Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Rasynda, kýrer bolý – arnaıy mamandyǵy joq jastar úshin qolaıly jumys. О́ıtkeni ol jerde eshkim senen dıplom nemese eńbek ótilin talap etpeıdi. Bar bolǵany smartfonyńa jumys berýshi mekemeniń qosymshasyn kóshirip, paıdalana alsań, jetkilikti. Sondaı-aq óziń turatyn eldi mekenniń ishin jaqsy bilgeniń jón. Bul qolyna qos-qostan telefon ustap, jeliniń jiligin shaǵyp, maıyn ishken árbir jasóspirim úshin – «eki qolǵa bir kúrek» ekeni sózsiz.
Sonymen qatar kóp adam kýrer bolyp jumys isteý balany jastaıynan eńbekke baýlý men aqsha tabýǵa úıretý, bos ýaqytyn tıimdi paıdalaný úshin jaqsy múmkindik dep sanaıdy.
Degenmen medaldiń eki jaǵy bolatyny sekildi, kýrerlik qyzmettiń qaýipti tustary jaıynda da qoǵamda gý-gý áńgime kóp. «Sómkeńe esirtki, jarylǵysh zat salyp jiberedi eken» dep balasyn bul jaqqa aıaq bastyrmaı otyrǵan ata-ana az emes. Buǵan qosa jasóspirimniń jeke qaýipsizdigi de alańdatpaı qoımaıdy. Birinshiden, ol jaıaý, velosıpedpen nemese basqa da kólikpen kúni boıy kóshede júrip tasymal jasaıdy. Jol erejesin buzyp, ómiri men densaýlyǵyna qaterli jaǵdaıǵa tap bolýy ǵajap emes. Ekinshiden, zatty jetkizý barysynda túrli mekenjaıǵa baryp, bóten adamdarmen jolyǵady. Onyń aldynan kimniń shyǵatynyn bir qudaı bilsin. Máselen, jýyrda elge tanymal ánshi men jasóspirim kýrerdiń arasynda bolǵan daýly jaǵdaı kóptiń esinde shyǵar.
Osy oraıda biz jasóspirimderdiń kýrerlik qyzmetpen aınalysýy qanshalyqty zańǵa saı ári qaýipsiz degen másele boıynsha Ishki ister mınıstrligine arnaıy saýal joldap, jaýap alǵan edik. Sonymen, mınıstrliktiń málimetinshe, Eńbek kodeksine sáıkes eńbek sharty azamatpen on alty jasqa tolǵannan keıin jasalady. Alaıda keıbir jaǵdaıda eńbekke erterek aralasýǵa da ruqsat etiledi eken.
«15 jastan bastap: eger jasóspirim negizgi orta nemese jalpy orta bilim alǵan bolsa, ata-anasynyń nemese zańdy ókilderiniń kelisimimen eńbek shartyn jasaı alady.
14 jastan bastap: oqýshylar oqý ýaqytynan tys kezde jumys isteı alady, eger atqaratyn jumysy densaýlyǵyna zııan keltirmese jáne oqý úderisin buzbasa. Bul jaǵdaıda da eńbek sharty ata-anasynyń nemese zańdy ókiliniń kelisimimen jasalýǵa tıis.
14 jasqa deıin: kınematografııa uıymdarynda, teatrlarda, teatr-konserttik uıymdarda, sırkte týyndylardy jasaýǵa nemese oryndaýǵa qatysýǵa ruqsat etiledi, eger bul balanyń densaýlyǵyna jáne adamgershilik damýyna zııan keltirmese jáne bul qyzmet zańnamada belgilengen talaptarǵa saı júrgizilse» delingen vedomstvo jaýabynda. Budan biz 14 jasqa tolǵan jasóspirim sabaqtan tys ýaqytta jáne bos kezinde zań júzinde kýrer bolyp jumys isteı alatynyn túsinip otyrmyz.
Sonymen qatar IIM jaýabynda 18 jasqa tolmaǵan jumyskerlerge qysqartylǵan jumys ýaqyty belgilenetini, atap aıtqanda, 14 pen 16 jas arasyndaǵylar úshin aptasyna 24 saǵattan, 16 men 18 jas úshin aptasyna 36 saǵattan aspaýǵa tıis ekeni jazylǵan.
