Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Shynynda da, demografııalyq jaǵdaıy kúrdeli Qyzyljar óńirindegi aýyldardyń orta mektepterin – áýeli negizgi orta bilim uıymdaryna, odan keıin bastaýysh mektepterge aınaldyryp ońtaılandyrýdan aman saqtaý úshin Balalar úılerindegi «qaradomalaqtardy» qabyldaýshy otbasylarǵa berý durys tásil sııaqty. О́ıtkeni mektep jabylmasa, altyn besik – aýyl da jabylmaıtyny búginde aksıomaǵa aınalǵan shyndyq. Alaıda aýyldaǵy otbasylardyń bári birdeı qabyldaýshy otbasyna qoıylatyn joǵary talapqa saı kele bermeıdi. Sebebi bekitilgen Erejege sáıkes balany qabyldaıtyn otbasy keminde tórt jáne onnan aspaıtyn jetim nemese ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balany tárbıeleýge qabyldaýǵa tıis.
Osy oraıda elimizde kóńil súısinerlik oń úrdis te bar: jetimder sany keıingi jyldary birshama azaıǵan. Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń málimetine qaraǵanda, budan bes jyl buryn jetim bala sany 24 239 bolǵan. Qazirgi ýaqytta bul kórsetkish 20 798 balaǵa deıin tómendegen. Nátıjesinde, Balalar úılerinde turatyn jetkinshek sany 2019 jylǵy 4,6 myńnan bıyl 3,8 myńǵa deıin azaıyp, olarǵa arnalǵan 20 bilim berý uıymy jabylǵan.
Statıstıkalyq derekter elimizde bala asyrap alý jaıy máz emestigin kórsetip otyr. 5 myńnan astam azamat bala asyrap alý kezeginde tursa da, 2023 jyly – 194, 2024 jyly 153 bala ǵana jańa otbasyn tapqan. Bul bala asyrap alý úderisinde ákimshilik kedergiler baryn ańǵartady. Jetim balalardy qamqorlyǵyna alǵysy keletin azamattar aılap-jyldap sheneýnikterdiń kabınetteriniń tabaldyryǵyn tozdyrýǵa májbúr ekendigine shaǵymdanyp júr. Mundaı sozbaqqa salýdyń shyn syry da belgili. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, bala asyrap alýǵa baılanysty zańsyz áreketter men sybaılas jemqorlyq faktileri boıynsha 2023 jyly – 4, 2024 jyly taǵy da 4 qylmystyq is qozǵalǵan.
El qazynasynan jetim balalardy qoldaýǵa bólinip otyrǵan qarjy aıtarlyqtaı – árqaısysyna orta eseppen 7,5 mln teńgeden aınalady. Bıyl kózdelgen 38,7 mlrd teńgeniń 7,5 mlrd teńgesi otbasylarda turyp jatqan 17 660 balaǵa (barlyq jetimniń 82,6%-y), 31,2 mlrd teńgesi jetimderge arnalǵan 115 mekemede tárbıelenip jatqan 3 727 balany (17,4%) asyraýǵa jumsalatyndyǵyn eskersek, memleketke olardy qabyldaýshy otbasylardyń tárbıesine berý qaı turǵydan bolsyn utymdy da tıimdi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy «Ádiletti Qazaqstan: Bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» saılaýaldy baǵdarlamasynda: «Balalardyń arnaýly mekemelerin Balalardy qoldaý ortalyǵy retinde qaıta quramyz. Jetim, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy asyrap alatyn kásibı otbasylarǵa balalardy ornalastyrýdyń balamaly nysanyn engizemiz», dep málimdegen edi. Memlekettik Balalar úılerin Balalardy qoldaý ortalyqtaryna aınaldyrý jumysy bıyl tolyq aıaqtaldy. Qazir osyndaı 35 ortalyq bar. Olardaǵy jetim bala sany – 1,2 myńnan astam. Burynǵy ataýyn jekemenshik Balalar úıleri ǵana saqtap qaldy. Olardyń sany – 5. Sondaı-aq 20 Sábı úıi, balalarǵa arnalǵan 18 medısınalyq-áleýmettik mekeme, 10 Kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý ortalyǵy, 13 Jasóspirimder úıi, 14 Balalar aýyly óz jumystaryn jalǵastyryp jatyr.
