Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Birikken Ulttar Uıymy 1992 jyly 3 jeltoqsandy Halyqaralyq múgedekter kúni dep belgiledi. Álemde ınklıýzıvti qoǵam qurýdyń mańyzdy ekeni árdaıym kóteriledi. Erekshe qajettilikteri bar azamattarǵa qoldaý tanytý – eldik is. Aınalasyna izgiliktiń, meıirimdiliktiń shýaǵyn shashyp júretin jandar memlekettiń irgesin nyǵaıtýǵa óz úlesin qosýdy azamattyq paryzy sanaıdy.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe 743,9 myń múgedektigi bar azamattyń 414 myńy (55,7%) – eńbekke qabiletti jasta, 212,9 myń adam (28,6%) – zeınetker. Sonymen qatar 117 myń adam (15,7%) – kámelet jasyna tolmaǵan bala. Múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn arttyryp, olardy áleýmettik turǵydan qoldaý maqsatynda memleket tarapynan keshendi sharalar qabyldanyp, júıeli jumystar atqarylyp keledi. Múgedektigi bar adamdardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etý Áleýmettik kodeks aıasynda júzege asyrylady.
«Elimizde múgedektigi bar adamdar men múgedektigi bar balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylardyń máselelerin sheshý jolǵa qoıylǵan. Tıisti mınıstrlik janynda múgedektigi bar jandardy áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy úılestirý keńesi jumys isteıdi. Keńestiń negizgi maqsaty – memleket pen azamattyq qoǵam arasynda dıalogtik alań quryp, múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan naqty usynystar men usynymdardy ázirleý. Budan syrt ortalyq memlekettik organdardyń basshylary men oblys, qala, aýdan ákimderiniń janynda múgedektigi bar adamdar máseleleri jónindegi keńesshiler ınstıtýty bar. Instıtýtta 140-tan astam keńesshi jergilikti deńgeıde erekshe qajettilikteri bar azamattardyń máselelerin sheship, olardyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa arnalǵan usynystary júzege asýyna septesedi», deıdi eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń keńesshisi Zahıra Begalıeva.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ınklıýzıvti saıasat tujyrymdamasyn bekitti. Bul qujat medısınalyq-áleýmettik úlgiden áleýmettik-quqyqtyq úlgige kóshýdi kózdeıdi. Tujyrymdamanyń basty maqsaty – elimizdegi múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý. Jobany júzege asyrý árbir azamat óziniń damý erekshelikterine qaramastan, laıyqty ómir súrip, óz áleýetin tolyq iske asyra alatyn qoǵam qalyptastyrýǵa jol ashady.
Búginde múgedektik esebinen memlekettik áleýmettik járdemaqy alýshylardyń sany – 542,8 myń adam. Jyl basynan beri atalǵan járdemaqyny tóleýge respýblıkalyq bıýdjetten 424 mlrd teńge bólindi. Buǵan qosa, jyl basynan beri 114,5 myń adam múgedektigi bar balany kútýge arnalǵan járdemaqy aldy. 53,3 myń adamǵa birinshi toptaǵy múgedektigi bar adamdy kútimge alǵany úshin járdemaqy tólendi. Bıylǵy 10 aıda 99 myńnan astam adamǵa eńbekke qabilettiliginen aıyrylýyna baılanysty áleýmettik tólem aýdaryldy. Bul áleýmettik tólemniń ortasha mólsheri – 72 003 teńge. Múgedektigi bar adamdardy jumyspen qamtýǵa járdemdesý – memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyttarynyń biri. Bıylǵy qańtar-qazan aılary aralyǵynda múgedektigi bar 111 myń adam jumyspen qamtylǵan. Bul – eńbekke qabiletti jastaǵy múgedektigi bar azamattardyń 30%-y degen sóz. Áleýmettik kodekske sáıkes, jergilikti atqarýshy organdar múgedektigi bar adamdardyń jumys oryndaryna 2–4%-ǵa deıingi kvota belgileıdi. Osy jyldyń úshinshi toqsanynda kvota sheńberinde múgedektigi bar 7,1 myń adam jumysqa ornalasty. Sondaı-aq múmkindigi bar azamattar jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń sharalaryna qatysýda da belsendilik tanytyp keledi. Jyl basynan beri 4,8 myń adam turaqty jumys oryndaryna ornalastyryldy. Sonymen qatar 538 adam – Jastar praktıkasy aıasynda, 538 adam – áleýmettik jumys oryndaryna, 5,7 myń adam – qoǵamdyq jumystarǵa, 758 adam – «Kúmis jas» jobasymen, 120 adam – «Alǵashqy jumys orny» jobasy aıasynda, 9 adam «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy arqyly jumysqa ornalasty. Múgedektigi bar azamattar jeke kásibin ashýǵa ynta tanytsa, memleket 400 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde (1,6 mln teńge) grant beredi. Bıyl 1,4 myńnan astam azamat osy granttyń ıgiligin kórdi.
Múgedektigi bar adamdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý, qoljetimdi orta qalyptastyrý maqsatynda óńirlerde áleýmettik ınfraqurylym nysandaryn beıimdeý jumystary júrgizilip jatyr. 2023–2027 jyldar aralyǵynda Interaktıvti qoljetimdilik kartasyna engizilgen 43 myńnan astam nysandy beıimdeý josparlanǵan. Qazirgi ýaqytta elimizde 25 myńnan astam nysan tolyq beıimdelgen.
2023 jyldan beri áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy memlekettik ınspektorlar ınstıtýty jumys isteıdi. Olar múgedektigi bar adamdardy áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy zańnamanyń saqtalýyn memlekettik baqylaý arqyly qadaǵalaıdy. Bıyl jyl basynan beri áleýmettik ınspektorlar 1 356 tekserý júrgizgen. Olardyń 461-i – jospardan tys, 558-i – profılaktıkalyq baqylaý aıasynda, 337-si prokýratýranyń talap etýimen júzege asty. Tekserý nátıjesinde anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıýǵa 701 nusqama berildi.
Múgedektigi bar adamdardyń qoǵamdyq isterge belsendi aralasyp, múmkindigin arttyryp, týyndaǵan máseleni eńserý maqsatynda arnaıy áleýmettik qyzmet túrleri de usynylady. Qyzmet túrleri stasıonarlyq, jartylaı stasıonarlyq jaǵdaıda ári úıde kútimge alý formatynda kórsetiledi. Arnaıy áleýmettik qyzmet azamattardyń jeke qajettilikterine baılanysty birneshe baǵytta usynylady. Negizinen áleýmettik-turmystyq, áleýmettik-medısınalyq, áleýmettik-psıhologııalyq, áleýmettik-pedagogıkalyq, áleýmettik-eńbek, áleýmettik-mádenı, áleýmettik-ekonomıkalyq, áleýmettik-quqyqtyq baǵytty qamtıdy.
Bıylǵy qańtar aıynan arnaıy áleýmettik qyzmetter kórsetý júıesin transformasııalaý kúsheıtilip, ortalyqtarǵa lısenzııa berý arqyly jan basyna qarjylandyrý iske qosyldy. Lısenzııalaýdyń basty maqsaty – kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn arttyryp, qyzmet alýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Qazirde 94 myńnan astam adamǵa qyzmet kórsetetin uıymdarǵa 582 lısenzııa berildi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda 2027 jyldyń sońyna deıin 12 óńirde múgedektigi bar adamdarǵa arnalǵan zamanaýı ońaltý ortalyqtary salynady. Naqtylap aıtqanda, Abaı, Aqmola, Aqtóbe, Atyraý, Jetisý, Jambyl, Batys Qazaqstan, Pavlodar, Túrkistan oblystary men Almaty, Shymkent, Astana qalalarynda boı kóteredi. Búginge deıin Semeı, Taraz, Kentaý, Oral qalalarynda 4 ońaltý ortalyǵy ashyldy. Jyl sońyna deıin Atyraý oblysynda taǵy 1 ortalyq paıdalanýǵa beriledi. Qalǵan 7 ortalyqtyń qurylysy júrgizilip jatyr.
«Qamqorlyq» bastamasynyń úshinshi kezeńin iske asyrý sheńberinde aýtızm spektriniń buzylýy men basqa da psıhıkalyq aýytqýlary bar balalarǵa arnalǵan kúndizgi aýysymdyq ortalyqtar ashý qolǵa alyndy. Búginde mundaı ortalyqtar Aqtóbe, Qostanaı, Pavlodar, О́skemen, Taldyqorǵan, Taraz, Shymkent qalalarynda azamattardyń ıgiligine aınaldy. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi «Qazaqstan halqyna» qorymen birlesip, múgedektigi bar balalardy úı jaǵdaıynda ońaltý jumysyna serpin beredi. Innovasııalyq ońaltýdyń tehnıkalyq quraldarymen qamtamasyz etý jobasy iske asyp keledi. Búginge deıin jobaǵa 489 bala qatysqan, nátıjesi de kóńil qýantarlyq. Ilkimdi istiń sharapaty tıip, 353 balanyń qımyl-qozǵalys daǵdylary edáýir jaqsarǵan, onyń ishinde basty tik ustaý, otyrý, eńbekteý, turý qabiletteri jaqsaryp, 21 bala ózdiginen júre bastady.
Qoǵamnyń damýyna múgedektigi bar azamattardyń da qosar úlesi zor. Almaty oblysy, Qarasaı aýdanyndaǵy «Qaskeleń oqý-óndiristik» kásipornynyń basshysy, I top múgedegi Baýyrjan Pirimjanov múgedektigi bar azamattarǵa memleket árdaıym qoldaý tanytyp, qamqorlyq kórsetetinin aıtady.
«Qazaq soqyrlar qoǵamyna» qarasty bizdiń kásiporynda múgedektigi bar azamattar eńbek etedi. Olar memleketten beriletin áleýmettik járdemaqy men zeınetaqyǵa arqa súıep otyrmaıdy. Otbasyn asyraý jolynda talmaı eńbek etip, qosymsha qarajat jınaıdy. Biz de osylaı memlekettik damýyna ózindik úlesimizdi qosyp kelemiz», deıdi Baýyrjan Aqanuly.
On eki múshesi saý, tepse temir úzer zińgitteı keı azamattardyń syltaýǵa súıenýi eshqandaı aqtaýǵa kelmeıdi. Múgedektigine moıymaı, kerisinshe, eldiń damýyna erekshe úles qosyp júrgen qaısar jandardan úlgi alsa edi deımiz biz.
