Sýret: massaget.kz
Lýdomanııanyń óskeleń urpaqqa zor zııan keltiretinin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev birneshe qaıtara kóterdi. Prezıdent onlaın-qumar oıyndar balalardyń kúndelikti ómirine enip, jasóspirimderdiń psıhıkasyna áser etetin jasyryn tetikterdi joıý qajettigin aıtyp, Úkimetke tapsyrma da berdi. Keıingi jyldary Parlament pen memlekettik organdar lýdomanııaǵa qarsy birqatar shara qabyldap, onlaın-báske baqylaýdy kúsheıtti, oıyn bıznesi nysandaryna talaptardy qataıtty, olarǵa kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdiń qoljetimdiligin shektedi, lısenzııalaý tetikterin engizdi. Alaıda osyǵan qaramastan «Kran» nemese «Ustap al – Hvataı-ka» oıyn avtomattary qoljetimdi bolyp, balalardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp otyr.
«Balalar men jasóspirimder mektep ashanasyna, jolaqyǵa nemese kúndelikti qajettilikterge arnalǵan aqshasyn osy avtomattarǵa jıi jumsaıtyny týraly ata-analar men ustazdardan kóptegen shaǵym túsip jatyr. Bul otbasylyq janjaldarǵa, materıaldyq shyǵyndarǵa, balalardyń birin-biri bopsalaýǵa ákeledi. «Oıyn bıznesi týraly» zańǵa sáıkes mundaı apparattar aqshalaı utys qarastyrylmaǵandyqtan, qumar oıyndary sanatyna jatpaıdy. Zańda oıyn avtomaty utysy kezdeısoq aıqyndalatyn oıyndardy ótkizýge arnalǵan qurylǵy retinde anyqtalǵan. Biraq tájirıbede «Hvataı-ka» apparaty balalarǵa arnalǵan oıyn avtomaty retinde qaralady. Sebebi onda beriletin syı – oıynshyq, al utys formaldy túrde oıynshynyń eptiligine táýeldi», deıdi senator Gennadıı Shıpovskıh.
Depýtattyń aıtýynsha, «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zań osy avtomattardyń jumys mehanıkasy, utys yqtımaldyǵynyń algorıtmi, jas shekteýleri nemese ornalastyrý talaptaryna qatysty normalardy qamtymaıdy. Sanıtarlyq normalar, saýda erejeleri, tehnıkalyq reglamentteri men basqa da talaptar belgilenbegen. Avtomattardaǵy oıynshyqtardyń sapasy da alańdaýshylyq týdyrady. Búginde olardyń qaýipsizdigin, shyqqan jerin nemese balalarǵa arnalǵan sanıtarlyq talaptarǵa sáıkestigin tekserýdiń mindetti tetigi joq.
«Operatorlar oıynshyqtardyń adam densaýlyǵyna qaýipsiz materıaldardan jasalǵanyna, ýytty boıaǵyshtar men qaýipti bólshekterdiń joqtyǵyna qatysty sertıfıkattardy usynbaıdy. Máselen, «Kran» avtomattary densaýlyqqa minez-qulyq táýekeli joǵary bolýyna qaramastan, oıyn bıznesin retteý, tehnıkalyq qadaǵalaý nemese balalar arasyndaǵy addıktıvtik minez-qulyqtyń aldyn-alý mehanızmderi birde-bir quqyqtyq-normatıvtik aktide rettelmegen. Mundaı avtomattar lısenzııalaýdy talap etpeıdi jáne olardyń qyzmetin elimizdegi Týrızm jáne sport mınıstrligi, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi, jergilikti atqarýshy jáne basqa memlekettik organdar baqylamaıdy», deıdi senator.
Sonymen qatar bul oıyn qyzmetiniń salyqtyq esebi de júrgizilmeıdi, fıskalızasııa talap etilmeıdi, naqty qarjy aınalymy kórinbeıdi, ashyqtyq pen tolyq esep júıesi joq. Bul tabystardy jasyrýǵa jáne qolma-qol qarajattyń baqylaýsyz bolýyna jol ashady.
Psıhologterdiń aıtýynsha, oıyn avtomattarynyń eń qaýiptisi balalardyń psıhıkasyna qatty áser etedi. О́ıtkeni avtomattardyń jumys qaǵıdaty – qumar oıyndarynyń tetikterine óte uqsas.
