Is-sharany Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Astana qalalyq fılıalynyń tóraǵasy, aqyn Baýyrjan Babajanuly ashyp, Astana qalalyq Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy men Jazýshylar odaǵynyń elordadaǵy fılıalynyń «Qalamger ustahanasy» jobasy osymen onynshy márte uıymdastyrylyp otyrǵanyn, búgingi jıynǵa zııaly qaýym ókilderi, qalamgerler, sondaı-aq stýdentter men osy kúnderi Astanada ótip jatqan halyqaralyq «Shabyt» festıvaline elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen jas aqyndarǵa da qatysý múmkindigi týǵanyn jetkizdi.
Dıhan Qamzabekuly qoǵamdyq leksııany 1924 jyly alash qalamgerleri negizin qalaǵan «Alqa» uıymynyń halqymyzdyń tarıhy men mádenı-rýhanı ómirine tıgizgen áseri týraly áńgimeleýden bastady. Aldymen, «alqa» sóziniń etımologııalyq mánin ashyp, bul uǵymnyń áshekeıden góri eldi tutastyrýǵa jaqyn maǵynasyna toqtaldy.
«Sizderge alqanyń maǵynasy túsinikti ǵoı dep oılaımyn. Dese de osy sózdiń máni «qyz-kelinshekterdiń áshekeıi» degennen keńirek. Máselen, alqa-qotan, alqa qurý jáne alqalaý sózderi keńesý, jınalý, aqyldasý, laıyqty baǵa degen uǵymdardy bildiredi. Búginde «redkollegııaǵa» «alqa» balamasyn qoldanyp, kóne tanymdy jańǵyrttyq. Iаǵnı budan júz jyl burynǵy qazaq qalamgerleri «alqa» sózine eldik jańa maǵyna berdi», dedi Dıhan Qamzabekuly.
Ǵalym 1920 jyly bolshevıktik dıktatýra ornaǵannan keıin keńes odaǵynda V.Maıakovskıı, O.Brıkter LeF («Levyı front»), Iý.Lebedınskıı, S.Rodov, L.Averbahtar MAPP (Máskeý proletarlyq jazýshylar assosasııasy) syndy ádebı birlestikterdi dúnıege ákelgenin, tóńkeris ýaqytynda qazaq oqyǵandary da qarap qalmaı, qal-qaderinshe jınaǵan bilimderin ulttyq baǵytqa burý úshin «Alqany» quryp, óz tujyrymdamasyn jasaǵanyn tilge tıek etti.
«Smaǵul Sadýaqasuly 1918 jyly 18 jasynda «Qazaq ádebıeti» atty ocherk jazady. Sonda avtor ádebıetimiziń tarıhyna toqtalyp, «qazaq ádebıetinde osyǵan deıin halyqshyl aqyndar kórinse, endi ult qamyn oılaǵan, bilimge úmit artqan aqyndar shyqty» deı kelip, Muhtar Áýezov syndy jas jazýshylar jańa ádebıettiń negizin qalap jatqanynan habar beredi. Iаǵnı Sadýaqasuly ocherkin oqyǵan adam «Alqa» uıymynyń qurylýynyń ıdeıasy áý basta bolǵanyn baıqaıdy. Ahmet Baıtursynuly 1922 jyly jazǵan «Qalam qaıratkerleriniń jaıynan» atty tarıhı maqalasynan da osyny ańǵaramyz. HH ǵasyrdyń basy – qazaq oqyǵandarynyń oılanǵan, tolǵanǵan kezeńi. Bul ýaqytta ádebı damýymyz saıası kúrestermen qatar júrip, Ahmet Baıtursynulynyń «Qyryq mysal», Mirjaqyp Dýlatulynyń «Oıan, qazaq» syndy ulttyq sıpattaǵy, aǵartýshylyq baǵyttaǵy kitaptary jarııalana bastady. Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynulynyń ádebıettiń ózindik jóni bar ekenin, ózderiniń qalamger bolýyna eldiń qajettiligi túrtki bolǵanyn aıtqany bar. Budan alash arystary sóz ónerine aǵartýshylyq ıdeıalaryn qoǵamǵa sińirýdiń quraly retinde qaraǵany ańǵarylady. Osyndaı zaman týǵyzǵan ahýal «Alqanyń» dúnıege kelýine ıgi yqpal etti», dedi Dıhan Qamzabekuly.
Sondaı-aq alashtanýshy sol tusta qurylǵan ádebı uıymdardyń deni taptyq kózqarasty negizge alyp, sosıalızmniń túpki ıdeıasyn qoldap, markstik paıymdy tuǵyrnama etkenin, «Alqa» uıymynyń ustanymynda da mundaı zaman aǵysyndaǵy ıdeıalar bolǵanyn, sóıte tura basty ustanym ulttyq ádebıettiń tynysyn ashyp, Alash ıdeıasyn jalǵastyrýǵa jol salǵanyn dáıektedi.