Kámeletke tolmaǵandardy aýyr jumystarǵa, zııandy jáne qaýipti eńbek jaǵdaılary bar jumystarǵa, densaýlyǵy men adamgershilik damýyna zııan keltirýi múmkin jumystarǵa (mysaly, qumar oıyn bıznesi, alkogol ónimderin, temeki buıymdaryn, esirtki zattaryn, psıhotroptyq zattar men prekýrsorlardy óndirý, tasymaldaý jáne satý) salýǵa, olardyń túngi ýaqytta, ıaǵnı saǵat 22.00-den 6.00-ge deıin jumys isteýine, vahtalyq ádispen jumys isteýine tyıym salynady. Ishki ister mınıstrligi bul shekteýler kámeletke tolmaǵan jumyskerlerdiń densaýlyǵy men quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵanyn aıtady.
Qazirgi tańda qoǵamda esirtki qylmysyna, ásirese onyń zańsyz aınalymyna jasóspirimderdiń kóptep tartylýy, máselen, «jasyryp ketýshi» bolyp jaldanyp jumys isteýi kópshilikti alańdatyp turǵany ras. Bul – qylmystyq jaýapkershilikke ákep soǵatyn quqyq buzýshylyq. Sondaı-aq esirtki satýshylar atynan kýrerlik qyzmet atqaratyn adamdar da óz áreketteri úshin zań aldynda jaýap beredi. О́ıtkeni mundaı jaǵdaıda kýrerler tapsyrmanyń zańsyz ekenin jáne tasymaldanatyn zattardyń sıpatyn sanaly túrde túsine otyryp, óz erkimen kelisedi. Sondyqtan qylmysqa qatysýshy bolyp sanalady.
Al eger kýrer bolyp jumys istep júrgen jasóspirimniń sómkesine jasyryn túrde tyıym salynǵan zatty (esirtki, bomba, t.b.) salyp jiberse, onyń saldary qandaı bolmaq? Kópshilik aıtyp júrgendeı, mundaı oqıǵalar resmı túrde tirkelip jatyr ma? IIM óz jaýabynda polısııa organdarynda kýrerdiń sómkesine kúmándi nárselerdi salyp jiberý, ony kýrerdiń ózi bilmeýi sııaqty faktiler tirkelmegenin málimdedi.
«Eger kýrer tasymaldaýǵa tapsyrylǵan zat kúmán týdyratynyn nemese tyıym salynǵan bolýy múmkin ekenin sezse, ol tapsyrmany oryndaýdy birden toqtatýǵa jáne bul týraly quqyq qorǵaý organdaryna habarlaýǵa tıis. О́ıtkeni tapsyrmany oryndaý qylmysqa qatysýmen teńestirilýi múmkin. 102 nómirine dereý qońyraý shalý nemese jaqyn mańdaǵy polısııa bólimine júginý qajet. Jumys berýshimen arada bolǵan barlyq hat-habar men dálelderdi (habarlamalar, telefon nómirleri, mekenjaılar, nusqaýlyqtar) saqtaý kerek – olar qylmystyq is úshin mańyzdy aıǵaq bola alady. «О́zim sheshemin» dep áreket etý nemese kúmándi zatty jetkizý faktisin jasyrý jaǵdaıdy ýshyqtyryp, qylmysqa qatysy bar degen kúdik týdyrýy múmkin» delingen jaýapta. Sondaı-aq sala mamandary óz áreketiniń zańsyz ekenin bilmeý adamdy zań aldyndaǵy jaýapkershilikten qutqarmaıtynyn da eske salady.
Biz elordamyzda tamaq pen taýar jetkizý qyzmetin atqaratyn «Wolt» kompanııasyna habarlasyp, osy maqalamyzda kóterilgen máseleler týraly suraǵan edik. Olar kompanııaǵa kýrer retinde jumysqa tek 18 jasqa tolǵan adamdar ǵana qabyldanatynyn aıtty. Al kýrerdiń sómkesine zańsyz zattardy salyp jiberý sekildi keleńsiz oqıǵalar eshqashan bolmaǵanyn, óıtkeni kompanııa tek resmı mekemelermen kelisimshart jasasyp, jetkizip berýmen aınalysatynyn málimdedi.
