Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Qandaı da bir órkenıet úshin eń basty basymdyq – adamı qundylyq, sodan keıin jasandy ıntellekt pen jańa tehnologııa. HHI ǵasyrda jasandy ıntellekt adammen tikeleı baılanysa bastady, ol ekonomıkany da sıfrlandyryp taýar shyǵarýǵa kóshti, densaýlyq salasynan bastap áleýmettik esepterdi de shyǵarýda. Jasandy ıntellektiniń qaýipsizdikke, kıberqaýip sııaqty qaýip-qaterge teris áseri de bolýy múmkin. Teris pıǵyldylar jasandy ıntellekti adamzatqa qarsy joıqyn qarý retinde paıdalanylyp ketýi de ǵajap emes.
Jańa tehnologııalardyń damýymen birge kisiniń ishki jan dúnıesi, ómir quqyǵynyń shektetilýi eń úlken másele bolyp kóterilýge tıis. Mundaı jaǵdaıda adam ózin tyr jalańash júrgendeı sezineri anyq. Búgin «adamnyń jasandy mıyn» jasap shyǵarý úshin mıllıardtaǵan aqsha jumsalyp, on jyldan beri neırotehnologııa salasynda ǵylymı izdenis jasalyp jatyr. Sol jasandy ıntellekt, robottar ómirimizge dendep enbeı turyp, adam men mashına arasynda qandaı shekteý bolýy kerek, sony ázirden bastap anyqtap alý kerek. Osynyń jolyn qazir izdemesek, kesh qalamyz. Bizdiń Parlament zańdar qabyldaý kerek. Eger bul másele sheshimsiz qalsa, dúnıe asty-ústine túsip, adamzat apokalıpsıske ushyrap, baıaǵy atam zamandaǵy eski ómir qaıta bastalýy múmkin. Qazir adamzat óz mıynyń múmkindiginiń joǵary shegine jetip, endi ıntellektýaldy dárejesi kemý úderisine bara jatqandaı. Sebebi búgingi adam oılanǵysy kelmeıdi, eshteńege bas qatyrmaıtyn «jaıly aımaqqa» kirip alǵan. Jańa tehnologııalar kóz ilestirmeı damyp, kúlli álemdegi adamzatty óz toryna shyrmaýda. Bul másele ınternet shyqqaly beri qatty biline bastady.
Eger kompıýter Mýr zańyna baǵynyp óte tez damysa, onda onyń mıda ustaý qabileti aldymyzdaǵy 100 jylda óziniń ıntellektýaldy múmkindigi boıynsha adamnan ozady. Muny aıtqan marqum Stıven Hokıng – ómir boıy ǵaryshtaǵy qara qurdymdar qupııasyn zerttegen. Sebebi ol jer betinde adamzatqa tónip kele jatqan bir qaýiptiń baryn ashyq aıtty. «Basqa planetaǵa qonys aýdarý máselesin qolǵa alýymyz kerek, áıtpese keshigemiz», degen Hokıng sózin Ilon Mask qoldap, tirshilik keshýge yńǵaıly basqa planetany baǵyndyrýǵa qadam jasap júr.
Sonymen, bolashaqta jasandy ıntellekt adamzatqa qyzmet ete me, álde adamzat jasandy ıntellektige baǵynyshty bola ma? Reı Kýrsveıldyń aıtýynsha, «sıngýlıarlyq kúı» 2045 jyly kútilýde. Bul degenimiz, kvantty kompıýter arqyly adamnyń bıologııalyq oı-órisi jańa tehnologııamen qosylady. Al odan keıingi zamanda adam men mashınanyń eshqandaı aıyrmashylyǵy bolmaıdy. Bul adamǵa ne beredi? Densaýlyǵyńdy qalpyna keltiretin chıpter, dene múshelerin almastyratyn bólshekter. Adam terisiniń astyna ornalastyrylatyn chıpter, adam ómirin, áleýmettik tólemderdi, banktegi aqshalaryn júıeleıtin qurylǵy. Sońǵysynan bas tartqan jaǵdaıda, áleýmettik saqtandyrý, t.b. qoǵamdyq jeńildikterden aıyrylasyń, onsyz jumysqa alynbaısyń.
