Sondaǵy orys dıasporasymen kezdesýde ol kisi: «Qaı el, qaı jerde júrseńizder de men sizderdi otandastarym dep bilemin. Qandaı jaǵdaı bolsa da bir-birimizdiń qandas, týys adamdar ekendigimizdi umytpańyzdar», – dep emıgrasııadaǵy jaqyndary men Reseıdegi 1918–1920 jyldardaǵy azamat soǵysynan amalsyz shetelge ketken burynǵy aqsúıekter urpaqtarynyń «rýhyn» kótere sóz sóılegen ǵoı. Al odan bertinde, burynǵy odaqtas respýblıkalar táýelsizdik alǵan tusta Ońtústik Koreıanyń bizdiń elimizde turatyn qandastaryn Seýlge shaqyryp, baýyrmaldyq kórsetkenin eshkim áli umyta qoıǵan joq. Sodan keıin mundaı jıyndardyń Izraıl, Germanııada ótkeni málim. Osy úrdisti Qytaı Úkimeti qalt jibersin be? Dánekerlik kilti dep tabylyp, sonyń negizinde dúnıejúziniń 21 elinen shaqyrylǵan «otandastardyń» qatarynda Astanadan qytaıtanýshy ǵalym Dúken Másimhanuly men top-menedjer biz de bar bolyp shyqtyq.
...Qytaı elin shaqyrylǵan qonaqtarǵa tanystyryp-kórsetý Shyńjań ortalyǵy Úrimshiden 180 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Turfan óńirinen bastaldy. Alǵashqy toqtaǵan jerimiz atalǵan aımaq bas qalasynyń shetindegi 400 gektarlyq júzim alqaby boldy. Gıd mindetin atqarǵan taldyrmash deneli uıǵyr qyzy Zınnattyń aıtýynsha, munda atalǵan jemistiń 180-ge jýyq túri ósedi eken. Bizdi erekshe tańǵaldyrǵany baý-baqshany kásipke aınaldyrǵan jergilikti turǵyndardyń olardy ósirip, kútip-baptap, jınap alyp, memleketke ótkizýdegi qatań túrde jolǵa qoıylǵan júıeli tártip pen rettilik úlgisi der edik. Sonyń nátıjesinde munda júzimniń ózinen bastap ózegine deıin qajetke jaratylatyn bolyp shyqty. Bul degenimiz, máselen, tıisti kombınat sehtarynan odan shyryn, shárbat, sharap óndirilse, jemisterinen qalǵan dán-dánekter kelesi bir konveıerdegi shemishke syǵyndaryna qosylyp halýaǵa aınalady degen sóz. Turan júzimderiniń odan keıingi tutynys kózi olardyń túrli surybynan keptirilgen meıiz kishmishterdiń Úrimshi naýbaıhanalaryndaǵy kúlshelerge qosylyp pisiriletin dámdeýishke paıdalanýy men Qulja, Qashǵar bazarlarynyń sórelerin toltyryp, sondaǵy el suranysyn qanaǵattandyrýy deıdi gıd. Úshinshiden, mundaǵy júzimdikterdiń jemisi kúzde tolyq jınalyp alynǵannan keıin olardyń synǵan nemese kereksiz dep kesilgen butaqtary sol qyshlaqtardaǵy úı jylytatyn káń oshaqtary men nan jabatyn tandyrǵa taptyrmas otyn, al alqaptaǵy atkópir japyraqtar mal fermalaryndaǵy qurama jemge qosylatyn ıngrıdentke paıdalanylady eken.
