«Aryzqoı»

О́zgelerdiń ol kisi týraly «Bas suqpaıtyn jeri, aralaspaıtyn isi kem, udaıy bilgishsinip, bura tartyp, joq jerden daý kóterip, shý shyǵaryp júredi» degen syńaıdaǵy jaǵymsyz pikirlerin jıi estıtindikten, dáliregi jurt sózine ilesip men de ony onsha unata qoımaıtynmyn. Júre kele meniki «Kóp aıtsa kóndi, jurt aıtsa boldynyń...» naq ózi ekenin bildim...

Birde «báleqormen» kóshede betpe-bet kezdesip qaldym – jyly amandastyq. Ishteı jaqtyrmaıtynymdy sezdirip nem bar?.. Jegjatpyz. Menen jasy edáýir úlken. Bir-birimizge ókpe-renishimiz joq. Júzimiz ashyq. Sálemimiz túzý.

– Is basynda júrgen azamattardy, olardyń is-áreketin únemi syn tezine salyp júresiz... Kemshilikterdi kózińizden tasa etpeısiz, turǵyndardyń jan qalaýyn jaqsy bilesiz... Bilimińiz joǵary. Nege osy basshylyq qyzmetterdiń birine umtylmaısyz, – dedim ony ádeıi kótermeleı ári ne der eken dep.

Meni ózin joǵary baǵalaıdy dep oılasa kerek, aqtaryla sóıledi.

– Obaly ne kerek, joǵarydaǵylar basshylyq qyzmetke talaı shaqyrdy. Barmadym, – dedi ol.

– Oıbaı-aý, nege?

– Nege deriń bar ma? Jalpy, men eki adamnyń basyn qosyp jumys istete almaımyn. Uıymdastyrý qabiletim joq. Basqasy túgil shaǵyn bir ujymdy basqarýǵa berse, áp-sátte taratyp jiberetin adammyn. Sondyqtan, «Kótere almaıtyn shoqpardy belime qystyrǵym kelmeıdi». Halyqtyń nalasyna qalǵym joq. Bul birinshi sebep. Taǵy bir úlken sebep bar, ony aıtpaı-aq qoıaıyn. Jalpy, men tabıǵatymnan «oppozısıoner» bolyp jaralǵanmyn. Kemshilikti kórý, qulaǵandy turǵyzý, qısaıǵandy túzetýde, ol týraly betke aıtýda aldyma jan salmaımyn. Muny men jeke basym emes, kóp úshin jasaımyn. Bulaı etpesem boıyma as juqpaıdy, ómirge bosqa kelgendeı sezinemin. Abaı: «Boıda qaırat, oıda kóz, Bolmaǵan soń, aıtpa sóz», deıdi. Al boıynda qaıraty, oıynda kózi bar adamǵa qajet kezinde únsiz qalý, el isinde kótkenshekteý jarasa ma?..

– Degenmen, basshylyq qyzmetke barý, oıbaı-aý, bul úlken múmkindik qoı...

– Sen qandaı múmkindikti aıtyp tursyń?.. Basshylyq laýazymdy jeke basqa paıdalaný, qarpyp qalý, kórpeni ózińe molynan tartý múmkindigin be, álde elge qyzmet etý múmkindigin be?

– Endi...

– Mine, másele jaýapty qyzmetke barǵanda álgi eki múmkindiktiń qaısysyna basymdyq beretinińde... Jaýapty qyzmette sende elge adal qyzmet etý múmkindigi bola ma, bolmaı ma? Bolmaıdy. Másele osynda, inim. Mine, basshylyq qyzmetke qyzyqpaıtynymnyń baǵana senen jasyryp qalǵan bir sebebi osy.

Meniń ol kisige degen burynǵy kózqarasym jaqsy jaǵyna ózgere bastaǵandaı boldy.

– Jurt sizdiń syrtyńyzdan «aryzqoı», «báleqor» dep jazǵyryp jatady...

– Jurttyń sózinde neń bar? Álgi teńeýlerdi syrtymnan ǵana emes, betime de aıtatyndar kóp. Oǵan etim úırenip ketken. Adamnyń jaqsylyǵyn kórmeıtin, ıgilikti isterge uıtqy bolǵandy qaradaı qaralaıtyn top jurt pa?.. Joq.

– Degenmen, kóptiń pikiri...

