Alty alashtyń asyly

Kirispe – Apa! – Ne qulynym? – Jańa siz aıtqan ertegidegi taý kótergen Tolaǵaı jaıly oılap jatyrmyn. Tolaǵaıdaı bolsam ǵoı, shirkin! – Bolasyń, botam, bolasyń! Elin súıgen er bolady, ózin súıgen jer bolady! – Taǵy bir ertegi aıtshy, apa! – Aıtaıyn, qulynym, aıtaıyn. Tas kedergi taǵdyr moınyna kedeılik qamytyn kıgizgen ol sol kúni ádettegisinen de asqan ash edi. Eń sońǵy tıynyna bir toıýdy armandap, qalt-qult etip kele jatqanda ótken-ketkenge alaqan  jaıyp, alqynyp turǵan qaıyrshyny kórdi de, qalt tura qaldy. Ersili-qarsyly aǵylǵan toptyń arasynda altynǵa malynǵan áıelder de, kıgen kıiminiń ózi jaquttaı jarqyrap, qulpynaıdaı qulpyrǵan baılar da bar edi. Solardyń eshqaısysy qaıyrshynyń qaltyraǵan alaqanyna soqyr tıyn da tastamaı, keýde kere kerdeń basyp óte berdi, óte berdi. Al sińiri shyqqan sorly kedeıdiń qaıyrshyǵa qaıyrylmaýǵa dáti jetpedi. Ol qaltasynan eń sońǵy tıynyn alyp, ashtyqtan kózi qaraýytyp qulaǵaly turǵan qaıyrshynyń kús basqan kúreń alaqanyna saldy. Sol sát eshkim kútpegen uly oqıǵa boldy. Kedeı jigit keshe qınalǵanda túsinde kórgen Qudaıdyń sulbasyn kórdi. Qudaı qaıyrshynyń oń ıyǵynan asyra oń qolyn alǵa sozdy. Sol sát aı men kún shaǵylysyp, quıryqty juldyzǵa uqsaǵan qyzǵyltsary shuǵyla kedeı jigittiń kóz aldynda zý etip óte shyqty. Sol shuǵylaǵa oranǵan qudaıdyń sulbasy izim-qaıym joq boldy. Qaıyrshyǵa qaraılasqan kedeı jigit sol kúnniń ertesinde aıaq astynan at basyndaı altyn taýyp, bir-aq sátte baıyp shyǵa keldi. – Qandaı jaqsy adam, apa?! – Kimdi aıtasyń, qulynym?! – Jańaǵy qaıyrshyǵa qaraılasqan kedeı jigitti aıtamyn. – Iá, qulynym, solaı, esińde bolsyn, el úshin erlik jasaýdan artyq baqyt, qaıyrymdylyqtan asqan qasıet joq! Sol túni ol jaıly jatyp, jaqsy uıyqtady. Túni boıy túsinde taý kótergen Tolaǵaı men qaıyrshyǵa qaraılasqan kedeı jigitti kórip shyqty. Ertegi aıtqysh ana Áljan, ony júregine quıyp, oıyna túıip alǵan quımaqulaq Nursultan edi. Sonda ol bar bolǵany bes jastaǵy oıyn balasy bolatyn.  Birinshi hıkaıa  О́zin oılaǵan – qulqynnyń quly, halqyn oılaǵan  – uly Jan emespin orynsyz sabylǵandaı, Jas ta emespin óssem dep jaǵynǵandaı, Jyrlaımyn Elim men Elbasymdy, El tileýin tileımin janym qalmaı.   