Úshinshi myńjyldyqtyń basynda Atyraý MО́Z ekologııalyq taza motor otyny men munaı-hımııa ónimderin shyǵaratyn zamanaýı joǵary tehnologııalyq keshenge aınaldy. Investısııalyq jobalardy iske asyrýda «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy» AQ-nyń júıeli jumys atqarýynyń jáne enshiles kásiporyndaryn, onyń ishinde Atyraý MО́Z-di tıimdi basqarýynyń arqasynda Úkimettiń tapsyrmalary tabysty oryndaldy.
Áıgili zaýyttyń mereıtoıyna oraı biz onyń bas dırektory Qýanysh Bıshimovpen kásiporynnyń ótkeni men bolashaǵy, jetistikteri men jańa jobalary týraly suhbattasqan edik.
– Qýanysh Erdáýletuly, zaýyttyń 80 jyldyǵy qutty bolsyn! Bul mereıtoı siz úshin nesimen qymbat?
– Rahmet! 80 jyldyq – bir kásiporynnyń tarıhy ǵana emes, bul – birneshe urpaqtyń eren eńbegi. Kásiporynnyń osy ýaqyt ishinde qol jetkizgen jetistikteri – búgingi jumyskerler men ardagerlerdiń eńbeginiń nátıjesi. Zaýyt eńbekkerleri – bizdiń basty qundylyǵymyz. Sondyqtan da basty mindetimiz – qaýipsiz eńbek jaǵdaıyn jasaý. Atyraý MО́Z basshylyǵynyń birinshi kezektegi mindeti – árbir jumyskerdiń jumystan soń úıine aman-esen oralýy.
– Atyraý MО́Z-diń tarıhy qalaı bastalǵanyn aıta ketseńiz.
– Zaýyt Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qaınap jatqan kezde salynǵan. 1943 jylǵy 14 sáýirde KSRO Memlekettik qorǵanys komıteti Qazaqstannyń Gýrev qalasynda munaı óńdeý zaýytyn salý týraly qupııa qaýly qabyldaǵan. Sóıtip, 1945 jyly 8 qyrkúıekte alǵashqy otandyq benzın shyǵarylǵan. Osy kún zaýytymyzdyń týǵan kúni bolyp sanalady.
1960–1980 jyldary zaýytta aýqymdy tehnıkalyq qaıta qurý júrgizilip, onyń qýaty jylyna
4,9 mln tonnaǵa deıin arttyrylǵan. Atyraý MО́Z eldi avıasııalyq kerosınnen bastap, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan otynǵa deıin munaı ónimderimen qamtamasyz etip, burynǵy odaqtyń strategııalyq obektisine aınalǵan.
2001 jyldan bastap zaýytty tolyǵymen ózgertken úsh satyly jańǵyrtý júzege asyryldy. Birinshi kezeń (2003–2006 jyldar) japondyq Marubeni jáne JGC Corporation kompanııalarynyń qatysýymen ótti. Tórt jańa qondyrǵy paıdalanýǵa berildi: kúkirt pen qospalardyń quramyn tómendetetin benzın men dızel otynyn gıdrotazartý qondyrǵysy, munaıdy tereń óńdeý úshin sýtegin shyǵarý jáne tazartý qondyrǵysy, ony óndiristik úderisten ekologııalyq turǵydan qaýipsiz shyǵarýǵa múmkindik beretin kúkirt alý qondyrǵysy, aǵyn sýlardy bıologııalyq tazartý stansasy. Nátıjesinde, benzınniń sapasy – Eýro-2, al dızel Eýro-4 deńgeıine jetti.
Ekinshi kezeńde (2010–2016 jyldar) benzol men paraksılol óndiretin qondyrǵylar salyndy. Bul ónim assortımentin keńeıtýge, otyn sapasyn Eýro-3 jáne Eýro-4-ke deıin jaqsartýǵa múmkindik berdi. Joǵary oktandy benzın óndirisi jylyna 260 myń tonnadan 600 myń tonnaǵa deıin artty. Zaýyt munaı-hımııa klasteri bolýǵa alǵashqy qadamyn jasady.