– Sen qaı kópti aıtyp tursyń?.. Men synasam, minesem, shaǵym-aryz jazsam osy álgi sen aıtyp turǵan kóptiń qamy. Eshkimniń «kreslosyna» qyzyqpaımyn, áldekimdi qyzmetinen aýdaryp tastaýdy, ózimdi kórsetip, upaı jınap, bedel arttyryp, bireýdi qorqytyp-úrkitip bas paıdamdy qamdaýdy maqsat etpeımin. Meniki is basynda júrgen azamattardy shıryqtyrý, el isine kóńil bóldirý, aýa jaıylyp bara jatqanǵa, «táıt» deý. Kóp jigit qazir maǵan alǵystan basqa eshteńe aıtpaıdy. Meniń «táıt» deýimniń arqasynda talaılar meıilinshe taza júrip, taza turýǵa tyrysyp, búginde abyroımen qyzmetterin jalǵastyryp júr.

– Keıde artyq ketip, tyrnaq astynan kir izdep, kez kelgen nársege, tipti óte durys isterdiń ózin synap-minep jatasyz ǵoı, munyńyzdy qandaı da bir eseppen jasamaısyz ba?

– Táńirdiń jaratqanyna, Quranǵa, Muhammed paıǵambarymyzdyń amaldary men ósıetterinen basqanyń barlyǵyna syn kózben qaraımyn. Bul meniń ómirlik ustanymym. Durys bolyp kórinip turǵan dúnıeniń ózinen keıde shı shyǵyp qalady. Búgingi burysyń erteń durys, búgingi durysyń erteń burys bolyp jatatyn bul ómirde barlyǵy synalýǵa tıis. Bárine bas shulǵyp, maquldaı bersek, ómirimiz jutańdanady.

– Saılaý naýqanynda, esep berý jıyndary aldynda syı-syıapatyn arqalap ózderine bolysýyńyzdy surap keletinder kóp shyǵar...

– Oı-hoı, ondaılar kóp qoı... Tabaldyryqty tozdyryp jiberedi, birinen soń biri kelip. Eshqaısysyn mańyma jolatpaımyn. Jolatsań bittiń...

– Nege, aralaryndaǵy myqtylardy qoldaýǵa bolady emes pe?

– Bireýdiń dúnıesin ótkizip alsań, azamattyq pozısııańnan aıyryldym deı ber. Sózińniń de, ózińniń de qunyń quldyraıdy. Arzymaıtyn qoqyr-soqyrǵa bola ózimdi shýash sasyǵan maıtabannyń astyna tastar aqymaq emespin. Myqtylar deısiń... Myqtylar ilýde bireý ǵana týady. Seniń aıtyp turǵan myqtylaryń jaı ǵana myqty bolyp kórinetinder ǵana.

– Sizdi «aryzqoı», «báleqor» deıtinderge ne aıtar edińiz?

– Olarǵa kúlemin de qoıamyn, basqa ne deımin... Kóshe túnde samaladaı jaryq, barlyq jerge asfalt jol tóselgen, aınala toly kókóris, keremet mektep, mádenıet úıi tur qyzmetin kórsetip, mal urlyǵy azaıǵan, polısııa bala óz tirligine myǵym, ákim men ákimdiktegiler el qyzmetinde. Munyń barlyǵy áýeli Táńirdiń, sosyn biz sııaqty «aryzqoı», «báleqorlardyń» arqasy ekenin myna jamaǵat ázir túsine qoımaıdy. Ata-babasy kórmegen ıgilikterdiń ortasynda shalqyp júrip men sııaqtylardy «aryzqoı», «báleqor» deıtinderdi jurt, halyq dep aıtpaý kerek, olardy keıbireýler deý kerek. Halyq, jurt uǵymy basqa, aınalaıyn. Álgi keıbireýlerdiń pikirsymaqtaryn jalpy qoǵamdyq oı dep qabyldaı beretin boldyq qoı.

Men aǵama rıza bolyp qaldym. Shynynda bul kisi turatyn meken jarqyrap tur, tap-tuınaqtaı. Turǵyndary tulǵaly kórinedi. Ertesine kórshi aýyldyń ortasyn kesip óttim. Tozyp ketipti, aıtyp jetkize almaısyń. Nege desem, bul aýylda «aryzqoı», «báleqor» joq eken.