Adamnyń ómir súrý jasy uzarady, ómir súrý salty, qoreginiń sapasy jaqsarady, biraq joǵaryda aıtqanymyzdaı, adam ómiri óz erkinde emes, únemi baqylaýda bolady. Sebebi aldymyzda biz bilmeıtin aýqymdaǵy ózgeris kezeńi kele jatyr. Muny «jańa órkenıet» dep aıtýǵa bola ma? Qazir «О́zgerister kezeńi» dep atalatyn ótpeli zamanda ómir súrýdemiz. Aqyryn bir qudaı biledi! AQSh Prezıdenti osyny oılap, mıllıardtaǵan qarajatty chıpter shyǵaratyn alpaýyt zaýyttar salýǵa baǵyttady.
Aldaǵy ómirde, adam qandaı bolady, jasandy ıntellekt boı bermeı kete me, robottar bilgenin isteı me, ony bilý múmkin emes. Ony álemdegi eń ozyq úlgidegi kompıýter de modeldeı almaıdy.
Osylarǵa jaýap beretin – sananyń ózgerisi, neırobıologııanyń damýy, jalpy ǵylymnyń adamzatqa qyzmet etýi. Álem ózgerip sana ǵasyry óz jańalyqtaryn ákeledi. Bul jerde eń bastysy: adamzat ekige bólinbeı, baı kedeı demeı, jalpy órkenıetke qyzmet etse álem saqtalady. Ǵylym jalpy damýǵa qyzmet etedi, baılyqty ǵylym jasaıdy. Ol ýaqytta adamǵa kerek páter, tamaq, kıim, áleýmetti suranys bári jetkilikti bolady, tipti artyǵymen shyǵarylady.
Adamzat jańa tehnologııalar arqyly qanshalyqty alǵa ketse de, basqa planetalarda tirshilik bar ma, joq pa, ony áli naqty anyqtaı alǵan joq. Biz qol jetkizgen ǵylym múmkindigi áli de bolsa, aınalamyzdaǵy materııalardyń 5-aq paıyzyn bile alady eken.
Bir másele anyq: biz qanshalyqty alǵa kettik desek te, ınternet, robottandyrý, jasandy ıntellekt t.b. damysa da, báribir bir kezderde aýylǵa oralamyz. Sebebi aýyl – qazaqtyń shyqqan jeri. Adam tabıǵat – anadan ajyrap eshqaıda kete almasy anyq. Jaqynda daıyn atomnan kez kelgen zatty qurastyrýǵa qabiletti alǵashqy nanorobottar jasalmaqshy. El Prezıdenti aıtqandaı, osy jetistik aýyl sharýashylyǵynda da qoldanylady. Nanorobottar ósimdikter men jan-janýarlardy almastyryp, azyq-túlik óndiretin dárejege jetedi. Osyǵan sáıkes ekologııalyq jaǵdaı jaqsara túsedi. Sebebi ónerkásiptiń jańa túrleri bolashaqta qaldyq zattar shyǵarmaı, onyń esesine nanorobottar eski qaldyqtardy joıady.
Aýylda shyǵarmashylyq adamdary turýǵa asyǵady dep oılaımyn. Taza tabıǵat qalanyń alasapyran arpalysynan qashqan shyǵarmashylyq adamdaryna jan tynyshtyǵyn, taza shabyt syılaýy múmkin. Sol úshin shyǵarmashylyq aýyldaryn ashý – ýaqyt talaby bolatyn kez keledi. Qazirdiń ózinde aýylǵa kóńil bóline bastaýy kerek. Zııaly qaýymǵa, bıznes ókilderi, esti azamattarǵa «Baratyn aýylyńdy erterek daıynda, aýyldyń tynysyn ashýǵa qazirden kómektes» degimiz keledi. Sebebi bolashaqta aýylda turǵysy keletin zııalylardyń tizimine kire almaı qalýyń múmkin. HH ǵasyrda aýyldan qalaǵa tasysaq, HHI ǵasyrda qaladan aýylǵa baratyn kezeń kele jatyr.
1959 jyly Nobel syılyǵynyń laýreaty, AQSh fızıgi R.Feınman jeke atomdardy manıpýlıator kómegimen qozǵaltý múmkindikteri týraly alǵash baıandama jasaǵan edi. Sodan beri nanotehnologııa salasyndaǵy zertteýler praktıkalyq mańyzy zor nátıjeler berip otyr. «Nanotehnologııa» degen sózdi qazaqsha túsindiretin bolsaq, ol «kishkentaı ólshemdi tehnologııa» degen maǵynany bildiredi. «Nano» sózi – «mıllıardtyń bir bólshegi» degen sóz. Qazir bul ǵylym dúnıejúzi boıynsha úlken suranysqa ıe. Nanotehnologııalardyń arqasynda zamanaýı eseptegish mashınalar men óndiristik tehnologııalardyń, sol sııaqty, dári-dármekterdiń óndirilip jatqany belgili.