Úshinshi kezeńde (2011–2018 jyldar) tereń óńdeý kesheni, 12 jańa qondyrǵy paıdalanýǵa berildi. Zaýyt Eýropalyq ekologııalyq normalarǵa sáıkes keletin Eýro-5 standartyna jatatyn ónimder shyǵara bastady. Atyraý MО́Z Ortalyq Azııadaǵy eń iri ekologııalyq óndiristerdiń qataryna kirdi. 2017 jyly kásiporyn «Eńbekti qorǵaý salasyndaǵy úzdik kásiporyn» atalymy boıynsha III orynǵa ıe bolyp, «Paryz – 2017» syılyǵynyń ıegeri atandy.
– О́ndiristik kórsetkishter boıynsha 2024 jyl zaýyt úshin rekordtyq jyl boldy ǵoı?
– Iá, byltyr tarıhı beleske jettik, 5 mln 547 myń tonna munaı óńdedik. Bul – eń joǵary nátıjemiz.
– Bıylǵy negizgi óndiristik kórsetkishterińiz qandaı?
– 2025 jyldyń 8 aıynda
3,9 mln tonna shıkizat qaıta óńdeldi, 3,5 mln tonnadan astam ónim óndirildi. Onyń ishinde 1,2 mln tonnadan astam avtobenzın, 1,4 mln
astam dızel otyny, 126,5 myń tonna avıaotyn, 162,4 myń tonna suıytylǵan gaz óndirildi. Áleýmettik mańyzy bar munaı ónimderiniń barlyq túri boıynsha Energetıka mınıstrligi bekitken jospardy asyra oryndadyq. Osy kezeńde óńdeý tereńdiginiń kórsetkishterin 88,6%-ǵa deıin, al ashyq tústi munaı ónimderin óndirý kólemin 77,5%-ǵa deıin jaqsarta alǵanymyzdy atap ótkim keledi.
– Zaýyttyń elimizdiń ekonomıkasyna qosqan úlesi qandaı?
– 2024 jyly biz 154,5 mlrd teńgeden astam salyq tóledik, onyń 134 mlrd teńgesi Atyraý oblysynyń bıýdjetine aýdaryldy. Atyraý MО́Z – elimizdegi eń iri salyq tóleýshilerdiń biri. Ishki naryqta biz otynnyń shamamen 30–35%-yn qamtamasyz etip otyrmyz. Elimizdegi benzın men dızeldiń árbir úshinshi lıtri dál osy jerde – Atyraýda óndiriledi.
– Ekologııa – Atyraý qalasy úshin eń ózekti másele ekendigi málim. Osy baǵytta qandaı sharalardy qoldandyńyzdar?
– Ekologııalyq jaýapkershilik – strategııamyzdyń basty tarmaǵynyń biri. Biz úshin zańnama normalaryn saqtaý ǵana emes, sonymen qatar zamanaýı tehnologııalar men úzdik halyqaralyq tájirıbelerdi engizý de mańyzdy. Biz zaýyttyń qala sheginde ornalasqanyn jáne atyraýlyqtardyń turmysynyń jaılylyǵy men densaýlyǵy jumysymyzǵa tikeleı baılanysty ekenin jaqsy túsinemiz. Sondyqtan biz úshin ekologııalyq jobalar – eń aldymen, adamdarǵa qamqorlyq jasaý. 2019 jyldan bastap biz Tazalyq aýqymdy jobasyn júzege asyryp kelemiz. Onyń aıasynda zaýyttyń mehanıkalyq tazartý qurylystary (MTQ) jáne normatıvtik tazartylǵan aǵyndarǵa arnalǵan ashyq kanal tolyǵymen qaıta jańartyldy, býlaný óristeriniń zaýyttyq bóliginiń alǵashqy eki sektoryn rekýltıvasııalaý júrgizildi. MTQ-ny qaıta qurý nátıjesinde aǵyn sýlardyń sapasy aıtarlyqtaı jaqsardy. Búginde keshen saǵatyna 1000 tekshe metr sýdy tazartady, al tazartylǵan aǵyn sýdyń kórsetkishteri tıisti normalarǵa tolyq sáıkes keledi. Mysaly, sýdaǵy munaı ónimderiniń ruqsat etilgen mólsheri 1,8 mg/dm3 bolsa, is júzinde 1 mg/dm3-ten aspaıdy. Bul bizdiń bıologııalyq tazartý qurylystarymyzdyń (BTQ) jumysynyń joǵary (98%) tıimdiligin kórsetedi.