«Biz «Alqa» uıymynyń qurylǵanynan Alash qozǵalysynyń jańa kezeńi bastalǵanyn baıqaımyz. 1919 jyly Alashtyń is-áreketi túgili ataýyna da tyıym salyndy. Sondaı almaǵaıyp ýaqytta «Alqanyń» dúnıege kelýi, onyń maqsaty Alash qozǵalysynyń múddesimen úndesip qana qoımaı, sol ıdeıanyń jalǵasy bolǵany shyndyq. Sondyqtan da NKVD qyraǵylyq tanytyp, ult zııalylaryn qýǵyn-súrginge ushyratqanda, «Alqa» baǵdarlamasyn shyǵarmashylyq uıymnyń emes, saıası uıymnyń qujaty dep tanyp otyr. Osylaı arnaıy organdar ádebı maqsatta qurylǵan uıymdy saıası baǵyttaǵy astyrtyn uıymǵa aınaldyryp, «Alqaǵa» kirgen, osy uıym múshelerimen aralasqan azamattardy qýǵyndady», dedi spıker.
Dıhan Qamzabekuly ótken ǵasyrdyń basyndaǵy zııalylar Reseıdegi qozǵalystarǵa synı kózben qaraǵanyn, sondyqtan da Alash qalamgerleri ózderin bir ıdeıaǵa toptastyratyn, qıyn kezeńde qamqorlyq kórsetetin, ásirese aǵymdaǵy saıasattyń qaltarys-bultarysynan aman ótkizetin ádebı uıymdy qajetsingenin, 20-jyldardyń basynda Tashkentte jumys istegen túrkistandyqtardyń «Shaǵataı bási» («Chagataı gýrýngı»), tatar ádebıetshileriniń «Ǵyısıan», «Jıdegıan» sııaqty toptarynyń da osy baǵytta uıymdasqanyn jetkizdi.
Alashtanýshy: «Jalpy, qazir ádebıettaný ǵylymynda «Alqa» uıymy baǵdarlamasynyń ataýyn «Tabaldyryq» dep atap júrgen ǵalymdar bar. Bul ádebı uıymnyń qujatyn oryssha oqyǵandyqtan bolar, qazaqtyń «tabaldyryq» degen sóziniń maǵynasyn durys túsinbeı, qatelikke boı aldyrdy. «Tabaldyryq» degen baǵdarlamanyń ataýy emes, uıym qujatyndaǵy kirispe bóliktiń qazaqsha maǵynasyn beretin sóz» deı kelip, «Alqa» ádebı uıymy óz tujyrymdamasynda «Qazaq ádebıeti toǵyz joldyń torabynda tur. Artynda – bir jol, aldynda – myń jol. Myń joldyń ishinde ózen órlegeni de, shólge ýlegeni de, barsa – keleri de, barsa – kelmesi de bar. Qazaq ádebıetin mynaý myń joldyń taraýyna alyp kelip, ańyratyp turǵan – turmys» dep, qalamgerler kimnen ónege alýy kerek degen suraqqa jaýap izdegenin tarqata áńgimeledi.
«О́tken ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ádebıetiniń jaı-japsarynan habardar kisi «Tabaldyryqtaǵy» árbir sóz ben sóılemnen tereń maǵyna tabady. Mysaly, «Alqanyń» tujyrymdamasynda «bizge molda bolatyn Eýropa ádebıetiniń ózi bir molda emes, myń molda» dep, qazaq qalamgerleri álem ádebıetinen tańdaýly joldy úlgi tutý qajettigin meńzegen. Bul jerdegi «molda» sózi «ustaz» degen uǵymdy bildiredi», dedi ǵalym.
Dıhan Qamzabekulynyń bir saǵattyq qoǵamdyq leksııasynan tarıhtaǵy eshnárse kezdeısoq bolmaıtynyn, 1924 jyly ázirlenip, 1925 jyl qurylǵan qazaq aqyn-jazýshylarynyń tuńǵysh uıymynyń qujaty jalǵyz Maǵjan Jumabaevtyń týyndysy emes, sol tustaǵy jetekshi aqyn-jazýshylardyń aqyl, bilim, sheberlik, shyǵarmashylyq súzgisinen, sarabynan ótken Alashqa ortaq eńbek ekenin ańǵardyq. Ǵalym, qalamger D.Qamzabekuly aıtqandaı, Jazýshylar odaǵy tarıhyn bolshevıktik QazAPP-tan emes, Alashtyń «Alqasynan» bastaý – tarıhı ádilettiliktiń joly ári jóni bolmaq.
