Sýretti túsirgen – Vıktor Fedıýnın
Bul júıeli format tek saıası ǵana emes, sonymen qatar strategııalyq mańyzǵa ıe bolyp, óńirlik damýdyń uzaqmerzimdi múmkindikterin ashyp keledi. О́tken onjyldyqtarmen salystyrǵanda, qazirgi tańda Ortalyq Azııada ıntegrasııalyq úderistiń negizgi parametrleri boıynsha konsensýs qalyptasyp otyr. Bul rette saıası erik-jiger de aıqyn kórinis taýyp keledi. Sonymen qatar óńirlik ıntegrasııany keń aýqymda ilgeriletýge degen qoǵamdyq suranys ta ózekti sıpatqa ıe boldy.
Ortalyq Azııanyń bes eli basshylary alǵash ret bir ústel basyna 2018 jyly jınaldy. Ol kezdesý Astanada ótti jáne uzaq ýaqyt boıy saıası ári basqa da sebepterge baılanysty shıelenisti qatynastardy qaıta jandandyrý talpynysy retinde qabyldandy. Kezdesýden kezdesýge qaraı óńirlik ózara is-qımyldyń kún tártibi keńeıe tústi, usynylǵan bastamalar saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń belsendiligin arttyrý, kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytý, sondaı-aq búkil óńirdiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etý máselelerin jıi qamtı bastady.
Alty jyl ótken soń, elimizdiń astanasynda ótken kezekti OAMBKK aıtarlyqtaı ilgerileýdi kórsetti: kóterilgen máseleler naqty sıpatqa ıe bolyp, dıalog pragmatıkalyq arnaǵa tústi. Eger bastapqy kezeńde Ortalyq Azııa sammıtteri senimniń nyshany retinde mańyzdy bolsa, búginde olar naqty nátıjeler berip otyr.
Ortalyq Azııadaǵy saıası ahýaldyń sapaly ózgerýine baılanysty óńir elderi birtindep ishki kooperasııanyń syrtqy áriptestikterge balama emes, kerisinshe, olardyń qajetti tolyqtaýysh ekendigin túsine bastady. О́ńirlik ıntegrasııalyq úderisterdi damytý úsh mańyzdy artyqshylyqty qamtamasyz etedi:
Birinshiden, ekonomıkalyq múddelerdi utymdy etý. Ortalyq Azııa elderi ózderiniń logıstıkalyq baǵyttary, energetıkalyq júıeleri men aýyl sharýashylyǵy bir-birine básekeles emes, qaıta birin-biri tolyqtyratynyn túsindi. Jahandyq týrbýlenttilik pen halyqaralyq qatynastar júıesiniń transformasııasy jaǵdaıynda óńir ishindegi ózara is-qımyl syrtqy táýekelderge tótep berýge kómektesedi.
Ekinshiden, shekaralardy qabyldaýdyń ózgerýi. On jyl buryn óńirdiń keıbir memleketteri arasynda kedergiler bolǵan: jabyq shekaralar, shekteýli tranzıt, saýda jáne shekara mańyndaǵy janjaldar. Búginde kerisinshe, biryńǵaı ortaazııalyq «shengen vızasy» ıdeıasyn talqylaý jolǵa qoıyldy, birlesken logıstıkalyq habtar qurylyp, artyq proteksıonıstik sharalar joıylyp jatyr.
Úshinshiden, Ortalyq Azııanyń sýbektiligin nyǵaıtý. Konsýltatıvtik kezdesýler elderge halyqaralyq arenada ortaq ári pragmatıkalyq kún tártibimen shyǵýǵa múmkindik beredi. «Ortalyq Azııa + Eýropalyq Odaq», «Ortalyq Azııa + AQSh», «Ortalyq Azııa + Qytaı», «Ortalyq Azııa + Reseı», «Ortalyq Azııa + Ońtústik Koreıa» jáne basqa da formattar – óńirlik biregeıliktiń qalyptasýynyń kórinisi. Bes memleket geosaıasatta barǵan saıyn mańyzdy faktorǵa aınalyp, óńirlik múddelerin úılesimdi túrde ilgeriletip keledi.
Byltyrǵy tamyzda Astanada ótken altynshy sammıt betburysty kezeńge aınaldy. Alǵash ret Qazaqstan tarapy ázirlegen «Ortalyq Azııa – 2040» damý tujyrymdamasy usynyldy. Onda aımaq elderi óńirlik yntymaqtastyqqa júıeli tásilmen qaraıtynyn málimdedi.