2024 jyly elimizdiń ekologııalyq zańnamasynyń talaptaryna sáıkes biz tórt kóz boıynsha shyǵaryndylardy monıtorıngileýdiń avtomattandyrylǵan júıesin (MAJ) ornattyq. Aspaptar shyǵatyn gazdardaǵy zııandy zattardyń konsentrasııasyn naqty ýaqyt rejiminde aıqyndaıdy jáne ár 20 mınýt saıyn alynǵan derekterdi baqylaýshy organdarǵa jiberedi. Bul kórsetkishterdi qadaǵalap qana qoımaı, tehnologııalyq qondyrǵylardyń jumys rejimin tez arada túzetýge múmkindik berip otyr.
Biz rezervýarlardan býlanýdy azaıtýǵa basa kóńil bólip otyrmyz. Zaýytta 75 rezervýar jumys isteıdi jáne olardyń 60-y kómirsýtektiń býlanýyn boldyrmaıtyn arnaıy pontondarmen, qalqymaly qurylymdarmen jabdyqtalǵan. 2026 jyldyń sońyna deıin taǵy 11 rezervýardy, al qalǵan rezervýarlardy kelesi kezeńde jabdyqtaýdy josparlap otyrmyz. Bul shyǵaryndylardy azaıtýǵa jáne ónimniń sapasyn saqtaýǵa múmkindik beredi.
Zaýyt Atyraý qalasyndaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý jumystaryn odan ári jalǵastyratyn bolady. Biz úshin erejelerdi saqtaý ǵana emes, ashyq dıalog júrgizý de mańyzdy: Atyraý MО́Z-diń janynda qoǵamdyq ekologııalyq keńes jumys isteıdi, sondaı-aq zaýyt pen turǵyndar arasynda medıator qyzmetin atqaratyn ekologııalyq ombýdsmen de bar. Biz únemi qoǵamdyq tyńdaý, Ashyq esik kúnderin ótkizip, jumys nátıjelerin jurtshylyqpen ashyq bólisip júrmiz. Ashyqtyq pen turǵyndarmen qarym-qatynas jasaý arqyly ǵana senim men naqty nátıjelerge qol jetkizýge bolatynyna senimdimin.
– Kadr máselesi: ardagerler jáne jańa mamandar. Osy másele sizderde qalaı sheshilip jatyr?
– Atyraý MО́Z – osy zamanǵy óndiris qana emes, munaı salasynyń bolashaq mamandary úshin naǵyz mektep. Biz zamanaýı tehnologııalardy senimdi túrde ıgere alatyn jas ta, joǵary bilikti kadrlardy daıarlaýǵa erekshe nazar aýdaryp otyrmyz.
2016 jyldan bastap jergilikti joǵary oqý oryndarymen birlesip, dýaldy oqytý baǵdarlamasyn iske asyryp kelemiz. Stýdentter oqý ýaqytynyń 40%-yn sabaqta,
60%-yn óndiriste ótkizedi. Árqaısysyna tańdaǵan mamandyǵy boıynsha praktıkalyq daǵdylardy úıretetin tálimger bekitiledi. Stýdentter aı saıyn eń tómengi aılyq jalaqy mólsherinde ótemaqy alady. Atyraý MО́Z-de dýaldy oqytýdyń ózindik standarty ázirlendi. Sonyń arqasynda stýdentter barlyq tehnologııalyq úderisten – bastaýysh operasııadan bastap qaıtalama operasııaǵa deıingi úderisten ótedi. Osyǵan deıin 39 stýdent oqýdan ótti, 26-sy zaýytymyzda jumysqa ornalasty, taǵy 3-eýi rezervte tur. 2025 jylǵy qabyldaý aıasynda 10 stýdent tańdap alynyp, olar qazir baǵdarlama boıynsha oqýlaryn jalǵastyrý ústinde.