«Mundaı oıyn kezinde balalarda dofamın jyldam bólinedi, taǵy oınaý nıeti, jeńisti kútýdiń ıllıýzııasy, toqtaı almaý, táýeldilikke tán minez-qulyq qalyptasady. Balanyń mıy áli tolyq qalyptaspaǵandyqtan (ásirese mańdaı bóligi – ózin-ózi baqylaý ortalyǵy), ol jeńilisti toqtaý sıgnaly retinde qabyldaı almaıdy. Jeńilisten keıin balada ashýshańdyq, jylaý, agressııa sekildi emosııalyq ózgeris pen aqsha suraý, urlap alý nemese ótirik aıtý, oıyn avtomattary turǵan jerlerge jıi barýǵa umtylý, oıynnan keıin mektep tapsyrmalaryna qyzyǵýshylyqtyń tómendeýi sııaqty minez-qulyqtyq belgiler biline bastaıdy. Osynyń saldarynan balanyń zeıini shashyrańqy bolyp, shydamsyzdyq artyp, uzaq eńbekti qabyldaı almaıtyndaı kúıge de jetýi múmkin», deıdi psıholog Ásel Isahanova.
Ulybrıtanııada avtomat-krandar tómen básti oıyn qurylǵylary retinde sertıfıkattalady. AQSh-tyń keıbir shtattarynda tek mehanıkalyq ustaǵysh qoldanýǵa ruqsat etiledi, al utys yqtımaldylyǵy zańmen retteledi. Eýropa odaǵynda avtomattar oıyn jabdyǵy retinde tehnıkalyq aýdıtten ótedi. Japonııa men Ońtústik Koreıada jas shekteýleri, ornalastyrý talaptary jáne tehnıkalyq tekserý mindettelgen. Negizi elimizde atalǵan qurylǵylar keńes dáýirinen beri bar, olar arnaıy oıyn zaldarynda ǵana ornalastyrylyp, belgili shekteýlermen rettelgen.
Depýtattar saýalyna Premer-mınıstr Oljas Bektenov halyqaralyq tájirıbege, atap aıtsaq, Kanada, Aýstralııa, Germanııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr elderiniń mysalyna súıene otyryp jaýap berdi. Onyń aıtýynsha, «Kran» sekildi avtomattar «oıyn-saýyq apparattary» sanatyna kiredi, tehnıkalyq standarttardyń mindettiligimen erekshelenedi.
«Avtomattar úshin júldeniń qunyna, olardy tirkeý tártibine qoıylatyn talaptar bar, jasyryn algorıtmderdi paıdalanýǵa tyıym salynǵan jáne josyqsyz mehanızm úshin jaýapkershilik kózdelgen. Bizdiń elde «Kran», «Hvataı-ka», «Crane Machine», «Claw Machine», «Grabber» sııaqty oıyn avtomattary azyq-túlik dúkenderinde, saýda oıyn-saýyq ortalyqtarynda, balalar oıyn aımaqtarynda, saıabaqtarda jáne halyq kóp jınalatyn oryndarda kóp ornalastyrylǵany ras. Alaıda qoldanystaǵy zańnamada aqshalaı utys kózdelmegen oıyn avtomattarynyń quqyqtyq mártebesin, olardy ornalastyrý tártibin, tehnıkalyq talaptaryn, jas shekteýlerin jáne baqylaý tetikterin naqty aıqyndaıtyn normalar jetkiliksiz. Osyǵan baılanysty qazirgi ýaqytta tıisti memlekettik organdar oıyn avtomattarynyń atalǵan sanatyn retteıtin zańnamalyq túzetýler ázirlep jatyr», dedi Úkimet basshysy málimdemesinde.
Zańǵa túzetýler engizilip, qabyldanǵan kezde avtomattardy ornalastyrý oryndaryna shekteý engizilip, avtomattar men ondaǵy júldelerdi mindetti sertıfıkattaý júrgiziledi. Sondaı-aq utys yqtımaldylyǵyna áser etetin jasyryn mehanızmderdi paıdalanýǵa tyıym salynyp, avtomattardy ornalastyrý men paıdalanýdy retteıtin quzyretti organdar anyqtalady, tutynýshylarǵa avtomattardyń jumys qaǵıdaty men júldelerdiń quny týraly aqparat beriledi. Bul balalar men ata-analardy táýekelderden qorǵaýǵa, oıyn-saýyq naryǵynyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa, bıznes pen qoǵam múddeleri arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Úkimet depýtattar korpýsymen birge osy salany retteý boıynsha jumysty jalǵastyrady.
