterdiń qýatymen túzilgen sútten ashytylǵan qymyzdyń taǵamdyq qasıeti joǵary bolady.
Bıe sútin leofıldi ádispen qurǵaq untaqqa aınaldyrý jáne ónimderdiń eksportqa shyǵa bastaýy jylqy sútin álemdik naryqta tanymal ete tústi. Endigi maqsat – jylqy etin eksportqa shyǵarý. Qazir Japonııamen jylqy etin eksporttaýǵa baılanysty qujattar kelisilip jatyr. Al ınstıtýt ǵalymdary jylqy etiniń standartyn qalyptastyrý baǵytynda izdeniske kirisken. Kóshim men Muǵaljar tuqymdary «jaby» jylqysy tuqymnan órbigen. Bulardyń negizgi qasıeti – azyq talǵamaıdy, aýa raıynyń qubylmaly ózgeristerine kónbis, sharýaǵa qolaıly. Instıtýt ǵalymdary Kembrıdj ýnıversıtetimen birge júrgizgen zertteýlerde qazaq jylqysynda jabaıy jylqy tuqymynyń birinshi geni bary anyqtaldy. Buǵan qarap qazaqy jylqynyń tektilik qasıeti tereńde degen baılam jasaýǵa bolady.
Alýan túrli shóp jegen qoı etiniń quramy bólek. Instıtýt júrgizgen ǵylymı zertteýlerde qoı etiniń quramyndaǵy amın qyshqyly araqatynasynyń óte ońtaıly qalyptasqany anyqtalyp, qoı etiniń aǵzaǵa paıdasy zor ekeni aıqyndaldy. Álemdik naryqta qozy etine suranys artýyna oraı qoı sharýashylyǵy ınstıtýty ǵalymdary sheteldik seleksııanyń úzdik jetistigin, mysaly, doıchemerınofleıshshaf, aýstralııa etti merınosy, sýffolk, gempshır, dorper atalyq qoshqarlaryn paıdalana otyryp, býdandastyrý ádisimen ónimdiligi joǵary qoı toptaryn ósirip, seleksııa esebinen qozy etin óndirýdi 15%-ǵa arttyrýǵa qol jetkizdi. Bul qoı etiniń sapasy naryqtaǵy suranysqa saı keletini, ushadaǵy et-maı úlesi 83% ekeni anyqtaldy. Sharýanyń qısynyn tapqan qojalyqtar eti mol, qozysy erte jetiletin, jaıylymda tez qoń jınaıtyn, bordaqylasa tez semiretin qoı ósirip, tabysyn arttyryp jatyr.
Naryqta sıyr etine degen suranys ta erekshe. Áleýetimizdi saralasaq, respýblıkada iri qara malyn «kóktem-jaz-kúz» tizbeginde jaıýǵa jaramdy maýsymdyq jaıylymdar 68 mln gektar kóleminde eken. Bul – kópjylǵy ǵylymı izdenis nátıjesinde dáleldengen málimet. О́sirilip jatqan sıyr maly 30 mln gektar jaıylymdy ǵana paıdalanady. Iаǵnı sıyr ósirýge rezerv jetkilikti. Qysqy azyǵyn tabıǵı shabyndyqtan daıyndasa, ekologııalyq taza ónim óndirýge beıim mamandandyrylǵan sharýashylyq qalyptasar edi.