Memleket basshysynyń balalardy qabyldaıtyn kásibı otbasy ınstıtýtyn engizý týraly tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda ótken jyly 30 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik nagradalar, bilim jáne balanyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldandy. Osy qujat arqyly «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodeks «Balany qabyldaıtyn kásibı otbasy – arnaýly áleýmettik kórsetiletin qyzmetterge muqtaj tórteýden aspaıtyn balany aldyn ala tańdamaı tárbıeleýge qabyldaıtyn otbasyna ýaqytsha ornalastyrý nysany» degen jańa normamen tolyqtyryldy.
Balany qabyldaıtyn kásibı otbasyna jetim balalardy berý týraly shart alty aı merzimge, bir retten asyrmaı sol merzimge uzartý quqyǵymen jasalady. Bul rette jetim, ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń týystaryna olardy ózderiniń otbasylaryna qabyldap alýyna basym quqyq berildi. Otyz jasqa tolǵan, biraq alpys úsh jastan aspaǵan, tıisti talaptarǵa saı keletin el azamattary balany qabyldaıtyn kásibı tárbıeshiler bola alady. Olar tárbıeleýge qabyldanǵan balalarǵa qatysty qorǵanshylar men qamqorshylarmen birdeı quqyqtar men mindetterdi ıelenedi. Jetim balalardy kútip-baǵýǵa, tárbıeleýge jáne bilim berýge qolaıly jaǵdaılar jasaý úshin kásibı tárbıeshilerdiń menshik nemese paıdalaný quqyǵynda árbir adamǵa keminde on bes sharshy metr mólsherinde turǵynjaıy bolýǵa tıis. Olar qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organǵa ózderi qabyldap alǵan balalardyń densaýlyq pasportynyń kóshirmesin, tárbıe jumysy, kútip-baǵýǵa bólingen aqshanyń jumsalýy týraly esepterdi toqsan saıyn usynýǵa mindetti. Taǵy bir aıta keterligi, kásibı tárbıeshilerdiń jetim balalardyń bank shottarynan aqsha alýǵa quqyǵy joq. Jetimder ózderine tıesili alımentterge, ata-analarynyń biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynan, erikti jınaqtaýshy zeınetaqy qorlarynan tólenetin zeınetaqy tólemderine, járdemaqylarǵa, basqa da áleýmettik tólemderge quqyǵyn, sondaı-aq turǵynjaıǵa, ózge de múlikke menshik quqyǵyn saqtaıdy. Olardyń turǵynjaıyn ıelikten shyǵarý, sonyń ishinde aıyrbastaý nemese syıǵa tartý, óteýsiz paıdalanýǵa berý, kepilge salý, bólý boıynsha mámileler jasasýǵa tyıym salynǵan. Baspanasy joq jetimderdiń turǵyn úı zańnamasyna sáıkes turǵynjaı alýǵa quqyǵy da saqtalady. Buǵan qosa, kásibı tárbıeshilerdiń jetim balalardy aldyn ala tańdaýyna ruqsat etilmeıdi. Aǵaıyndy ul-qyzdardy ajyratýǵa da jol berilmeıdi. On jasqa tolǵan balalar kásibı otbasyna ózderiniń kelisimimen ǵana beriledi. Sondyqtan da kásibı tárbıeshilerdiń adamgershilik, ózge de jeke qasıetteri, moıyndaryna júkteletin mindetterdi oryndaý qabileti eskeriledi. Kásibı otbasyna berilgen árbir balany kútip-baǵýǵa aı saıyn 10 AEK (39320 teńge) mólsherinde járdemaqy, kásibı tárbıeshilerdiń qyzmetine aqy retinde árqaısysyna 70 AEK (275 240 teńge) tólenedi.
Kásibı otbasy týraly zańnamalyq qujat bıylǵy 1 shildeden bastap kúshine enedi. Osy jańashyldyq jetim, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy ınternattyq uıymdarǵa tapsyrmaı, otbasylarǵa ornalastyrýdyń burynǵy tártibin ońaılatýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq shalǵaı aýyldardaǵy oqýshylarynyń sany azaıǵan mektepterdi saqtap qalýǵa da septigi tııýi múmkin. Bul – elimizdiń ertedegi «jetimin jylatpaıtyn jurt» ataq-dańqyn qalpyna keltirýge baǵyttalǵan kezekti qadam.
