Zań men Tártip • 16 Qyrkúıek, 2025

Quqyq saýaty qylmystyń aldyn alady

50 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

Alaıaqtyq – ádiletti qoǵamnyń qas jaýy. «Zań men tártip» qaǵıdatyn berik ustanǵan memlekette turǵyndardyń qaltasyna qol salatyn mundaı óreskel qylmystarǵa jol berilmeýge tıis. О́kinishke qaraı, quqyq qorǵaý organdarynyń jan-jaqty aldyn alý jumystaryna qara­mas­tan, ázirge bul keseldiń tamyryna balta shabyldy deýge erte. Onyń sebebi – halyqtyń da quqyqtyq saýatynyń tómen bolýy.

Quqyq saýaty qylmystyń aldyn alady

Elimizde vırtýaldy álemde «balalap» úl­gergen kıberalaıaq­tar túr­li qıturqy áreketke baryp, qarapaıym jurttyń qaltasyn qaǵýdy doǵarar emes. Máselen, Soltústik Qazaqstan obly­synda eki qylmysker 37 aza­mattyń senimin paıdalanyp, asqan sheberlikpen aldap, 100 mln-nan asa teńge qara­jatyn jymqyryp, taqyr­ǵa otyrǵyzǵan. Abyroı bol­ǵan­da, dorbasyn dollarǵa tol­tyrǵandar alysqa uzamaı qu­ryqtaldy. 28 shilde­de Petro­pavl qalalyq soty Qyl­mystyq kodekstiń 2-tarmaǵynyń 4-bóligi boıynsha úkim shyǵardy. B. jáne T. esimdi sottalýshylar óz kinálaryn joqqa shyǵa­ryp, taǵylǵan aıypty moıynda­maǵanyna qaramastan, sot olar­­dyń jasaǵan isine dálel jet­kilikti ekenin paıdalanyp, úkimdi ózgerissiz qaldyrdy.

Keıingi kezde kóbeıip ketken alaıaqtyqtyń bir túri – telefon arqyly jasalatyn qylmys. Almaty qalasynda úsh dropper ózara sóz baıla­sý arqyly qart adamdarǵa telefon shalyp, jaqyn týys­­tarynyń jol erejesin buz­­­­­­ǵanyn, saldarynan adamdar jaraqat alǵa­nyn habarlaǵan. Kýratordyń nusqaýymen jol-kólik oqı­ǵasynan zardap shekkenderge materıaldyq kómek retinde aldanǵan tulǵa­lardan 14 mln teńgeden asa aqsha alyp, ony qylmysty uıymdastyrýshynyń esep aıyrysý shotyna aýdaryp, qalǵan bóligin ózderi alyp otyrǵan.

Tártip saqshylary úsh alaıaq­­tyń ekeýi sheteldikter eke­nin anyqtady. Olar jábir­lený­shilerdiń aqshasyn jym­qyrǵan soń elden ketýge áreket­tengen. Alaıda reısti kútip tur­ǵan kezde Almaty qala­sy­nyń halyqaralyq áýe­jaıynda ustaldy.

Memlekettik aıyptaýshy sotqa bultartpas aıǵaq­tar­dy usyna otyryp, kinálilerdiń alaıaqtyqqa, ıaǵnı asa iri mól­sherde aldaý jolymen bótenniń múlkin urlaýǵa qatysqanyn dáleldedi. Nátıjesinde, kelti­rilgen shyǵyn tolyǵymen ótelip, úsh dropperdiń árqaısysy 2 jylǵa bas bostandyǵynan aıy­rý jazasyna kesildi.

Almatydan jetken taǵy bir aqparatqa súıensek, tártip saq­shylary alaıaqtardyń nómir­lerdi aýys­­tyrý úshin paı­­da­­lanatyn kezekti «Sim-Box» jabdyǵyn anyq­taǵan. Quqyq qorǵaý organdary, «Qazaq­telekom» AQ men «Ksell» AQ arasynda jasal­ǵan memorandým aıasyn­da qala pro­kýratýrasynyń úıles­­­­­tirýimen Almaty qalasy PD-nyń Kıberqylmyspen kúres basqarmasynyń qyz­met­ker­leri qylmystyq tehnıkany paıdalaný faktisin tirkedi.

