Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ana tili» gazetinde bergen suhbatynda: «Zań men tártip» – memlekettik qurylystyń basty qaǵıdaty. Bul rette jazalaý sharalaryn qoldaný arqyly qoǵamǵa jappaı baqylaý ornatý týraly aıtyp otyrǵan joqpyz. «Zań men tártip» qaǵıdaty – shyn máninde kemel demokratııanyń tiregi, quqyqtyq memlekettiń negizi. «Zań men tártipke» baǵynbasaq, quqyq normalaryna qurmetpen qaramasaq, Ádiletti Qazaqstandy quryp, ony órkendegen memleket ete almaımyz», degen bolatyn. Iаǵnı Prezıdent óz sózinde jazalaý sharalaryn qoldaný arqyly qoǵamǵa jappaı baqylaý ornatýdyń jóni joqtyǵyn, qandaı jaǵdaıda bolsyn, zań men tártipke baǵynýdyń izgilendirip, demokratııanyń tiregi bolar quqyqtyq memleket qurý keregin meńzep otyr.
Osydan-aq áskerı mindetin ótemegen jastardy ań aýlaǵandaı kósheden kúshpen ustap áketý «Zań men tártip» qaǵıdatyna tompaq keletinin ańǵarýǵa bolady.
Ata zańymyzdyń 36-babynda memleketimizdi qorǵaý árbir azamattyń qasıetti paryzy jáne mindeti ekeni, olar zańda belgilengen tártip boıynsha áskerı paryzyn óteıtini anyq jazylǵan. Áskerge shaqyrtý tártibi «Qazaqstan Respýblıkasynyń áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańymen rettelgen. Ol zańda da Otan aldyndaǵy boryshyn óteýge mindetti azamattardy kúshtep áskerı komıssarıatqa aparý týraly eshteńe jazylmaǵan. Sondaı-aq áskerı qyzmetke daıyndyqtan jaltarǵandarǵa Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 650-baby boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartý kózdelgen. Áskerı qyzmetten qasaqana jaltarýshylar Qylmystyq kodekstiń 387-baby boıynsha qylmystyq jaýapqa tartylady. Olar 3 000 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul, bolmasa 800 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartý jazasyna kesiledi. Al osy babty birneshe márte buzǵan azamattar 3 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteý, ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen.
Zań ǵylymdarynyń kandıdaty Qazybek Dáýitáli áskerge mindetti azamattardy áskerı komısarıatqa kósheden nemese jumys ornynan kúshtep áketý zańǵa qaıshy áreket ekenin alǵa tartyp, jastardyń áskerge barýǵa yntalandyrýdyń izgi jolyn izdeý arqyly bul problemany sheshýge bolatynyn aıtady.
«Áskerge barýdan jaltarý faktisiniń astarynda ne jatyr? Birinshiden, bul suraqqa áli de keshendi jaýap berilgen joq. Joǵary oqý ornynda sabaq berip júrip baıqaǵanym, stýdentterdiń deni dáristiń 70 paıyzyna qatysyp, qalǵan 30 paıyzyna qatyspaıdy. Sebebin surasańyz, janbaǵys úshin jumys istep júrgenin estısiz. Múmkindigi jetkenshe oqýyn da qaldyrmaı, jumysyn da aqsatpaı júrgen sol stýdentterge qarap otyryp, jastardyń ýaqytty qadirleıtinin, olarǵa áskerge barýǵa mindetti bir jyl tym uzaq merzim bolyp kórinetinin, qysqarta aıtqanda, ashqarynǵa jalań uranshyldyq júrmeıtinin baıqaısyz. Sondyqtan da áskerı boryshyn ótegenderge memleket tarapynan áleýmettik qoldaýlar kórsetilýi kerek. Máselen, tómen paıyzben kredıt berý nemese úı alý múmkindigi sekildi qoldaýlar bolsa, ár jas áskerge barýǵa qulshynyp turatyn edi», deıdi Q.Dáýitáli.
Búginde Otan aldyndaǵy boryshyn ótep kelgen sarbazdar elimizdiń 70-ten asa joǵary oqý ornynda ýnıversıtet esebinen tegin bilim alý múmkindigine ıe. Olar 4 talaptan turatyn irikteýden ótý arqyly ulttyq biryńǵaı testileý kezinde jınaǵan baldary esepke alynbaı oqýǵa qabyldanady. Al irikteýden ótpeı qalǵandar Ulttyq biryńǵaı testileýdi tapsyrmaı-aq aqyly bólimde oqı alady. Munyń syrtynda ásker sapynda júrgen sarbazdarǵa Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń nesıelerge «demalys berý» atty baǵdarlamasy qarastyrylǵan. Iаǵnı mindetin ótep júrgen sarbazdyń nesıesi 13 aıǵa toqtaıdy. 12 aı áskerı boryshyn óteý merzimi bolsa, qosymsha 1 aı jumysqa ornalasýǵa beriledi.
Sarapshylar bul jeńildikterdiń jastardyń áskerge barý qulshynysyn arttyrmaǵanyn aıtady. Qazir kerisinshe áskerdegi álimjettik pen sýısıd sekildi jaǵymsyz aqparattar tym kóbeıip barady. Máselen, keıingi on jyldyqta 220-dan asa sarbaz óz-ózine qol jumsaǵan. Demek, ár jylda jıyrmaǵa jýyq bozbala áskerden úıine tabytpen oralady degen sóz. Bul jaǵdaılar ata-analardyń da narazylyǵyn týǵyzyp, Otan aldyndaǵy boryshty óteý degen qasıetti paryzǵa kóleńkesin túsirip jatyr. Bul az bolsa, áleýmettik jelidegi áskerı hám ishki ister organy qyzmetkerleriniń kıimindegi azamattardyń kóshedegi jastardy kúshtep kólikke otyrǵyzyp áketý oqıǵalary kóbeıdi.