Jańa tehnologııalardyń adam senbeıtin jetistik-boljamdaryn fýtýrıst Reı Kýrsveıl jyl saıyn jarııalap otyr. Biz sol boljamdardyń múltiksiz oryndalyp, ómirimizge birtindep enip jatqanynyń kýágerimiz. Jaqyn arada daıyn atomnan kez kelgen zatty qurastyryp shyǵaratyn nanorobottar paıda bolady eken.
О́kinishke qaraı, elimizde jańa tehnologııalardy damytý baıaý júrip jatyr. Reseı memleketi nanotehnologııany damytýǵa mıllıardtaǵan dollar bólip, zerthanalar ashyp otyr. Bizge de qalyspaý qajet. Buǵan Prezıdent janyndaǵy Ǵylym men tehnologııa týraly Ulttyq keńes asa mán berý kerek. Sana daǵdarysyn erterek eńsermesek, keleshekte kemeldikke jete almaımyz. Qazir adam esiminen basqanyń bári sıfrǵa táýeldi zaman.
Búginde álemdegi 7 mıllıard adamnyń 6 mıllıardy uıaly telefon qoldanady. Internettiń damý jyldamdyǵy sondaı, biz sol qarqynǵa áli ilese almaı kelemiz. Internet barlyǵyn bir arnaǵa toǵystyrdy: búginde álemde 1 trln datchık ınternetke qosylsa, aldaǵy ýaqytta 290 mln (22%) jeńil mashına ınternetke qosylyp, jol-kólik oqıǵasynyń azaıýyna yqpal etpekshi. El Prezıdenti Joldaýda myńdaǵan adamnyń jol apatynan qaıtys bolyp, ne múgedek bolyp jatqanyna basa mán berdi. Damyǵan memleketterde mundaı sumdyq joq. Qazir jasandy ıntellektiniń eń kerek jeriniń biri – osy sala. Adam janynan artyq qundylyq joq.
Chemberstiń boljamy boıynsha jaqyn arada ınternet naryǵy 19 trln dollarǵa deıin ósedi. Salystyrmaly túrde, álemniń ishki jalpy ónimi (IJО́) 100 trln dollar shamasynda eken, ıaǵnı besten biri degen sóz. Eger biz ǵylym jańalyqtaryn – kompıýter tilin, jańa ınternet-tehnologııalardy, baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi, robottandyrýdy, sıfrlyq ekonomıkany tez ıgermesek, zaman kóshinen qalyp qoıýymyz múmkin. Alysqa barmaı-aq qoıaıyq: keshe ǵana KSRO quramynda bolǵan Estonııa búginde oq boıy ozyq tur. Biz KSRO yqpalynan shyǵa almaı, adasyp júrgende olar jańa sıfrlyq elektrondy ekonomıkany quryp, eń ozyq ınnovasııalyq elderdiń birine aınaldy. Qazir Estonııanyń jan basyna shaqqandaǵy IJО́-si 28000 dollardan asady, ınternet jyldamdyǵy boıynsha da kósh bastap tur.
Eger buryn óndiriske keregi temir, aýyl sharýashylyǵy úshin jer qajet bolsa, qazir sıfrly dáýir keldi. Ekonomıkamyz aqparatqa negizdelip otyr. Bolashaqta kim, qaı el tez arada kólemdi aqparattardy, ınternet júıesin, birlestikterdi, jelilerdi, jasandy ıntellektini, genomıkany, «altynshy-jetinshi sezim» dep atalatyn kognıtıvtik qabiletterdi tez ıgerse, solar ozyp, álemdik kóshbasshy bolady. Qazirgi kezeń – VI-VII tehnologııalyq tártiptiń zamany (aqparatty-kommýnıkatıvti tehnologııa, nano-bıotehnologııa, genderlik ınjenerııa, kosmosty ıgerý). Bul jaǵynan biz, ásirese jańa tehnologııa jaǵynan kem degende, 30-40 jyl artta kelemiz. Osydan-aq, Memleket basshysy nege jasandy ıntellektige aıryqsha mán bergenin ańǵarýǵa bolady.
Damyǵan elderdiń 75-77% astam tabysy ıntellektýaldy ekonomıka, adam kapıtaly jáne joǵaryda qamtylǵan salalardan tek 23-25%-y negizgi qor, óndiristen, shıkizatty ıgergennen túsedi eken. Bizdiń elde kerisinshe, tabys tek shıkizatty, munaı, gaz, qazba baılyqtardy eksporttaý arqyly túsedi. Biz qalaıda shıkizat shyǵaratyn el sanatynan shyqqanymyz jón.
