Aýyldyń yryń-jyryń, biri bitse ekinshisi «balaqanym beri kele ǵoı» dep turatyn turyqsyz tirligi: shóp shabylsa shómele salý, tyrmaǵa otyrý, qoı qyryqsa nómir salý, arpa orylsa masaq terý... oıpyr-aı, úzik-sozyq, birin bitirip, ekinshisinen tutylyp, tegi ujymshar, keńsharda seniń moınyńa iliner qamyt tabylmasa, úsh aıyń úıdegi úbirli-shúbirli ini-qaryndasyńdy baǵyp-qaǵýmen-aq óte shyǵary anyq. Al 9-synypty bitirdiń bitti, qoıshy qaýymnyń qaraýyna ótip, saqmanda sońǵy qoıyn qozdatyp baryp silikpeń shyǵyp, sińiriń odyraıyp oralýshy ediń ǵoı.
Mektep bitirip murtyń edireıgende oqýǵa tússeń tústiń, túspeseń – el-jurtyńmen eńirep qoshtasyp, eki jyldyq áskerı boryshyńdy óteýge kete baratynsyń. Qysqa ǵumyrdyń baqandaı eki jyly eńirep ótýshi edi-aý. Áskerge barmaǵannyń bes eli baǵy bar dep baǵalanatyn. Qazir she? Keri zaman, áskerge barý – abyroı, ataq. Qunyn qulqynnan ótkizsek te ketip tynamyz.
Nesin aıtasyń, zar zaman ketip, jańa zamanda ǵumyr keship jatqanymyzǵa táýbá!
Aınalaıyn altyn uıa mektepke qaıta soqsam, qazir ǵoı ǵajap! Bir kezderi oqýshy ataýly bir úlgidegi kıim kıip kerdıip qalýshy edik qoı. Ásirese pıoner bitkenniń qyzyl galstýgin taǵynyp «ınkýbator» bolyp bozaryp júretini áli esimde.
E, qazir, ne kıem, qalaı kıinemin deseń erik ózińde. Qymbat kıip kergısiń be, alabajaq ilip ákireńdeısiń be, jamaý japsyrsań da – onyń keıingi sán-saltanat sanatynda sanalyp, ózińe unap, ózgeni ózeýretse boldy.
Qazir bizde mektep tabaldyryǵynda júrip-aq temekińdi teńseltip, sharabyńdy shalqytyp, áridegi anaýyńmen de aýyzdanyp alady. Al zar zamandaǵy, sońǵy synypta júrip, eseıgenniń belgisi retindegi temekini tyǵyp tartqany qazir kúlki keltiredi... Qyz balanyń týyp qalýy – úlken qylmys. Erte eseıedi-aý, tabıǵat zańdylyǵy-aý, adam quqyǵy aıaqqa taptaldy-aý dep oılaýǵa mursat bermegen zaman da ótti.
«Din – apıyn» degen qaǵıda da boldy. Dinshilmisiń – Allańdy kúbirlep aıtyp, ózińmen óziń tomaǵa tuıyq tompańdaı ber. Shal-shaýqannan basqamyz qudaı joq dep quldyq urdyq. Bir din, bir ıslamnan basqany bilmeýshi edik... Qazir, qudaıǵa shúkir, jetip artylady. «Bizdiń dinge kir» dep básekege bás tigip, ásirese kóp ulttan quralǵan elimizge ár azamattyń ańsaǵany bolyp, qaıda qaryn toq, kıim bútin dindi pana sanap jetisip qaldyq. Jaǵdaıym bolmasa, urdajyq unamasa – basqasyna ketýińe tolyq quqyń bar naǵyz demokratııa dep osyny aıt.
«Halyq qalaýlysy» degen o zamanda da bolǵan. «Qalaýly» bolý úshin – oıpyr-oı, bar ǵumyryńdy sarp etip, ne myńǵyrtyp mal baǵýyń, ne jeń túrip jer qazyp degendeı, aq ter, kók ter bolyp kóterem bolǵanyń da elep-eskerip depýtat etetin.
Al qazir zaman ózgerdi. Jetildik, teńeldik, keı-keıden ilgeri de kettik. «Aqyl-qaltań» bolsa boldy. Qaltanyń aqylmen qalyńdaıtyny ámbege aıan. Bilimiń de, biliktiligiń de aqyldyń quly. Saılanar kezde tek aqylyńmen aýyzdyǵa sóz bermeı, sheshen symaqty shettetip otyrsaq, oǵan qosa aǵyl-tegil ýáde men qarajatty qardaı boratyp ótseń – ótesiń de jetesiń.
O zaman men bu zamannyń aıyrmashylyǵy bunymen bitpeıdi.
Saralap salmaqtasaq uzyn-yrǵasy qalyń kitapqa júk bolary sózsiz. Kitap demekshi, o zamanda kitap shyǵarýdyń qıyndyǵyn men aıtpaı-aq qoıaıyn... E, qazir, pende quqyǵy qorǵalǵan. Ne jazamyn, ne jazdyrtyp kitap etemin deseń – dańǵyl jol. Babańnyń bar-joǵy ma, atańnyń alty urpaǵy ma, ózińniń ózek jardy ókpe-nazyń ba – jaz, ne jazdyrt ta qunyn tóleseń tabany jerge tımeı teńkıip kitap bolyp qoltyǵyńda turady.
Men de osy zamannyń arqasynda osy bir «Zar zaman men jańa zaman» atty hıkaıatty kitap kólemine jetkenshe jazyp shyǵýǵa beldi bekem býyndym.
Berik SADYR