2003 jyldan bastap jumyskerlerimizdiń balalaryna arnalǵan «Jas maman» bilim berý jobasy iske asyrylyp jatyr. Onyń aıasynda biz Atyraý mektepteriniń túlekterin Qazaqstannyń, Qytaıdyń jáne TMD elderiniń jetekshi joǵary oqý oryndarynda Atyraý MО́Z úshin qajetti tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha oqytýdy qarjylandyryp otyrmyz. Úlgerimi jaqsy stýdentterge stıpendııa tóleımiz. Osy baǵdarlama boıynsha 52 jas adam oqýdan ótti, olardyń 40-yn jumysqa aldyq, 5 stýdent oqýyn jalǵastyryp júr.
2023–2024 jyldary APEC Training Center-men birlesip, tehnologııalyq qondyrǵylardyń operatorlaryn, sorǵy men kompressor mashınısterin, baqylaý-ólsheý jáne avtomatıka aspaptaryn daıyndaýǵa baǵyttalǵan «Atyraý MО́Z taǵylymdamashysy» jobasyn iske asyrdyq. Osy oqytýdan 80 adam ótti, olardyń 53-i zaýytta jumysqa ornalastyryldy, 27-si – rezervte.
Jańa mamandardy daıarlaýdan basqa, biz kompıýterlik-jattyǵý keshenderi arqyly jumys istep júrgen qyzmetkerlerdiń biliktiligin únemi arttyryp otyramyz. Osy maqsatta korporatıvtik semınarlar men oqytý trenıngteri ótkiziledi, shetelde taǵylymdamalar uıymdastyrylady. Munyń bári qaýipsizdik pen óndiris tıimdiliginiń joǵary standarttaryn saqtaýǵa kómegin tıgizedi. Bilikti kadrlar – zaýyttyń turaqty jumysynyń negizi jáne odan ári senimdi damýymyzdyń kepili.
– Zaýyt qala mańynda ornalasqan. Ony keńeıtý kezinde ekologııaǵa júkteme kúsheıe túspeı me?
– Barlyq joba zaýyt aýmaǵynda qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes qatań tártippen iske asyrylady. Joǵaryda aıtqanymdaı, qalamen kórshiles bolý erekshe jaýapkershilik júkteıtinin tereń túsinemiz. Sondyqtan árbir jańa sheshim ekologııalyq saraptamadan ótkiziledi. Taıaýdaǵy bastamalardyń qatarynda Jaıyq ózeninen sý alýdy 25%-ǵa qysqartý (jylyna 7,2 mln tekshe metrden jylyna 5,4 mln tekshe metrge deıin), aǵyn sýdy aǵyzý kólemin 33%-ǵa azaıtý (jylyna 5,8 mln tekshe metrden 3,8 mln tekshe metrge deıin), bıologııalyq tazartý qondyrǵysyn jańǵyrtý, 3-shi jáne 4-shi býlaný alqaptary sektorlaryn rekýltıvasııalaý jáne kómirsýtekti ustaý júıelerin ornatý bar. Barlyq joba joǵary ekologııalyq standarttarǵa sáıkes iske asyrylatyn bolady. Keıingi 5 jylda biz shyǵaryndylardy 22%-ǵa, ıaǵnı 20 123 tonnadan
15 642 tonnaǵa deıin qysqarta aldyq.
– Jumyskerlerge qatysty áleýmettik saıasattaryńyz qandaı?
– Biz úshin negizgi basymdyqtar turaqty jumyspen qamtý, udaıy ishki oqytý, halyqaralyq baǵdarlamalarǵa qatysý, tehnıkalyq aǵylshyn daǵdylaryn damytý jáne óndiristegi praktıkalyq daıyndyq bolyp sanalady. Jumyskerlerimiz neǵurlym jaqsy damysa, óndiris te soǵurlym senimdi jumys isteıtinine senimdimin.
Álbette, biz birinshi sanattaǵy obektige jatamyz. Sondyqtan órt, gaz jáne ónerkásiptik qaýipsizdikke qoıylatyn talaptar óte joǵary. Biz «nól jaraqat» qaǵıdatyn qatań ustanyp otyrmyz.
– Tıimdilikti arttyrý boıynsha qandaı joba iske asyrylyp jatyr?
