Jekemenshik mektep: talap pen tártip

Keńes zamanynda elimizde eshqan­daı jekemenshik mektep bolǵan joq. Tek táýelsizdik alyp, naryqtyq qaty­nastarǵa kóshe bastaǵan 1992 jyly alǵashqy memlekettik emes bilim berý uıymdary paıda boldy. Alaıda olar ótpeli kezeńniń qıyndyǵyna qaramastan, ártúrli kásippen aınalysyp, qarajat kózin taba bilgen at tóbelindeı azǵantaı topqa ǵana qoljetimdi edi. 1996 jyldan bastap jekemenshik mektepter joǵary oqý oryndarynyń, kolledj­der men memlekettik mektepterdiń janynan da ashyldy. Osy kezde halyqaralyq jekemenshik mektepter de uıymdastyryldy. 2018 jyly bilim salasyndaǵy básekelestikti arttyrý jáne úsh aýysymmen oqytý máselesin sheshý maqsatynda memlekettik mekteptermen qatar, jekemenshik bilim uıymdaryn da jan basyna qarjylandyrý engizildi. Osy jańashyldyq qoǵamda keńinen qoldaý taýyp, «Oqýshy qaı mektepke barsa, aqsha sol mektepke barady» qaǵıdaty ómirsheńdigin kórsetti. Budan jeti jyl buryn elimizde 121 jekemenshik mektep bolsa, qazir olardyń sany 1 myńǵa taqaǵany – sonyń aıǵaǵy.

«Jekemenshik mekteptiń qandaı artyqshylyǵy bar?» degen saýalǵa kelsek, olar ata-analarǵa qolaıly qosymsha qyzmetter usynatyndyǵyn aıtqan jón. Sonyń ishinde oqýshy­lar­ǵa aǵylshyn tili, matematıka pán­derinen qosymsha sabaqtar berý, olardy ártúrli úıirmelerge qatys­tyrý, kúnine eki nemese úsh ret tamaq­tandyrý jáne tasymaldaý bar.

Bilim berý boıynsha memlekettik tapsyrysty alý-almaý – jekemenshik mektepterdiń óz erkinde. Máselen, Astana qalasynda jyldyq oqý aqy­sy 15 mln teńgege deıin jete­tin keıbir jekemenshik mektepter mem­lekettik tapsyrysqa qyzyq­paıdy. О́tken oqý jylynda elimiz­de tirkelgen 853 jekemenshik mek­teptiń 745-i ǵana memlekettik tapsyrys alǵan. Onyń jalpy somasy – 185 mlrd teńge. Alaıda, bıyl Qarjy mınıstrligi jekemenshik mektepterdi qarjylandyrýda eleýli zańbuzýshylyqqa jol berilgenin anyqtady. Naqty aıtqanda, 155 jekemenshik mektep túsken tabysyn jasyrǵan. Sıfrlandyrylǵan 427 mekteptiń 30 paıyzdaıy óz qyzmet túri boıynsha bekitilgen maqsattaryna saı bolmaı shyqqan. Mysaly, Túrkistan oblysynyń Maqtaaral aýdanynda – toıhana, Shymkent qalasynda saýda ortalyǵy jekemenshik mektep retinde kór­setilgen. 64 jekemenshik mektepte shákirtter sany sol bilim mekemeleriniń jobalyq qýatynan 2 ese kóbeıtip kórsetilgen. Tipti Almaty oblysynda ornalasqan jobalyq qýaty 60 adamǵa eseptelgen jekemenshik mektepke qaǵaz júzinde 702 oqýshy qabyldanǵan. Astana qalasyndaǵy 241 oqýshyǵa arnalǵan jekemenshik mektepte 1003 shákirt «oqyǵan». Shyntýaıtynda, Ulttyq bilim derekqorynda memleket esebinen qarjylandyrylatyn jekemenshik oqý oryndarynda tirkelgen balalardyń múldem basqa mektepte oqıtyny belgili boldy. Keı óńirde jekemenshik mektepter oqýdan shyǵyp ketken oqýshylar úshin de aqy alyp otyrǵan. Buǵan qosa, jalǵan muǵalimder men qosarlanǵan qarjylandyrý faktileri de áshkerelengen. Munyń bári jekemenshik mektep ıeleriniń arandary ashylyp, alaıaqtyqqa baryp, memleket qarajatyn zań­syz ıemdengenin aıǵaqtaıdy. Olar­dyń arasynda muǵalimderge zeınetaqy qory men mindetti medı­sınalyq saqtandyrý júıesine jar­na aýdarmaǵandar da kezdesedi. Osyǵan oraı, Premer-mınıstr Oljas Bektenov: «Shyndyǵynda, biz memlekettiń joq oqýshylar úshin jıi aqsha tóleıtinin kórip otyrmyz. Bul naryqta tutastaı zańsyz ındýstrııa qalyptasty. Oqý-aǵartý mınıstrligi men Qarjy mınıstrligi kelesi qarjylandyrý jylynan bastap atalǵan salada tolyqtaı tártip ornatýy kerek. Birde-bir memlekettik teńge naryqqa josyqsyz qatysýshylar men sheneýnikterdiń qaltasyna túsip, ysyrap etilmeýge tıis», dedi.

Al Májilis depýtaty Murat Ábenov áleýmettik jelidegi jazbasynda: «О́kinishke qaraı, keıingi jyldary jekemenshik mektepterge qarajat esh tekserýsiz tólendi. Jymqyrylǵan mıllıardtaǵan teńge qarajat áli qaıtarylǵan joq, mektep ıeleriniń ústinen is te qozǵalmady», deı kelip, Bas prokýratýra men Ulttyq qaýipsizdik komıtetine jeke­menshik bilim mekemelerindegi zań buzýshylyqtardy tekserý úshin saýal joldaǵanyn málimdedi.

