Karbon polıgonynyń múmkindigi zor

Qazaqstan Prezıdentiniń ja­nyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııa­sy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń klımattyq turaqtylyqty qam­tamasyz etý jáne Qazaqstan Respýblıkasy­nyń 2060 jylǵa deıin kómirtegi beı­taraptyǵyna qol jetkizý jó­nindegi tapsyrmalaryn iske asyrý maqsatynda elimizdegi alǵash­qy agroklımattyq «Kaz agro carbon» karbon polıgonyn ash­ty. Atalǵan polıgon A.I.Baraev atyndaǵy Astyq sharýashyly­ǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy­nyń bazasynda ornalasqan, bul ıgi iske reseılik seriktes retin­de Reseı ǵylym akademııasynyń federaldyq agrarlyq ekologııa ǵylymı ortalyǵy da qatysyp jatyr.

Bir aıta keterligi, polıgon tıptik agrolandshaftyq aýmaq­ta ornalasyp, ekojúıelerdiń jaǵdaıyn jyl boıy baqylaýǵa múmkindik beretin zamanaýı jabdyqtarmen qamtamasyz etil­gen. Munda topyraqtaǵy kómirtegi teńgerimin, CO₂ jáne CH₄ aǵynyn ólsheıtin kameralar men sensorlar ornatylǵan, sondaı-aq temperatýra, ylǵaldylyq jáne jaýyn-shashyn kórsetkishterin tirkeıtin meteorologııalyq beketter jumys isteıdi.

Saraptamalyq baǵalaýlar bo­ıynsha Qazaqstanda kómirtekti sekvestrleý áleýeti jylyna 535 mıllıon tonnaǵa deıin jetýi múmkin. Kómirtekti ofsetter saýdasy jyl saıyn el ekonomıkasyna 25 mıllıard dollarǵa deıin tartýǵa múm­kindik beredi, bul ornyqty damý men ekonomıkalyq áleýetti nyǵaıtý úshin jańa múmkindik­ter syılaıdy. Bolashaqta polıgon fermerler úshin tájirıbelik alańǵa aınalyp, olar jınalǵan kómirtegin sertıfıkattaý jáne kómirtegin kvotalaý júıesine qatysý múmkindigine ıe bolady. Bul Qazaqstannyń kómirtegi kvotalary naryǵyna resmı túrde shyǵýyna jáne ekologııalyq nátı­jelerdi naqty ekonomıkalyq tabysqa aınaldyrýǵa jol ashady.

Karbon polıgonynyń ashylý aıasynda karbondy eginshilikti damytýdaǵy negizgi syn-qaterler men polıgon jumysynyń basym baǵyttary talqylanǵan kósh­peli keńes ótkizildi. Qazaqstan Prezı­dentiniń ja­nyndaǵy Ulttyq ǵy­lym aka­demııasynyń prezı­denti Aqylbek Kúrishbaevtyń piki­­rin­she, kómir­tegi beıtaraptyǵy­na qol jetkizý – Qazaqstan úshin strategııalyq basymdyq ári klı­mattyq maqsat­tardy júzege asyrýdyń basty baǵyty. Bizdiń elimizde topyraq pen bıomassada kómirtegin jınaqtaý áleýeti zor. Keń jaıylymdar men ıgerilmegen jerlerdi qalpyna keltirip, olardy tıimdi kómirtegi qoımasy re­tinde paıdalanýǵa bolady.

Osy turǵyda Reseı ǵylym aka­demııasynyń  federaldyq  agrarlyq ekologııa ǵylymı ortalyǵy­men birlesip qurylǵan bul kar­bon polıgony azyq-túlik qaýipsizdigi mindetterin ulttyq klımattyq stra­tegııa maqsattarymen birik­tirýge múmkindik beredi. «Kaz Agro Carbon» karbon polıgony – kómirtegi teńgerimi men parnıktik gazdardy ólsheý, modeldeý, bol­­jaý jáne basqarý boıynsha bire­geı ǵylymı-tájirıbelik baza ári tıim­di alań bolmaq. Eki eldiń ǵa­lym­dary aýyl sharýashylyǵy eko­júıelerinde parnıktik gazdar shy­ǵaryndylaryn azaıtý jáne kó­mirqyshqyl gazyn sińirý tehno­logııalaryn ázirlep, synaqtan ót­kizedi. Polıgon Qazaqstanda ashyq monıtorıng pen sertıfıkattaý derekterine negizdelgen kómirtegi birlikteri naryǵyn qa­lyptastyrýǵa múmkindik berip, ishki saýdany damytý men halyq­aralyq klımattyq mehanızmder­ge ıntegrasııalanýdyń negizin qalaıdy.

Aýyl sharýashylyǵy óndi­rý­shileri úshin polıgon ekolo­gııa­lyq jáne ekonomıkalyq artyqshylyqtardy biriktiretin mańyzdy qural. Ol olarǵa ǵylymı zertteýler men synaqtardyń nátı­jelerin naqty óndiristik jaǵdaılarda qoldanýǵa, jınal­ǵan kómirtegin sertıfıkattaý júıe­sine jáne kvotalaý meha­nızm­­de­rine qatysyp, kómirtegi nesıe­leri ­men qosymsha tabys alýǵa jaǵdaı jasaıdy.

Kómirtekti eginshilikti tabys­ty damytý úshin Qazaqstanda agroekojúıelerdegi kómirtegin basqarýdyń júıeli modeli qajet. Osy baǵyttyń mańyzdylyǵyn moıyndaı otyryp, Akademııa uzaqmerzimdi ǵylymı-tehnıka­lyq baǵdarlamaǵa arnalǵan «Karbon­dy eginshiliktegi topyraq kómir­te­gin jáne parnıktik gazdardy bas­qa­rýdyń keshendi jáne ınteg­ra­sııalanǵan tásilderi: topyraq qunarlylyǵyn arttyrý jáne agrarlyq sektordyń klımattyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý strategııasy» atty tehnıkalyq tapsyrma jobasyn ázirledi.

Reseılik áriptester eki el ara­­syndaǵy karbondyq «polıgon» ashý jónindegi kelisimderdiń mańyzdylyǵyn jáne ony iske asyrýdyń naqty qadamdaryn joǵary baǵalady. Bul Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy birlesken ǵylymı zertteý, klımattyq jáne agrotehnologııalyq bastamalardy damytýǵa jańa serpin beredi.

Ashylý saltanatyna Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti A.Kúrishbaev, Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri M.Oshýrbaev, Reseı Fede­rasııasy Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstrligi ǵylymı-teh­no­lo­gııalyq damý salasyndaǵy mem­lekettik saıasat departamentiniń dırektory A.Shashkın, ǵylym jáne bilim berý uıymdarynyń basshylary, bıznes ókilderi, otandyq jáne sheteldik ǵalymdar men fermerler qatysty.

Kútiletin nátıje – polıgon Qazaqstanda kómirtegi birlik­terin sertıfıkattaý jáne kvotalaý júıesin damytýdaǵy negizgi ortalyqqa aınalyp, kómirtegi naryǵyn qalyptastyrý jáne halyqaralyq klımattyq jobalardy birlesip iske asyrý baǵytynda praktıkalyq yntymaqtastyq alańy bolmaq.

Aqmola oblysy,

Shortandy aýdanyfch