Bulardan basqa.., ıá, joǵarydaǵylardan ózge ózimiz baıqap-baǵamdaǵan bir jaqsy nárseni súısine aıtpasqa bolmaıdy. Ol Turfandaǵy ulan-ǵaıyr júzimdik alqabynyń sharýashylyq maqsatyndaǵy baý-baqsha telimderi ǵana emes, kópshilik aralap kórip, serýendeıtin kókjasyl oazıske ıe demalys orny deńgeıine deıin jetken ereksheligi der edik. Iá, solaı. Mundaǵy plantasııalar kádimgi park sekildi. Alqaptyń jıek jolymen kele jatsańyz, tóbeńizde kók júzin japqan júzim japyraqtaryn kóresiz. Ol myna jerdúnıeni qýyryp turǵan aptap kún kózin qalqalap, júrginshilerdi ystyqqa uryndyrmaıdy. Al sol soqpaqtar sorabynyń jan-jaǵy – salqyn samaldyń soǵýyna jaǵdaı jasaǵan úlkendi-kishili sýburqaqtar. Solardyń sansyz usaq tamshylarynan keletin kózge kóriner-kórinbes názik ylǵaldy tozań tynysyńyzdy keńitip, boıyńyzdy sergitedi. Sýbtropıkalyq klımatqa uqsas dep aıtarlyq osyndaı janǵa jaıly júzim baǵynyń ishinde júrip, ondaǵy ornalasqan dúkender men móltek saýda núktelerin, sondaı-aq ashanalar men balalarǵa arnalǵan attraksıondardy kórgenimizde: «Mine, tabylǵan aqyl! Isti, tirlik kózin tabý dep osyny aıt!» – dedik ishimizden. О́ıtkeni kishigirim múıisterdegi haýyzdar arasynda ornalasqan dámhanalardaǵy týrısterge kórsetilip jatqan tolassyz qyzmet pen dúńgirshekterden quralǵan jaıma bazar sórelerindegi keptirilgen nemese sabaǵynan jańa ǵana úzilip alynǵan júzimderdi saıahatshylarǵa usynyp, saýda-sattyqty barynsha qyzdyryp jatqan qala turǵyndarynyń ábjil qımyly qazirgi zamanǵy naryq talabymen keremet úndestik taýyp tur. Osylardy baıqap, oıǵa túıgenimiz: turfandyqtardyń bul jerde sóz joq, eki jep bıge shyǵyp turǵany anyq. Olaı deıtinimiz, birinshiden plantasııaǵa júzim ósirip, onyń jemisinen japyraǵyna deıin paıda tabady. Ekinshiden sóz etip otyryp sol alqapty baqqa, baq bolǵanda da demalys orny – park deńgeıine kóterip, ár buryshyn týrısterge qyzmet kórsetetin tabys kózine aınaldyrady.
Osydan keıingi Turfandaǵy bizdiń baryp kórgen kórnekti oryn ol mundaǵy jerasty sý kózderi týnneli boldy. Káriz dep atalatyn onyń este joq eski zamandaǵy ómirge kelý tarıhy, dıqandardyń sodan bergi ýaqytta ony baý-baqshaǵa qalaı paıdalanyp kelgen tásilderi túrli ensıklopedııalar men anyqtamalyqtarda jetkilikti jazylǵan. Buǵan qosa onyń ırrıgasııalyq san túrli syzbalarǵa toly sýretteri qazir ınternette órip júr. Sondyqtan biz olardy qaıta tápsirlep jatpaı, oqyrmandarǵa jolbasshy qyzymyz Zınnat ne aıtty jáne ózimiz kózimizben ne kórdik, sony ǵana baıandaıyq.
Asyqpaı zer sala qarap, baıqadyq. Káriz degenimiz jer astyndaǵy qoldan qazylǵan úlken aryqtar eken. Oǵan qajetti sý Turfannan 60 shaqyrymdaı ór jaqtaǵy Tıan-Shan taýlarynyń qarly jotalarynan erip jerge sińgen ylǵal kózderinen alynatyn bolyp shyqty. Ol úshin osydan onshaqty ǵasyr buryn alyp taý tóskeıi men onyń etegindegi keń jazyqtyń arasyn ár 20 shaqyrym qashyqtyq qaldyra otyryp, jer astynan úsh kóldeneń tospa týnnel qazylypty. Onyń máni: Tıan-Shan silemderindegi tas pen qumǵa sińgen qar, jańbyr sýlary jer astymen eńistegi alǵashqy kóldeneń tospaǵa kelip, ony toltyrady eken. Odan soń erneýinen asyp-tógilgen sý sol jer astynyń ár jerinen tómenge qaraı tik tartylǵan shaǵyn-shaǵyn toǵandar arqyly kelesi 20 shaqyrymdaǵy kóldeneń týnnelge jınalady da odan ol joǵaryda aıtylǵan tásilmen úshinshi 20 shaqyrymdyq qashyqtyqtaǵy tospaǵa baryp tireledi. Aqyry taý tóskeıindegi birinen keıin biri ornalasqan osy úsh kóldeneń týnnelden jınalǵan «zapas» sý qory Turfanǵa qaraı áldeneshe jerden tike tartylǵan kárizder men etektegi shahar men onyń aınalasyndaǵy eldi meken baý-baqshalarǵa qajet sýdy belgili mólshermen jiberip otyratyn