Oqý-aǵartý mınıstrligi júrgizgen taldaý jekemenshik mektepterdegi muǵalimderdiń biliktilik deńgeıi máz emestigin kórsetken. Memlekettik mektepterde bilikti muǵalimderdiń úlesi orta eseppen 77 paıyz bolsa, jeke mektepterde 41 paıyzǵa áreń jetken. Keıbir jekemenshik mektepterde osy kórsetkish 20-30 paıyzdan aspaǵan. Bul – bilim sapasyna tikeleı áser etetin faktor. PISA halyqaralyq zertteýiniń málimetine qaraǵanda, bizdiń eldegi jekemenshik mektepter oqýshylarynyń negizgi pánder boıynsha alǵan bilimi memlekettik mektepterdegi qurdastarymen salys­tyrǵanda áldeqaıda tómen. Olar 2018 jyly oqý saýattylyǵy boıynsha 13 baldy, al 2022 jyly matematıkalyq saýattylyq boıynsha 18 baldy kem jınaǵan.

Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tekserisi nátıjesinde, jekemenshik mektepterdiń 57 paıyzy zamanaýı talaptarǵa saı kelmeıtindigi anyq­taldy. Olar kóbinese sanı­tarlyq normalar saqtalmaǵan eski ǵımarattarda ornalasqan. Mem­lekettik tapsyrys alǵan jeke­menshik mektepterdiń 40 paıyzy oqý ǵımarattaryn jalǵa alyp otyr. 20-50 balany turǵyn úılerdiń jertólesinde oqytyp jatqandary da bar.

Qazir Oqý-aǵartý mınıstrligi men oblystardyń, Almaty, Astana jáne Shymkent qalalary ákimdikteriniń birlesken buıryǵymen «2025–2026 oqý jylyna arnalǵan jekemenshik bilim mekemelerinde orta bilim berýge baılanysty memlekettik bilim berý tapsyrystaryn ornalastyrýdyń jańa tetigi» qanatqaqty jobasy bekitilip, iske asyryla bastady. Bul joba qarjylandyrýdyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa, memleket-jekeshelik áriptestikti damytýǵa jáne oqýshylardy sapaly bilimmen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Túıtkildi máselelerdi sheshý maqsatynda Qarjy mınıstrligine qarasty «Aqparattyq-esepteý ortalyǵy» AQ ázirlegen jańa aqparattyq júıe mektepterdegi oqýshylar sanyn, ruqsat qujat­tarynyń bar-joǵyn avtomatty túrde tekseredi. Biryńǵaı ákimshilik basqarýdy qamtamasyz etý maq­satynda «Qarjy ortalyǵy» AQ Qarjy mınıstrliginiń qaramaǵyna berildi. Bul ortalyq qanatqaqty jobanyń operatory retinde uıymdastyrý-ádistemelik qoldaýdy júzege asyryp, monıtorıng júrgizý, qabyldanǵan aktilerge sáıkes tólem júrgizý qyzmetterin atqarady.

Atalǵan jobany iske asyrýdaǵy negizgi ról óńirlerdiń bilim basqarmalaryna júkteldi. Olar memlekettik tapsyrystardy ornalastyryp, qorytyndy esepterdi bekitedi, sondaı-aq kelisimsharttar jasap, www.e-Qazyna.kz veb-portaly arqyly kórsetilgen qyzmetter týraly aktilerdi qabyldaıdy. Jeke^­men­shik mektepterge qoıylatyn talap ta kúsheıtilip jatyr. Máselen, «Qarjy ortalyǵy» AQ-nyń 2025 jylǵy 3 qazandaǵy hattamalyq sheshimine sáıkes jekemenshik mektepterdi qarjylandyrý olardyń jobalyq qýaty sheginde ǵana júzege asyrylýǵa tıis.

Degenmen áli de oılanarlyq máseleler de bar. Mysaly, ótken oqý jylynda elimizdegi barlyq mekteptiń 10 paıyzdan astamy jekemenshik mektepter boldy. Al álemdegi eń úzdik bilim júıesine ıe memleket – Fınlıandııada jekemenshik mektepterdiń úlesi – 2-aq paıyz. Olar memleket esebinen qarjylandyrylatyndyqtan, oqý­shylardy tegin oqytady. Amerı­­ka Qurama Shtattaryndaǵy mek­­­tepterdiń 25 paıyzy – jeke menshikte. Olarǵa memleket tarapynan qarjy bólinbeıdi. Sol sebepti oqý aqyly negizde júr­giziledi. Bizdiń eldegi jekemenshik mektepterdiń ereksheligi – memleket tarapynan da, ata-analar esebinen de qarjylandyrylyp otyrǵandyǵy. Májilis depýtaty Erbolat Saýryqovtyń pikirinshe, bul durys emes. «Jekemenshik mektep reıtıngte joǵary ball jınap, aıaǵynan nyq tursa, ol sýbsıdııaǵa nege táýeldi bolady?», deıdi má­jilismen. Sarapshylardyń aıtýynsha, «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy aıasynda barlyq óńirde jaıly memlekettik mektepter kóptep salynyp jatqandyqtan, aldaǵy ýaqytta jekemenshik mektepterdiń úlesi 5 paıyzǵa deıin azaıyp, tek básekege qabilettileri ǵana qalýy múmkin.