Asfalttyń ózin balqytqan alapat ystyq tándi, kórshi eldiń sát saıyn qubylǵan saıasatynyń ańyzaq aptaby jandy shyjǵyryp shydatar emes. Kúnmen birge onyń da júregi janyp tur. Alań kóńilmen kóp oılanyp, kóp tolǵandy ol. Aqyry bir sheshimge keldi de, shıyrshyq atyp, shıraq turdy ornynan. Úıge ádettegisinen áldeqaıda kesh oralǵan ony otanasy quraq ushyp, jylyushyraı qarsy aldy. – Keshki asty sýytpaı, dastarqanǵa otyraıyq, Nursultan. – О́zderiń tamaqtana berińder, Sara. Men jolǵa jınalaıyn. – Qaıda? – Máskeýge. – Páli, erteń 6 shilde – týǵan kúniń emes pe? Et jaqyndaryń bári jınalyp, kelgeli jatyr. Qaıda asyqtyń? – Máskeýge. О́zim barmasam, sheshiler túri joq bul problemanyń. – Ne deıin saǵan, Nursultan? Ylǵı osy ǵoı. Jan tynyshtyǵyn bir sát oılamaımysyń. Demalyssyz jumys densaýlyǵyńa zııan keltire me dep te ýaıymdaımyn. – Ýaıym degen – ý. Pessımıst emes, optımıst bolý kerek. Kim edi «Pessımıst vıdıt trýdnostı prı kajdoı vozmojnostı, optımıst v kajdoı trýdnostı vıdıt vozmojnostı», degen Ýınston Cherchıll emes pe? – Sezemin, qıyndyq kóp. – Qıyndyq degen qaıraq. Oǵan qańyltyrdy janysań ketiledi, bolatty janysań jetiledi, – dep oılady Nursultan. – Ketilýge haqym joq! Jetilýim kerek! Halyq úshin, el úshin. Konfýsıı aıtpap pa edi: «Daýyl soqqanda aqymaq adam qalqan izdeıdi, aqyldy adam jel dıirmen ornatady», dep. Úıde otyryp qalqan izdegenshe, Reseıge baryp jel dıirmen ornataıyn. Osy oıǵa bekingen Nursultan sol kúni keshtetip Máskeýge ushyp ketti. «О́z paıdańdy oılama, el paıdasyn oıla. О́z paıdań sonyń ishinde», – dep edi-aý Balasaǵun. Netken danalyq. El paıdasyn oılap, eki jep bıge shyqtym. Eń bastysy – el múddesine qatysty úlken bir túıin tarqatyldy ári týǵan kúnimdi Reseı Prezıdentiniń ózi toılady». Osy oı, osy sezim oıǵa shýaq, boıǵa qýat berip edi. Sodan da Nursultan elge kóterińki kóńil kúımen oralyp, jumysqa janylǵan jigermen qulshyna kirisip ketti.  Ekinshi hıkaıa Jaqsy júrgen jerine kent salady, jaman júrgen jerine órt salady Ornaǵan Eýrazııa kindigine, Bilmeıdi Astanany kim búginde?! Bastaǵan uly kóshti elordaǵa, Erligi Elbasynyń jyr búginde. – Qarashy, janym, Astana túnde de sulý emes pe? – Iá, durys aıtasyń, sáýlem! Qala túnde jańa bir qyrlarymen jarqyrap, jaınap tur. – Astana jaýhar qala ǵoı. – Jaýhar túnde de jarqyraıdy. Ortalyq alańda demalyp otyryp ókpe tusta ótip bara jatqan qyz ben jigittiń áńgimesine kýá bolǵan meniń oıyma Nursultannyń kindik sheshesi Tursyn aıtqan áńgime oraldy. – Nursultannyń on jastaǵy oıyn balasy kezi, – dep bastady áńgimesin Tursyn ana. – Ábishtiń qudaıy kórshisi Janaıymnyń shymnan salynǵan úıi ýaqyt ozǵan saıyn shógip, jerkepege aınalyp bara jatty. Janaıymnyń jalǵyz uly Úmitbek Nursultanmen túıdeı qurdas ári ekeýi dos edi. Qabyrǵasy kógergen, ylǵal, ishi yzǵar jerkepe ana men bala densaýlyǵyna asa zııan. Sony oılap jesir áıel, jetim balaǵa jany ashyǵan Ábish qudaı qosqan qosaǵy Áljanmen aqyldasyp, Janaıymǵa jóni túzý baspana salyp berýge