Prezıdent Q.Toqaev ózara taýar aınalymyn 15 mlrd AQSh dollaryna deıin jetkizý jóninde bastama kóterdi. Bul úshin tek saıası erik-jiger ǵana emes, kedendik shyǵyndardan bastap kólik toraptarynyń jetispeýshiligine deıingi kedergilerdi joıýǵa baǵyttalǵan praktıkalyq áreketterdi de talap etedi.
Memleketimizdiń basshysy óz sózinde: «Ortalyq Azııa respýblıkalary syrtqy saıası qatynastardyń ózindik pragmatıkalyq strategııasyn qalyptastyra aldy, bul elaralyq jáne óńiraralyq múddelerdiń turaqtandyrýshy tepe-teńdigin qalyptastyryp, bizge jahandyq úderisterdiń tolyqqandy qatysýshylary bolýǵa múmkindik berdi», dep atap ótti.
Elimizdiń ózara saýdany ulǵaıtý jáne eksport aýqymyn keńeıtý, taýar óndirýshilerdiń elektrondyq bazasyn qurý, ónerkásiptik kooperasııany damytý boıynsha is-sharalar josparyn ázirleý, sıfrlandyrý jáne ınfraqurylymdy jańǵyrtý arqyly Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń áleýetin kúsheıtý boıynsha buǵan deıin alǵa qoıǵan bastamalary Ortalyq Azııadaǵy kórshilerinen qoldaý taýyp jatyr.
Nazar aýdararlyq usynystardyń qatarynda О́zbekstannyń bastamalary da bar. Atap aıtqanda, óńirde erkin saýda aımaǵyn qurý, turaqty saýda-logıstıkalyq tizbekterdi qalyptastyrý jónindegi tıisti Baǵdarlamany qabyldaý, shekara mańy saýdasyn keńeıtý, salalyq mınıstrlerdiń turaqty kezdesýlerin ótkizý, Ortalyq Azııa memleketteriniń Ekonomıkalyq keńesin qurý jáne basqa da usynystar atap ótýge turarlyq.
Aıta ketý kerek, Qazaqstan men О́zbekstan Ortalyq Azııa sheńberinde óńirlik kooperasııany uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan keshendi bastamalar usynyp otyr. Bul eki eldiń jınaqtaǵan ekonomıkalyq jáne qarjylyq áleýetin eskere otyryp, olar ıntegrasııalyq úderisterdiń «ózegine» aınaldy.
Bunda aımaqtyq yntymaqtastyqty qaıta iske qosýǵa, ózara saýda, ónerkásiptik jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty yntalandyrýǵa múddeli Túrikmenstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan bılikteriniń kúsh-jigeri men qoldaýy da mańyzdy.
Jalpy alǵanda, qalyptasyp kele jatqan OAMBKK-niń ıkemdi formaty — bul bıýrokratııasyz, saıası sınergııa qaǵıdaty boıynsha jumys isteıtin óńiraralyq odaq. Ol óńirdi birtindep Eýrazııa kartasyndaǵy turaqtylyqtyń jańa aımaǵyna aınaldyryp, óz daýysy, strategııasy jáne múddeleri bar sýbekt retinde qalyptasyp keledi.
Anyq progreske qaramastan, óńirlik ózara is-qımylda kedergiler de bar: ádiletsiz básekelestik elementteri áli de saqtalǵan, sý jáne energetıkalyq resýrstar salasynda da máseleler bar. Soǵan qaramastan, jalpy baǵyt aıqyndalǵan, al Konsýltatıvtik kezdesýler ózara múddelerdi eskere otyryp, pragmatızm negizinde ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizýdiń mańyzdy alańyna aınaldy.
Kelesi, jetinshi Konsýltatıvtik kezdesýdi Tashkent qabyldaıdy.
OA-daǵy Konsýltatıvtik format óziniń ómirsheńdigin dáleldedi. Ol tek dıplomatııalyq alań ǵana emes, sonymen qatar geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda strategııalyq josparlaýdyń naqty quralyna aınaldy. Jahandyq úrdister men ishki transformasııalardy eskere otyryp, bolashaqtyń óńirlik birlestikteri tek ekonomıkalyq odaqtar ǵana emes, sonymen qatar ortaq múddeleri, problemalary men sheshimderi bar qaýymdastyqtar dep aıtýǵa bolady. Osy turǵyda Ortalyq Azııa respýblıkalary ıntegrasııany tereńdetip, tatý kórshilik qatynastardy nyǵaıta otyryp, osy baǵytta senimdi túrde ilgerilep keledi.
Almat TOEKIN,
Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy
