Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Memleket basshysy 2021 jyly ÁKK-lerdiń quzyretine jatpaıtyn ári mańyzy tómen aktıvterdi alyp tastaý jáne olardy jergilikti bıznestiń básekelesine emes, senimdi seriktesine aınaldyrý jóninde naqty mindet qoıǵan edi. Soǵan sáıkes Úkimet ÁKK-lerdi damytýdyń 2025 jylǵa deıingi keshendi josparyn ázirlep, ony 2021 jylǵy 4 tamyzdaǵy №520 qaýlysymen bekitken bolatyn. Osy qujatta ÁKK-lerdiń kóbiniń qyzmeti únemi shyǵyndy bolǵany, keıde olardyń tarapynan bızneske básekelestik jasamaý týraly basty qaǵıdat buzylyp, munyń aıaǵy naryqtaǵy burmalaýlarǵa alyp kelgeni aıtylǵan. Sol sebepti kásipkerler ÁKK-lerdi óńirlik bılik tarapynan jasalatyn artyqshylyqtary bar, ári adal básekelestikke kedergi keltiretin qurylymdar dep sanaıtynyn bildirgen.
Atalǵan keshendi josparda ÁKK-lerdi óńirlik damý ınstıtýttary etip transformasııalaýǵa, olardyń qyzmeti óńirler ekonomıkasynyń ornyqty jumys isteýine qoldaý kórsetýge, ózderine basqarýǵa berilgen aktıvterdi tıimdi basqarýǵa, jumysy ashyq bolýyna baǵyttalǵan is-sharalardy júzege asyrý kózdelgen edi. О́kinishke qaraı, «Ulttyq kompanııa» degen dardaı ataýy bar ÁKK-ler ózderiniń quryltaıshysy sanalatyn Úkimettiń keshendi josparyn oryndap jarytqany shamaly.
Tipti zańdy belden basyp, sybaılas jemqorlyqqa urynǵan ÁKK-ler de bar. Mysaly, 2022 jylǵy jazda elimizde qant baǵasy kúrt qymbattap, tutynýshylar narazylyǵy týyndaǵan kezde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet Qostanaı oblysynda baǵany turaqtandyrýǵa arnalǵan qantty bólýdiń qylmystyq shemasyn áshkerelegen. Naqty aıtsaq, oblystyq ákimdik pen «Tobyl» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynyń qyzmetkerleri turaqtandyrý qorynan qanttyń kılosyn ózderi tańdaǵan kásipkerlerge 420 teńgeden bergen. Sol úshin kásipkerler oblystyq ákimdik pen ÁKK qyzmetkerlerine syıaqy retinde 100-den 500 kıloǵa deıin qant úlestirgen. Al qarapaıym halyqqa qantty bekitilgen 10 paıyzdyń ornyna, 100 paıyz ústeme baǵamen satyp, ońaı paıda tapqan. Sol jylǵy kúzde Antıkor Astana qalasynyń jáne Jambyl, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan oblystarynyń «Astana», «Taraz», «Saryarqa», «Soltústik» ÁKK-leri zańdy tulǵalarǵa 33 jer telimin basym qyzmet túrleriniń tizbesine engizilmegen ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý úshin qoldanystaǵy zańnamany buza otyryp, rásimdep bergenin anyqtaǵan. Nátıjesinde, zańsyz berilgen jer telimderiniń barlyǵy memleket menshigine qaıtarylǵan.
Bıyl Joǵary aýdıtorlyq palata (JAP) júrgizgen memlekettik aýdıt ÁKK-ler jumysyndaǵy eleýli kemshilikter áli joıylmaǵandyǵyn kórsetti. JAP tóraǵasy Álıhan Smaıylovtyń pikirinshe, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ÁKK-ler jumysynda tártip ornatýǵa tıis. Olardyń naqty nemen aınalysýy kerek ekenin anyqtap, biryńǵaı ustanym ázirleý qajet. «ÁKK-ler óńirlerde ózderi durys dep tapqannyń bárin istep jatyr. Kóp jaǵdaıda bul tipti Kásipkerlik kodekske qaıshy keledi», dep málimdedi Á.Smaıylov.