Qoǵamdyq rezonans týǵyzǵan osy oqıǵalarǵa qatysty Qorǵanys mınıstrliginiń baspasóz qyzmetine birneshe saýal joldaǵan edik. «Áskerge shaqyrýdyń azamattardy erkinen tys qınap áketýden basqa izgi joly joq pa?» degen alǵashqy jaýabymyzǵa mınıstrlik ókilderi: «Qoldanystaǵy zańǵa sáıkes áskerge kúshtep áketý kózdelmegen. «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» Zańynyń 30-babyna sáıkes áskerı qyzmetke shaqyrylýǵa jatatyn azamattar jergilikti áskerı basqarý organynyń shaqyrý qaǵazy boıynsha áskerı komıssııaǵa kelýge mindetti. Shaqyrý qaǵazyn azamattyń jeke ózine tapsyrý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda, onyń kelýin qamtamasyz etý tıisti ishki ister organyna júkteledi. Eger de qorǵanys mınıstrligi ókilderiniń zańsyz áreket jasaǵany týraly derekter bolsa, ol týraly quqyq qorǵaý organdaryna habarlaǵan jón dep esepteımiz. Sonymen qatar Konstıtýsııaǵa sáıkes Qazaqstan Respýblıkasyn qorǵaý onyń árbir azamatynyń qasıetti paryzy jáne mindeti ekenin eske salǵymyz keledi», dep jaýap qatty.
Al áleýmettik jelilerdegi qoǵamdyq rezonans týǵyzǵan vıdeolarǵa qatysty suraǵymyzǵa Qorǵanys mınıstrligi tarapynan: «Áskerge shaqyrýdan jaltarýshylarǵa qatysty izdestirý is-sharalaryn júrgizý kezinde blogerler men áleýmettik jeliniń jekelegen paıdalanýshylary buqaralyq aqparat quraldaryna jaǵymsyz materıaldardy jarııalaıdy. Bul qala turǵyndary arasynda shaqyrý naýqany týraly teris pikir qalyptastyrady. Atalǵan problemalar azamattardy merzimdi áskerı qyzmetke shaqyrýdy uıymdastyrý jáne júrgizý jumystaryn edáýir qıyndatady», dep til qatty.
Qorǵanys mınıstrligi jaýabynan túsingenimiz, eger shaqyrý qaǵazyn azamatqa jeke tabystaý múmkin bolmasa, ony jetkizýdi ishki ister organdary júzege asyrady. Biz mınıstrliktiń osy jaýabyna súıene atyryp, jastardy áskerge kúshtep áketýdiń qanshalyqty zańdy ekenin surap, Ishki ister mınıstrligine resmı saýal joldadyq. Ishki ister mınıstrliginiń baspasóz qyzmetinen: «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2012 jylǵy 16 aqpandaǵy №561-IV Zańyna jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryn áskerı qyzmetke shaqyrýdy uıymdastyrý men júrgizý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 15 mamyrdaǵy №620 qaýlysyna sáıkes azamattardy merzimdi áskerı qyzmetke shaqyrýǵa qatysty másele Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrliginiń quzyretine jatady», degen mátindi hat keldi. Iаǵnı tıisti eki mınıstrlik te jastardy kósheden aıaq-qolyn qaıyryp áskerı komısarıatqa kúshtep áketý faktisinen bastaryn arashalap otyr.
Jýyrda bul máselege Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek te qaıyrylyp, stýdentterdi áskerge kúshtep alyp ketý máselesine baılanysty oıyn bildirdi. Mınıstr joǵary oqý oryndarynyń oqýǵa qabyldaý merzimi men qorǵanys mınıstrliginiń áskerge shaqyrý merzimi sáıkes kelmeıtinin, máselen Nazarbaev ýnıversıteti talapkerlerdiń oqýǵa túskeni týraly sheshimdi shilde nemese tamyz aılarynda jarııalaıtynyn, osy aralyqta áli stýdent atanyp úlgermegen jastardy áskerge alyp ketý faktileri tirkeletinin málimdedi. Mınıstr Saıasat Nurbek jastardyń oqýǵa túsý men áskerge shaqyrtý ýaqytyn sáıkestendirý úshin Qorǵanys mınıstrligine usynys jasaǵandaryn da tilge tıek etti.
О́tken aptada eldi alańdatqan daýly máselege Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Shaıh-Hasan Jazyqbaev ta pikir bildirip, áskerge shaqyrý tártibine ózgerister enetinin, bolashaqta áskerge shaqyrtý qaǵaz túrinde emes, 1414 nómirinen SMS-habarlama arqyly kelýi múmkin ekenin, azamattar aqparattyń shynaıylyǵyn eGov kabınetine kirip teksere alatynyn, qazir tıisti zań jobasy ázirlenip jatqanyn aıtty. Shaıh-Hasan Jazyqbaev atalǵan zań qabyldanǵannan keıin jastardy kósheden kúshtep áketý sekildi jaǵdaılar bolmaıtynyn, eger azamat shaqyrtýdy elemegen jaǵdaıda, Ákimshilik kodeks aıasynda jazaǵa tartylatynyn da málim etti.
Resmı derekterge qaraǵanda 2025 jyly Otan aldyndaǵy boryshyn óteýge 42 098 sarbaz alynýǵa tıis. Bul 42 myńnan asa áskerdi toltyrý tıisti mekemelerge az júkteme emes. Sondyqtan da áskerge shaqyrýdyń kúshtep áketýden basqa izgi joldaryn qoǵam bolyp izdeýge tıispiz.