bolǵan. Osy arada: «Ejelgi zamandaǵy ırrıgasııa mamandary atalǵan aımaqqa qajet sý kózin nege jerústi kanalymen jetkizýdi oılamaǵan?» degen suraqtyń týary anyq. Oǵan: «Birinshiden, sóz etilip otyrǵan óńir – atam zamannan beri júrgen jandy aptap ystyǵymen attatpaıtyn shóldi jer. Tıan-Shannan bastaý alatyn sý ashyq jerústi kanalymen aqsa, onyń tek jartysy býǵa aınalyp, eńbek esh keter edi, – dep jaýap berýge bolady.. – Al ekinshiden, Turfan oıpatyndaǵy tómengi jer qyrtysynda ylǵaldy ózine tartyp alatyn qara topyraq pen saz balshyq joq. Mundaǵy tektonıkalyq qabattar qum men tas jáne qyzyl kerishten quralǵan. Osyǵan baılanysty jer astyndaǵy kárizderdiń tabany qatty jynystarmen qatyp qalǵandyqtan, olarmen aqqan sý eshqaıda sińbeıdi. Sóıtip, rásýa bolmaı, egistikke sol men kóleminde barady». Osylaısha, Beıjiń men Mysyrǵa deıingi aralyqty qamtyǵan Uly Jibek joly ómirge kelgen VII–IH ǵasyrlarda bastalyp, HII–HIV ǵasyrlarda aıaqtalǵan Turfandaǵy bul jerasty kárizderin jergilikti halyq uqyptylyqpen paıdalanyp kelgen ǵoı. Sondyqtan da onyń ár kezderi keńitip, qosyp salǵan úlkendi-kishili taram-taram aryqtarynyń jalpy uzyndyǵy 1000 shaqyrymǵa jýyqtaıdy eken. «Bul ǵajaıyp ırrıgasııalyq qurylymǵa dıqandar áli de táýeldi, – deıdi Zınnat. – Biraq HHI ǵasyrdaǵy júrdek ýaqyt ekpini men óńirdegi egin sharýashylyǵymen aınalysatyn, adamdar sanynyń kóbeıip, jer telimderiniń jedel ıgerilýine oraı sóz etilip otyrǵan káriz resýrsyna qazir artezıan qudyǵyna qatysty ǵylymı-tehnıkalyq ınjenerlik ozyq tehnologııa kómekke kelgen. Turfan baý-baqsha ósirýshileri búgingi tańda kóne men jańa osy eki tásildi qatar paıdalanýda».
...Túske deıin joǵaryda aıtylǵan júzim baǵy men jerasty kárizderin ábden aralap kórip bolǵan biz sol kúnniń ekinshi bóliginde de talaı qyzyqqa kýá boldyq. Solardyń ishinen Turfannyń tylsym syrǵa toly eki ejelgi eskertkishin erekshe atap aıta ketýdi jón kórip otyrmyz. Olar – Súleımen munarasy men ólketaný murajaıyndaǵy kóp eshkim kórip-bilmegen ǵajaıyp eksponat. HVII ǵasyrda salynǵan, bıiktigi 50 metr munaraǵa kelsek, jergilikti halyqty jońǵar shapqynshylyǵynan qorǵaý úshin Turfanǵa qol sozǵan Sın patshalyǵynyń áskerin sol kezdegi el basshysy Emen qoja jaqsy qarsy alady. Buǵan rıza bolǵan qytaı bıleýshileri onyń sol oń kózqarasyna oraı munarasy bıik úlken meshit salyp berýge uıǵarym jasaıdy. Qurylysyn Beıjiń sheberleri júrgizip, al sáýlet syzbasyn Turfan ákimshiliginiń mamandary jasap, qadaǵalaǵan keshen jumysy uzaqqa sozylady. Aqyry ol Emen qoja ómirden ótip, bılik onyń uly Súleımen bek qolyna kóshken tusta bitedi de munara sonyń esimimen atalady. Qyzyl qysh kirpishten órilip, 1777 jyly jurtqa esigin aıqara ashqan bul dinı oryn zaman men ýaqyttyń nebir almaǵaıyp kezderine tótep berip, búgingi kúnge esh jeri búlinbeı aman jetkeni qýanyshty, árıne. Aralap kórip kelemiz: meshit te, ondaǵy medrese de qalypty jaǵdaıda jumys isteýde. Ǵımarattyń qaı buryshyna barsańyz da qońyr salqyn, janǵa jaıly temperatýra ustalynyp tur. Munyń sebebi, keshen qabyrǵalaryndaǵy keramıkalyq torly terezeler men oıyqtar aýanyń ne ystyq, ne sýyq emes qalypty jaǵdaıyn qamtamasyz etedi eken. Sóıtip, bólmelerdiń jylylyǵyn teńsheıdi. Al tórdegi saǵatqa uqsas qos belgi bolsa, besin men namazsham merzimderin dál anyqtaıdy. Meshittiń kórnekti jerlerinde shaǵataı tilinde jazylǵan kóne jazýlar kórinedi. Bul qudireti kúshti Allaǵa ózi jaratqan pendeleriniń rahmetin joldaǵan sózderiniń ımandylyq belgisi sekildi bolyp kórindi bizge. Iá, ol mátinder sol zamandaǵy Muhammed paıǵambar úmbetteriniń daýsyn búgingi urpaqqa únsiz jetkizip turǵan tylsym kúsh sııaqty.