Keıingi 5 jylda ÁKK-lerge jalpy somasy 528 mlrd teńgeden astam bıýdjet qarajaty berilgen, sonyń ishinde 288 mlrd teńgeden astamy kásipkerlik sýbektilerin kredıtteýge arnalǵan. Alaıda ÁKK-ler óńirlerdiń damýyna áser etetin ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýdyń ornyna ózderine túsken qarajatty banktegi depozıtterge salyp, ońaı jolmen paıda tabýǵa tyrysqan. Buǵan qosa, memlekettik qarjylandyrý jyldan-jylǵa ulǵaıtylǵanyna qaramastan, ÁKK-ler shyǵynmen jumys isteıdi. Onyń jalpy somasy 2020 jylmen salystyrǵanda 2025 jyldyń basynda 7 ese kóbeıip, 209 mlrd teńgeden asyp túsken.
Aýdıtorlar ÁKK-ler jeke kásipkerlerge qoldaý kórsetý arqyly taza kommersııalyq jobalarǵa jıi qatysatynyn atap kórsetken. Máselen, «Ertis» ÁKK ınvestısııalyq jobalar degen ataýmen 16,6 mlrd teńgege kommersııalyq turǵyn úı qurylysyn iske asyryp jatyr. Munda 3,3 mlrd teńgeniń buzýshylyqtary anyqtaldy. «Aqjaiyq» ÁKK-ge ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý úshin jer ýchaskeleri berilgen. Alaıda olar ıgerilmegen nemese basqa kommersııalyq maqsattarǵa qaıta baǵdarlanǵan. «Aqtóbe» ÁKK keıingi 3 jylda jalǵyz jeke kompanııanyń ǵana óndirisin keńeıtý úshin nesıe bergen. Ol memleketten jalpy somasy 11,2 mlrd teńgege qaryz jáne sýbsıdııa alǵan. Qarajat buzýshylyqtarmen ári kepil almastan berilgen. «Baqsam, baqa eken» demekshi, ÁKK qarjylandyratyn jobalardy irikteý jónindegi komıssııanyń quramynda sol kompanııaǵa qatysy bar tulǵa bar bolyp shyqqan. «Semeı» ÁKK jobalardy qarajatty tez ıgerý úshin tıisti baǵalaýsyz jáne taldaýsyz iriktegen. «Soltústik» ÁKK-niń birlesken kásiporyndar qurý jumysy tıisti nátıje bermeı, shamamen 1 mlrd teńge memleket qarjysy jelge ushqan. Munda beıindi emes aktıvterdi ustaýdan ǵana 610 mln teńge kóleminde shyǵyn kelgen. Sonyń ishinde budan birneshe jyl buryn jekemenshikten satyp alynǵan jergilikti «Pervyı Severnyı» telearnasy da bar. Keıin ÁKK ony aýksıonǵa salsa da ótkize almaı nemese Soltústik Qazaqstan oblysy (SQO) ákimdiginiń mýnısıpıaldyq teleradıokompanııasymen biriktirmeı, áli kúnge bıýdjet esebinen qarjylandyrýdy qup kórip otyr. Bul rette SQO ákimdigi «Qazaqstan» respýblıkalyq teleradıokorporasııasynyń oblystyq fılıalyna qarasty «Qyzyljar» telearnasyna da memlekettik tapsyrys berip, úsh birdeı telearnany ustaýǵa júzdegen mıllıon teńge bıýdjet qarjysyn jumsap otyrǵanyn aıta ketý kerek. Mundaı «pıarshyldyq» ózge óńirlerdiń eshqaısysynda joq.
Memlekettik aýdıt barysynda ÁKK-lerdiń jalpy somasy 138 mlrd teńge qarjylyq buzýshylyqtarǵa jol bergeni, 33,6 mlrd teńge bıýdjet qarajaty men aktıvterin tıimsiz paıdalanǵany anyqtaldy. JAP 14 fakt boıynsha materıaldardy quqyq qorǵaý organdaryna joldaýdy uıǵardy.
Degenmen osy salada seń qozǵalǵan syńaıly. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Úkimet qazir «Memlekettik múlik týraly» zańǵa ÁKK-lerdiń aktıvterdi basqarý, jeke bıznespen áriptestik boıynsha jobalardy iske asyrýǵa qatysty fýnksııalarynyń tolyq tizbesin jasaý, jobalardy irikteý jáne iske asyrý qaǵıdalaryn, kásipkerlik sýbektilerimen ózara is-qımyl tetigin aıqyndaý arqyly olardyń qyzmetin jetildirýge baǵyttalǵan ózgerister men tolyqtyrýlar ázirlep jatyr. Olar ÁKK-lerdi qaıta formattap, tolyqqandy damý ınstıtýttaryna aınaldyrý maqsatyn kózdeıdi.