– Biz zaýyt jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beretin birqatar jobany josparladyq. Aldymyzǵa qoıǵan negizgi mindetterimiz – ashyq tústi munaı ónimderin shyǵarýdy ulǵaıtý, jumys istep turǵan qondyrǵylardaǵy «osal tustardy» boldyrmaý jáne jeńil munaıdy óńdeýge daıyndyq. Osyndaı jobalardyń biri – qoldanystaǵy avtomattandyrylǵan taktilik quıý qondyrǵysynda (ATQQ) tolyq quıýǵa arnalǵan jańa sorǵy stansasyn salý. Ol gazdaný qaýpin joıady, atmosferaǵa kómirsýtek býlarynyń shyǵarylýyn boldyrmaıdy jáne qorshaǵan ortaǵa júktemeni azaıtady. Jańǵyrtý esebinen biz munaı ónimderin ATQQ arqyly jóneltýdi táýligine 12,4 myń tonnaǵa ulǵaıtamyz jáne kómirsýtektiń shyǵýyn jylyna
6 myń tonnaǵa deıin qysqartamyz.
Baıaý koksteý qondyrǵysynda (BKQ) koks kameralarynyń blogin salý da – mańyzdy joba. Ol fızıkalyq turǵydan tozǵan jabdyqty aýystyrýdy qamtyp, BKQ-nyń turaqty da senimdi jumysyn qamtamasyz etedi. Jobany iske asyrý qondyrǵynyń ónimdiligin jylyna 1,2 mln tonnaǵa arttyrýǵa jáne lastaýshy zattardyń shyǵaryndylaryn azaıtýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar tikeleı quıylatyn nafta men kerosın-gaz fraksııasyn (KGF) aǵyzý úshin ınfraqurylym salynyp jatyr. Osy qurylys aıaqtalǵannan keıin zaýytta benzın men dızeldi gıdrotazartý qondyrǵylarynda jylyna 300 myń tonna nafta men 300 myń tonnadaı KGF-ny qosymsha óńdeý múmkindigi bolady. Biz sondaı-aq avtobenzın men munaı-hımııa ónimderin jylyna 280 myń tonnaǵa deıin, dızel jáne avıaotyn óndirýdi jylyna 280 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtýdy josparlap otyrmyz.
Taǵy bir baǵyt – ELOÝ-AT-2, ELOÝ-AVT-3 jáne BKQ qondyrǵylarynda shyǵatyn gazdardy syǵymdaý blogin salý. Bul buryn peshte jaǵylǵan gaz esebinen jylyna 35 myń tonnaǵa deıin suıytylǵan kómirsýtek gazyn (SKG) qosymsha óndirýge múmkindik beredi. Sonymen birge katalıtıkalyq krekıng qondyrǵysynda shyǵatyn jáne suıytylǵan gazdy tazartý arqyly atmosferaǵa shyǵaryndylar azaıady.
«Aralyq jóndeýdiń keńeıtilgen kezeńi» jobasyn erekshe atap ótkim keledi. Zaýyt kúrdeli jóndeýdiń úsh jyldyq sıkline kóshýge daıyndalyp jatyr. Onda tehnologııalyq qondyrǵylarǵa qyzmet kórsetý zaýytty tolyq toqtatpaı júrgiziledi, al kúrdeli jóndeý úsh jylda bir ret atqarylady. Bul tásil óndiristiń senimdiligin arttyrady jáne ashyq tústi munaı ónimderin – benzındi, dızeldi, avıaotyndy, suıytylǵan kómirtek gazyn jáne munaı-hımııa ónimderin shyǵarýdyń qosymsha ósimin beredi.
– Zaýyttyń bolashaqqa arnalǵan basty qundylyqtary qandaı?
– Úsh qundylyq ózgerissiz qalady: turaqtylyq, ekologııa, ınnovasııa. Bizdiń jolymyz – tehnologııa men adamı kapıtaldyń úılesimdiligi, tabıǵat úshin jaýapkershilik jáne jańa ataýlyǵy ashyqtyq.
Zaýytymyzdyń barlyq jumyskeri men ardagerlerimizdi Atyraý MО́Z-diń mereıtoıymen quttyqtaımyn! Bizdiń zaýyt – Qazaqstandaǵy munaı óńdeý salasynyń tuńǵyshy. Bul – ortaq maqtanyshymyz. Atyraý MО́Z elimizdiń munaı-gaz ındýstrııasynyń aldyńǵy qatarynda qala beretinine senimdimin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Káribaı MUSYRMAN,
«Egemen Qazaqstan»