Dál osy jerde biz eki nárseni ushtastyra bilýimiz kerek: bir jaǵynan álemdik ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń jańalyqtaryn ıgerý, ekinshi jaǵynan, adam kapıtalynyń sapasyn qalaı arttyratynymyzdy oılaý. At tóbelindeı 20-aq mln halqymyzdy qaıtsek aldyńǵy qatarly, damyǵan elderdiń qataryna qosamyz? Mine, máseleniń túp-tamyry qaıda jatyr. Ol úshin túbegeıli reformalar jasaý kerek. Ozyq tájirıbeli, damyǵan Estonııa nemese basqa da elderden úlgi alýymyzǵa bolady. Qur maqtanǵa salynbaı, ózimizge ishki aýdıt jasap, bar áleýetimizdi, múmkindigimizdi eseptep, nege shamamyz keledi degen sekildi, qajet basymdyqtardy belgilep, Jol kartasyn jasap, túbegeıli iske kirisý kerek. Bul máselede Úkimettiń jumysy qyrýar.
Taǵy bir másele: sıfrlyq tehnologııa adam aǵzasyna qalaı enedi? Bul etıkalyq zárýlikti qalaı retteımiz? Adam men jasandy ıntellekt, robottardyń ózara áreketi qandaı bolmaq — bir-birin tolyqtyra ma, álde almastyra ma? Olardy adam basqarýy kerek pe, álde sheshim qabyldaý úderisinde jasandy ıntellekt basymdyqqa ıe bola ma? Sonymen qatar, derekter bazalaryn qurý, geoınjenerııa, ǵaryshty ıgerý tehnologııalary syndy tyń, mańyzdy salalar alda búge-shigesine deıin zertteýdi talap etedi. Bul tusta bizdiń Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi, ýnıversıtetter, ǵylymı ınstıtýttar memlekettik tapsyryspen, granttyq jobalar utyp alyp izdenis jasaýy kerek.
Meniń oıymsha, adamzattyń damýyna tikeleı áser etetin basty eki faktor bar: birinshisi — ǵarysh salasyndaǵy izdenis, ıaǵnı bizdiń bar ómir súrý múmkindigimizdi keńeıtý úshin jańa planetalardy tabý, ekinshisi — adamnyń ómir sapasyn jaqsartý maqsatynda jasandy ıntellektini ıgerý. Bul eki mindetti «bilimdi qoǵam» qalyptastyrǵan kezde ǵana tıimdi júzege asyra alamyz. Osy oraıda, Stıven Hokıngtiń myna sózi eriksiz oıǵa oralady: «Kún júıesin ǵylymı izdenis arqyly ıgeretin ýaqyt keldi. Múmkin, ózimizdi qutqarýdyń jalǵyz múmkindigi ǵaryshty ıgerý ǵana bolar?». Buryn Vladımır Vernadskıı de osyǵan uqsas pikir aıtyp ketken edi. Osy oraıda bizge keńes odaǵynan qalǵan kosmostyq ortalyq «Baıqońyrdyń» paıdasyn jóndep ıgerýimiz kerek.
Sóz sońynda aıtarym bizdiń keleshegimiz – bir alaman báıge, toptan qara úzip shyqqan qos sáıgúliktiń jarysy sııaqty. Bireýi – kóz ilespeı damyp kele jatqan alyp jańa tehnologııalar, ekinshisi – adamnyń týma aqyl-oıy, parasaty, rýhanı jan dúnıesi. Eń durysy, osy eki tulpardy jeke jibermeı, bir-birine básekelestirmeı búkil adamzat teń márege jetýin kózdesek, ozar edik. Degenmen de adamnyń oı-sanasy, morali, ıntýısııasy, sezimtaldyǵy adamzat damýynyń mádenı-tarıhı kezeńderinen jaqsysyn alatynyna senemin! Eger biz 5 myń jyldyq tarıhy bar túrki tegimizdi eskersek, aldymyzdaǵy asý – jasandy ıntellektini de aýyzdyqtaýǵa múmkindigimiz bar.
El Prezıdenti TMD elderiniń ishinde osy basty baǵdardy – jasandy ıntellektini halyqtyń, jastardyń aldyna qoıyp otyr. Namysty qoldan jibermeı, bilim men bilikti shyńdap, bıikterdi baǵyndyra bereıik.
Orazaly SÁBDEN,
Ulttyq quryltaı múshesi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