S.Báıterekov kóshesindegi páterde júrgizilgen jedel is-sha­ralar barysynda Re­seı Fe­derasııasynyń 18 jas­­taǵy azamatynan «Sim-Box», qa­zaqstandyq uıaly baılanys operatorlarynyń 300-den asa sım-kartasy jáne basqa da jabdyqtar tárki­lendi. «Sim-Box» jabdyǵy qylmys­tyq maqsatta telefon qońy­raý­­­­­la­ryn jappaı jasaý, taratýlardy jiberý jáne abonent­tik nómirlerdi aýystyrý úshin keńinen qoldanylady.

Atalǵan fakt boıynsha Qyl­­mystyq kodekstiń 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy belgilengen 213-babymen (Abonenttik qurylǵynyń sáıkestendirý kodyn ózgertýge arnalǵan baǵdarlamalardy quqyqqa qaıshy paıdalaný) sotqa deıingi tergep-tekserý bas­taldy. Aıta ketsek, bıyl osyǵan uqsas 7 is sotqa joldanyp, onyń tórteýi boıynsha úkim shyǵarylǵan.

Almaty qalasynyń prokýratýrasy azamattardy abaı bolýǵa jáne bank kartasynyń derekteri men kirý kodtaryn bógde adamdarǵa bermeýge sha­qy­rady. Joǵaryda atal­­ǵan jabdyqty paıdalaný múmkin­digi týra­ly aqparat bolsa, quqyq qorǵaý organdaryna habarlaý qajet.

Jalpy, alaıaqtyq qylmys­taryna tyıym salýmen, sottaýmen, qorqytyp-úrkitýmen túpkilikti tosqaýyl qoıý múm­kin emes ekenin ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Eń mańyzdy tegeý­rindi shara – halyqtyń quqyqtyq saýatyn kóterý. Eger adam­dardyń boıynda ózin alda­ǵysy keletin qaskóılerge qarsy turatyn ımmýnıtet bolsa, alaıaqtyq sekildi qylmystar ózi­nen-ózi azaıyp, joǵalar edi.

Osy maqsatta quqyq qorǵaý qyzmetkerleri halyq arasynda túsindirý jumystaryn úzdiksiz júrgizip keledi. Áleý­mettik jelidegi eskertýler­den bólek, azamattarmen kózbe-kóz kezdesý arqyly málimet berý is-sharalary da jolǵa qoıylǵan. Máselen, taıaý kún­deri Túrkistan oblysy Polı­sııa departamentiniń kıber­qylmysqa qarsy is-qımyl bas­qarmasy Saıram aýdanynda ınternet-alaıaqtyqtyń aldyn alý maqsatynda keń aýqymdy profılaktıkalyq is-shara ót­kiz­di. Jedel ýákilder aýdan aýma­ǵyndaǵy árbir úıdi ara­­lap, turǵyndarmen jeke kezde­sip, túsindirý jumystaryn júrgizdi.

Nátıjesinde, 4 myńnan asa úı qamtylyp, 10 myńnan asa adamǵa eskertpe paraqshalary taratyldy. Bul paraqshalarda ınternet arqyly jasalatyn alaıaq­tyqtyń keń taraǵan túr­leri, qylmyskerlerdiń aldaý tásilderi jáne jeke derek­terdi qorǵaýdyń negizgi ere­jeleri kórsetilgen. Polısııa qyzmetkerleri áńgime barysynda beıtanys adamdarǵa bank kartasynyń nómirin, qupııa sózderin, SMS-kodtaryn bermeý, kúmándi siltemelerge ótpeý jáne ınternet-dúkenderden taýar satyp alý kezinde tekseril­gen, senimdi platformalardy paıdalaný qajettigin túsin­dirdi.

Sondaı-aq alaıaqtyqqa tap bolǵan jaǵdaıda dereý po­lı­sııaǵa habarlasý kerektigi eskertildi. Polıseıler mun­daı aldyn alý sharalary tur­ǵyndardyń kıberqaýipsizdik deńgeıin arttyryp, alaıaq­tardyń arbaýyna túsirý qaýpin barynsha tómendetýge yqpal etetinin atap ótti. 

Sońǵy jańalyqtar