Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Aýyzeki tilde «Ońtústikten – soltústikke» dep atalyp ketken baǵdarlama aıasynda 2017 jyldan beri teriskeı jáne shyǵys óńirlerge 63 myńdaı adam qonys aýdarǵan. Biraq bul ıgi bastamanyń júzege asyrylýy jetkiliksiz bolyp, atalǵan aımaqtardan basqa jaqtarǵa kóship ketýshilerdiń oısyraǵan ornyn toltyra almaı tur. Saldarynan olardyń bárinde kóshi-qonnyń teris saldosy saqtalyp, turǵyndar sany jyldan-jylǵa azaıyp barady.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, ásirese eldiń shetinde, jeldiń ótinde ornalasqan Soltústik Qazaqstan oblysynda (SQO) qalyptasqan demografııalyq ahýal alańdatarlyqtaı. 2017 jyldyń basynda Qyzyljar óńirinde 562 583 turǵyn bolsa, arada ótken segiz jyl ishinde olardyń sany 40 412-ge kemip, 522 171 adam qalǵan.
Osy ýaqyt ishinde Qostanaı oblysy turǵyndarynyń sany 878 415-ten 825 569-ǵa deıin quldyraǵan, ıaǵnı 52 846 adamǵa azaıǵan. Abaı oblysyndaǵy jaǵdaı da máz emes. Oǵan qaraıtyn aýdandar men qalalardyń jurtshylyǵynyń qatary 48 946 adamǵa seldirep, osy jyl basynda 602 832 turǵyn qalǵan. Halyq sany Shyǵys Qazaqstanda – 12 842 adamǵa, Pavlodar oblysynda 5 581 adamǵa kemigen.
Bul rette bir kóńil jubatarlyq jaıt – keıingi jyldary soltústik jáne shyǵys óńirler turǵyndarynyń etnostyq quramynda oń ózgerister boldy. Qazir qazaqtardyń úlesi Abaı (79,2 paıyz), Pavlodar (56,8 paıyz), Shyǵys Qazaqstan (51 paıyz), Qostanaı (44,7 paıyz) oblystarynda ózge etnostardyń qaısysynan bolsyn edáýir basym. Alaıda tek SQO-daǵy aǵaıyn áli de azshylyq (37,8 paıyz) bolyp otyr. Olardyń osy jyldyń basyndaǵy sany – 197 131 adam. 2009 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha Qyzyljar óńirinde 198 641 qazaq turǵandyǵyn eskersek, oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń kenjelep qalǵandyǵy ondaǵy memleket quraýshy ult ókilderi qatarynyń da seldireýine ákelip soqqandyǵy anyq. Sondyqtan da teriskeıdegi kúrdeli demografııalyq jaǵdaı erekshe kóńil bólip, qosymsha shara qoldanýdy tileıdi.
Shynyn aıtsaq, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qonys aýdarýshylar týraly taratyp júrgen málimet jan-jaqty zerdeleýdi qajet etedi. О́ıtkeni byltyr Bas prokýratýra ońtústik óńirlerdiń turǵyndaryn soltústik óńirlerge erikti qonys aýdarý baǵdarlamasyn iske asyrýǵa bólingen bıýdjet qarjysynyń jumsalýyna júrgizilgen taldaý barysynda jalǵan qujattar jasaý arqyly azamattardy jalǵan qonys aýdarý jolymen 1 mlrd teńgeden asa qarajat jymqyrylǵanyn jáne teris paıdalanylǵanyn anyqtaǵan. Qonys aýdarýshylar bolyp ózderiniń burynǵy turǵan jerlerinde ómir súrip jatqan adamdar esepke alynǵan, al qujattar tómen baǵamen satyp alynǵan, turýǵa jaramsyz nemese apatty turǵynjaılarǵa rásimdelgen. Keı azamattar ózderiniń qaǵaz júzinde «qonys aýdarǵanynan» beıhabar bolyp shyqqan.