Jaıylym demekshi, ınstıtýttyń nátıjeli ázirlemeleriniń biri – aýyspaly jaıylym jasaqtaý tásili. Tehnologııa boıynsha jaıylym tizbeginde úsh túrli shópti ósirý shendestirilgen: erkekshóp, tarlaý jáne jazdyq suly. Tarlaý taptaýǵa tózimdi, qunarly ári malǵa juǵymdy. Azyqtyq qorektiligi jyl boıyna saqtalady. Kóktem shyǵysymen mamyr aıynyń sońyna deıin mal tarlaý egilgen telimde jaıylady, sodan soń maýsymnyń sońyna deıin erkekshóp ósken telimge aýystyrylady. Kelesi telimge aýysqan aralyqta jaıylymda jelinbeı qalǵan tarlaý men erkekshóp shalǵyny shaýyp alynady. Osyndaı sharalar nátıjesinde shilde aıynda tarlaý egilgen telim qaıtadan mal jaıýǵa daıyn turady. Tamyz ben qyrkúıekte mal jazdyq suly egilgen telimde jaıylady. Qazanda erkekshóp pen tarlaý egilgen telimderge qaıta oralady. Osyndaı júıemen túzilgen aýyspaly jaıylym maldyń azyqtyq qajettiligin tolyǵymen ótep, maldyń kúıin qońdy saqtaıdy. 100 bas sıyrdy azyqpen tolyq qamtý úshin kólemi 120 gektarlyq jaıylym jeri jetkilikti, ıaǵnı 1 bas sıyrǵa 1,2 gektar jetkilikti.
Jaıylymdardy tıimdi paıdalaný úshin, árıne, birinshi kezekte qoı men jylqy sharýashylyǵyn barynsha damytý qajet. Qýań jerde ósetin alasa kelgen jataǵan shóp qaýymdastyǵyn tek qoı men jylqy tolyq jeı alady. Árıne, qýań aımaqtarda jıi kezdesetin kúıreýik, qońyrbas, búıirgin, kókpek, mııa, shoǵan, mortyq, alabuta, túıetiken, jantaq ósimdikterin tek túıe maly ǵana súısinip jeıtinin eskersek, túıe salasy da nazarǵa alynǵany abzal.
Taǵy bir másele – maldy asyldandyrý jaıy. Keńes kezinde násili men ónimdiligine qaraı «óndiristik mal», «tuqym mal», «asyl tuqymdy mal» jáne «atalyq mal» dep toptastyryp, olardy baǵalaýdyń arnaıy jeke júıeleri qalyptasqan-dy. Búginde bul júıe toqyrady. Asyl tuqymdy maldy irikteý, baǵalaý jáne atalyq maldy urpaǵynyń sapasy boıynsha synaý úrdisi dármensiz kúıde. Elde asyl tuqymdy mal orny oısyrap tur. Qoıda asyl tuqymdy mal úlesi 16%, sıyrda 13%-dan aspaıdy. Mal ósirýdiń zamanaýı aǵymyna qarasaq, qajetti úrdisterdi sıfrlandyrý sharýashylyqty tıimdi júrgizýde eń basty tetik ekenin baıqaımyz. Bul baǵytta ınstıtýt tarapynan tıisti jumys qolǵa alynyp, ǵylymı ázirleme júzege asyrylady.
Qazir ǵalymdar toby maldyń asyl tuqymdyq qundylyǵyn baǵalaýdyń zamanaýı BLUP ádisin óndiriske engizgeli jatyr. Sondaı-aq jaıylymdyq qordy tıimdi ıgerýdiń barlyq jolyn qamtyǵan 5 ınteraktıvti kartadan turatyn WEB-portal óndiriske endi. WEB-portaldyń elektrondyq karta qosymshasy jaıylymdaǵy sý kózderiniń jaǵdaıy, mólsheri, mıneraldaný deńgeıi jáne olardy qoldaný múmkindikteri týraly tolyq aqparat beredi. Ǵalymdar daıyndaǵan osy baǵdarlama memlekettik sıfrlandyrý baǵdarlamasy legine kirse, elde mal sharýashylyǵyn órkendetýdiń berik irgetasy qalyptasar edi.
Mal sharýashylyǵyn órkendetý – eldegi sharýanyń tirshilik tynysyn keńeıtýdiń birden-bir dara joly. Mal sharýashylyǵy qyzmetkerleri kúni merekesi qarsańynda barsha qaýymǵa jaıylym shúıgin, mal kúıli bolsyn degen tilek aıtamyn.
Aıbyn Tórehanov,
Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor
