Syrly Sarqan óńirinde, Taldyqorǵan oblysynyń Qarabóget aýylynda 1920 jyly dúnıe esigin ashqan Jumadil Setekbaev qarapaıym eńbek adamdarynyń shańyraǵynda ómirge keldi. Kún shýaǵyna malynǵan darhan dala, eńbek pen eldik qadirin uqtyrǵan aýyl ómiri onyń boıyna jastaıynan otansúıgishtik pen jaýapkershilik rýhyn sińirdi. Jasynan zerek, talapty bolǵan ol bilim alýǵa umtylyp, úlken armandar jeteginde júrgen. Alaıda HH ǵasyrdyń alasapyran ýaqytynda bul armandardy tarıhtyń zulmat betteri óz arnasyna buryp jiberdi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń órti tutanǵanda, Jumadil de myńdaǵan qazaq balasy sııaqty tynysh ómirmen qoshtasyp, qan maıdanǵa attandy. Bul jol onyń taǵdyryn ǵana emes, tutas urpaqtyń jadynda qalatyn erlik dastanyna aınaldy.
1940 jyly Qyzyl Armııa qataryna alynǵan Jumadil 1941 jyldyń 1 qańtarynda Aqsý aýdandyq áskerı komıssarıaty arqyly maıdan shebine attanady. Onyń soǵys joly Brıansk maıdanynyń otty shaıqastarynan bastaldy. Smolensk qorǵanysy, Máskeý túbindegi keskilesken urystar men Kýrsk shaıqasy – bári de Jumadildiń jaýyngerlik ǵumyrnamasynan oryn aldy. Jas sarbaz tek myltyqtyń ushymen emes, aqyly, eptiligi, taktıkalyq sheberligimen de erekshelendi. Erlik – ýaqyt ólshep bere almaıtyn rýh bıigi. Setekbaev Jumadil soǵys jyldarynda erjúrek minezimen, tapqyrlyǵymen, shynaıy qolbasshylyq qabiletimen tanylyp, qarapaıym jaýyngerden rota komandırine deıin kóterildi. Rota komandıri retinde ol sarbazdarynyń taǵdyryna jaýapkershilikpen qarap, ár shaıqasta olarǵa demeý, jolbasshy bola bildi. Ol 287-atqyshtar dıvızııasynyń 66-atqyshtar polkinde rota basqardy. Jaýynger úshin soǵys jaı ǵana shaıqas emes, ar-namystyń, baýyrmaldyqtyń, shynaıy erliktiń úlken synaǵy edi. Jumadil úshin de solaı boldy.
1944 jyldyń shildesinde bastalǵan keń aýqymdy «Bagratıon» operasııasy onyń áskerı jolyndaǵy sheshýshi ári sońǵy kezeń edi. Novgorod-Volynsk baǵytynda júrgizilgen strategııalyq shabýyl kezinde Jumadil basqarǵan rota alǵy shepke jiberildi. Jaýyngerler mınalanǵan alqaptar men artıllerııalyq soqqylardyń ortasynda júrip, jaý bekinisterine tabandylyqpen toıtarys berdi. Rota komandıri Jumadildiń jankeshti taktıkasy men sarbazdaryna degen senimi jeńiske jetelegen negizgi kúshke aınaldy.
16 shildege deıin jalǵasqan qııan-keski shaıqastarda Jumadil óz rotasyn bir sátke de jalǵyz qaldyrǵan joq. Ol urystyń eń qyzǵan tusynda alǵy shepke ózi shyǵyp, sarbazdarynyń rýhyn kóterip, olarǵa batyldyq pen senim darytty. Biraq maıdan eshqashan ádiletti emes – ol asqaq armandardy da, jaryq jandardy da jalmaıtyn taǵdyr tarazysy. 1944 jyldyń 17 shildesinde, tań sáride bolǵan shabýylda Jumadil Setekbaev aýyr jaralanyp, erlikpen qaza tapty. Ol sońǵy demi shyqqansha qolynan qarýyn túsirmeı, komandırlik boryshyn adal atqardy.
Jumadildiń maıdan dalasynan jazǵan hattary búgingi urpaq úshin asyl muraǵa aınaldy. Ár haty – saǵynysh pen senimge toly, ananyń júregin jylytyp, qaryndastyń janyn jubatatyn rýhanı kópir ispetti. Ol ár hat buryshyna eki gúldiń sýretin salyp jiberetin – biri Shaharbanýǵa, ekinshisi Gúljahanǵa arnalatyn. Bul saǵynyshtan týǵan beıneler, tiri úmittiń názik nyshany edi. Ol únemi: «Meni kútińizder...» dep aıaqtaıtyn.
Bir kúni sol hattardyń arasynan erekshe bireýi tabyldy. Qaǵaz emes, kádimgi emen japyraǵyna ınemen qashalyp jazylǵan. Hatta: «Fronttan sálem! Sizderdiń uldaryńyz – Setekbaev Jumadil Sadyruly», dep jazylypty. Bul onyń rýyn Sadyr ekenin astarmen jetkizgen, Otanǵa degen súıispenshiligin, tegine degen qurmetin bildirgen bolar. Japyraq máńgi jasyl bolmys, al japyraqqa jazylǵan hat – máńgilik saǵynyshtyń belgisindeı.
Jumadil Setekbaevtyń erligi eleýsiz qalǵan joq. 1944 jyldyń 2 tamyzynda ol II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattaldy. Bul marapat týǵan jerge degen sheksiz súıispenshiliktiń, janyn qurban etken batyrlyqtyń resmı moıyndalýy edi.
Búginde onyń hattary, fotosýretteri jáne 53 jaýyngerlik jazbasy «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń mýzeıinde saqtaýly. Al emen japyraǵyna jazylǵan sol bir hat – tek jeke estelik emes, ult jadyndaǵy óshpes erliktiń belgisi. Jumadil Setekbaevtyń esimi – urpaq boıynda otansúıgishtik pen erlik rýhyn oıatatyn kıeli mura.
Búgingi beıbit ómir – keshegi erlerdiń janqııar kúresiniń jemisi. Sol erlik pen óshpes rýhtyń aldynda taǵzym etip, esimin qurmetpen eske alatyn urpaq ósip keledi. Olar úshin maıdan dalasynda ot pen oqtyń ortasynda júrip, erkindik jolynda janyn qıǵan batyrlardyń taǵdyry – tek tarıhı derek emes, júrekke shegelengen ónege, ómirlik baǵdar.
Eger árbir shańyraqtyń tórinde, ár júrektiń tereńinde osyndaı batyrlardyń beınesi saqtalsa, biz eldigimizdi de, erkindigimizdi de joǵaltpaımyz. Sebebi erlik eskerilse, el eseıedi. Erlik umytylmasa – eldik te umytylmaıdy. Bul – ult retinde ómir súrýdiń máńgi ólmes qaǵıdaty.
Gúlzada BО́LEGENOVA,
Memlekettik basqarý akademııasy Marketıng jáne kommýnıkasııalar ortalyǵynyń basshysy