Mysaly, Pavlodar oblysynyń Ýspen aýdanynyń «Eńbek mobıldiligi ortalyǵy» kommýnaldyq memlekettik mekemesiniń qyzmetkeri arzan úılerdi ózi izdep taýyp, qonys aýdarýshylarǵa joǵary baǵamen satyp, memleketten alynǵan qarajattyń bir bóligin óz qaltasyna basyp otyrǵan. Shyǵys Qazaqstanda qonys aýdarýshylar men úı ıeleri ózara sóz baılasyp, memlekettiń qarjylyq kómegin alý úshin jalǵan sharttar jasasqan, al túsken qarajatty bólisip alǵan. Biraq ózderi burynǵy mekenjaılarynda tura bergen. Soltústik Qazaqstan oblysynyń Mamlıýt aýdanynda bir qonys aýdarýshy satyp alǵan úıiniń naqty baǵasy men memleket tólegen qarajattyń arasyndaǵy aıyrmashylyqty «oljalaǵan». Ol alaıaqtyq jasaǵany úshin kináli dep tanylyp, bir jylǵa bas bostandyǵyn shekteý jazasy kesilgen.
Jýyrda áleýmettik jelide Soltústik Qazaqstan oblysynyń shalǵaıdaǵy Tımırıazev aýdanyna Qyzylorda oblysynan kóship kelgen bir azamat memleket turǵyn úı satyp alýǵa bergen 4 mln teńgeniń 2,5 mln-na baspana satyp alyp, artylǵan 1,5 mln teńgeni buryn alǵan nesıesin jabýǵa jumsaǵany úshin qylmystyq qýdalaýǵa ushyrap otyrǵany jaıly janaıqaıyn ortaǵa saldy. «Esh kinám joq. Moınymda 6 mln teńge nesıem bar. Maǵan úıin satqan kásipker áıel meniń qaryzǵa batyp qınalyp júrgenimdi ári otbasym kópbalaly ekenin eskerip, jany ashyǵandyqtan bergen aqsha edi», dep aqtalýǵa tyrysty. Osy oraıda qonys aýdarýshylardy turǵynjaımen qamtamasyz etý máselesi áý bastan jete oılastyrylmaı kele jatqanyn aıtqan jón. 2023 jylǵa deıin demografııalyq jaǵdaıy qıyn Soltústik Qazaqstan oblysynda ǵana qanatqaqty joba júzege asyrylyp, qonys aýdarýshylar úshin turǵyn úıler salynǵan edi. Biraq olardyń kóbi sapasyz salynyp, qysta sýyq bolǵandyqtan, turǵyndardyń kóptegen aryz-shaǵymyn týǵyzǵan. Sol sebepti qonys aýdarýshylardyń turǵynjaı máselesin ońtaıly sheshý úshin burnaǵy jylǵy 1 shildeden bastap olar kóship barǵan óńirlerdegi eldi mekenderden satyp alatyn turǵyn úılerdiń qunynyń 50 paıyzyna deıingi, biraq 1 160 aılyq eseptik kórsetkishten (bıyl – 4 561 120 teńgeden) aspaıtyn mólsherde ekonomıkalyq mobıldilik sertıfıkaty engizilgen. О́kinishke qaraı, osy jańashyldyq ta sybaılas jemqorlyq táýekelin týǵyzyp otyr. Sebebi ońtústik óńirlerden teriskeıke qonys aýdarýǵa kelisim bergen azamattardyń kóbi qaryzǵa belshesinen batqan jandar ekeni eskerilgen joq. Endi moıyndaryndaǵy bereshekterinen memleket esebinen ońaı qutylýdy oılaǵan qonys aýdarýshylardyń qýlyqtary áshkerelenip, qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp jatyr.
Mine, osylaısha, qonys aýdarý baǵdarlamasynyń tıimdiligi shamaly bolyp, tartymdylyǵy tómendep tur. Sondyqtan da elimizdiń ulttyq qaýipsizdigimen astasyp jatqan áleýmettik jobany áli de jetildire túsý qajet. Máselen, ekonomıkalyq mobıldilik sertıfıkatynyń sharttaryn qaıta qarap, turǵynjaı satyp alýǵa beriletin qarajatty qonys aýdarýshylardyń óz qalaýynsha jumsaýyna ruqsat etken jón sııaqty. Sonda teriskeıge qonys aýdarýǵa nıet bildirýshiler qatary qalyńdap, buryn alǵan nesıesin óteý úshin qylmysqa urynatyndar bolmas edi.