Endi shahardyń joǵaryda ózimiz eske salǵan ólketaný murajaıyndaǵy erekshe eksponatqa keler bolsaq, ol joıdasyz alyp janýardyń qańqasy der edik. Osydan kóp jyl buryn Úrimshiden Turfanǵa temirjol salynýǵa daıyndyq júrgizilip jatqan ǵoı. Sonda mamandar kóldeneńinen kerilip turǵan jotany kesip ótý úshin ony dınamıtpen jaryp qoparǵanda, jarylys dúmpýinen súıekteri shashylyp qalǵan eki úlken ańnyń qańqasyn kóredi. Buǵan paleontologter shaqyrylyp, olar iske kiriskende, bireýiniń dene músheleri kúl bop ýatylyp, qurastyrýǵa múlde jaramsyz bolyp shyǵady. Al ekinshisin mamandar kóp eńbektenip otyryp qalpyna keltiripti. Mine, sol qańqaǵa qarap turyp tańǵaldyq. Janýardyń boıynyń bıiktigi 6, denesiniń uzyndyǵy 9 metr eken. Jilik súıekteri 150–165 santımetr aralyǵynda. Al salmaǵy – 10 tonna. Osydan 2500 jyl buryn shamasynda ómir súrgen maqulyqtyń turqyn kórip, ózimiz qazir qydyryp júrgen myna Turfan oıpatynda bir kezderde oqýlyqtardaǵy eń úlken haıýanattar áleminiń ókili retinde aıtylatyn dınozavrlar da ómir súrgen eken-aý dep oıladyq.
...Shahardan shyǵyp, Úrimshige qaıtarda gıd: «Saıahatymyzdy osydan 37 shaqyrym jerdegi kóne qalashyq ornyn kórsetýmen aıaqtaımyz. Ol Astana dep atalady», degeni... Bul sózge árıne avtobýstaǵy Aýstralııa, Kanadadan kelgender nazar aýdarǵan joq. Al biz... Qazaqstannan shaqyrylǵan Dúken ekeýimiz ben Qyrǵyzstannyń Qaraqol qalasynanmyn dep tanysqan dúngen jigiti Maǵazy bárimiz eleń ete tústik. Atalǵan jerge kelsek, este joq eski zamandaǵy qum basqan ejelgi qala orny eken. Mundaǵy qurylysqa kirpish ne tas paıdalanylmaǵan. Syrǵaýyl ma, joq álde bas-aıaǵy baılanǵan qamys býmalary ma, solardan eki ortasy ashyq jińishke ustyn jasalyp, sol bos qalǵan jer topyraqpen toltyrylǵan soń ony ústinen salmaqty zatpen túıgishtep ura otyryp taptap, úı nemese dýal qabyrǵalaryn turǵyzǵan. III–V ǵasyrlar aralyǵynda paıda bolyp, sodan soń ıen qalǵan bul qalashyqtan arheologter kóp eshteńe tappaǵan. Tek onyń irgesindegi nekropolden eresek adamdar men sábı balalar bólek-bólek toptalyp jerlengen súıekterdi kezdestirgen. Búgingi zaman adamdaryna belgilisi: bul qadym ǵasyrda paıda bolyp, keıin qum basqan qalashyqtyń qırandy orny. Sosyn narratıvter arqyly jazbaǵa túsken onyń Astana degen túrkilik ataýy. Jáne osy ejelgi meken irgesindegi qupııasyn ishine búkken tylsym nekropol. Internette: «Álemde astana ataýyna ıe eki jer bar. Ol Qazaqstandaǵy elorda jáne QHR-dyń Turfan oıpatyndaǵy kóne qalashyq orny», delingen de qoıǵan. Basqa jaýap joq. Sóz sońynda aıtarymyz: biz ǵylym adamy emespiz. Sondyqtan ne kórdik sony elge aıtý, jurtty qulaǵdar etý. Al osy aqparatqa den qoıyp, ony izdenis ıdeıasyna aınaldyramyn deıtin entýzıast jastar bolsa, qanekı?..
Janbolat AÝPBAEV,
jýrnalıst
ASTANA