bekindi. Ábishtiń bul bastamasyn aǵalary Shalabaı men Úmit te qostaı ketti. Sol kúnniń ertesinde Ábish bastap, ózgeler qostap, asarlatyp iske kirisken aýyl adamdary aınalasy bir aıda jańa úıdiń qabyrǵasyn qalap, tóbesin jaýyp, sylap, aqtaýdan ózge jumystyń bárin bitirip tastap edi. Búkil aýyl bolyp jumylǵan sol jumysqa aýyl balalary da óz erikterimen jegildi. Balanyń aty bala emes pe? Edige men Úmitbek úlkenderdiń «alyp kel», «baryp kelinen» jalyǵyp, keıde kóleńkege jata ketetin, ne asyq, ne jasyrynbaq oınaıtyn. Al Nursultan jumystan jalyqpaıdy. Túski demalys sátinde shelek toly sazdy aldyna qoıyp alyp, shap-shaǵyn kirpishter quıady, kirpish kepkesin kishkentaı úı salady. Úıdiń tóbesin karton qaǵazben jaýyp, esik, terezelerin shybyqtan jasaıdy. – Sultanjan, ne istep otyrsyń? – degen úlkenderdiń suraǵyna: «Úı salyp jatyrmyn. О́skende úlken qala salamyn, myna Shamalǵan men Qaskeleńnen de úlken, Almatydaı, – dep jaýap beredi ol. Aýyl adamdary bir aı boıy asarlatyp jumys istedi. Nursultan sol kúnderi túnde túsinde, kúndiz qııalynda eńseli ǵımarattary men saltanatty saraılary sap túzegen, kósheleri oqtaı túzý, eńseli eskertkishteri, saıaly baqtary kóz jaýyn alǵan, jasyl jelek jamylǵan ǵajaıyp qalany kórip júrdi. Sol kórgenin aýyldastaryna syr ǵyp, jyr ǵyp aıtýshy edi. – О́skende kim bolasyń? – degen suraqqa: – Qurylysshy bolamyn, álemde joq ásem qala salamyn! – dep jaýap beretin. «Álemde joq ásem qala salamyn», degen sózdi Nursultannyń aýzyna Allataǵala saldy ma eken? Shynynda da Elbasy elimen birge jańa qala, jas qala –  Astanany salyp, tarıhı uly erlik jasady. «Arqa tósinde jańa elorda salýymyz, – dedi Nursultan Nazarbaev, – bizge túbirli mindetterdi sheshýge múmkindik berdi. Astana arqyly bizdiń halqymyzdyń ǵasyrlarǵa sozylǵan kóshi mejeli jerge jetti. Saryarqanyń saýmal samaldy dalasyna qazyq qaǵý qazaqtyń kem qoıǵanda sońǵy bir jarym ǵasyrǵa sozylǵan otyryqshyldaný úderisin birjolata túıindedi. Astana arqyly qazaq óziniń jerine tolyq ıe bola aldy. El ıesi kim ekenin, jer kıesi qaıda ekenin búkil álemge kórsettik». Bala Nursultannyń budan basqa da asyl armany kóp edi. Sol asqaq armandar ony qyran qanatyna qondyryp, áldebir alys ólke, jumaq jer, jumaq elderge alyp ushatyn. Arman alǵa jeteleıdi. Armansyz adam – qanatsyz qus. Asý-asý belderde, asa bir soqqan jelderde Nursultandy asqaraly bıikterge alyp ushqan qudirettiń biri – asyl arman, aqıyq oı. Úshinshi hıkaıa  Altyn – jer syıy, alǵys – el syıy О́sirgen Darıǵa, Dınara, Álııasyn, Jaqsy áke – jany jomart darııasyń, «El úshin er Nursultan aman bol!» – dep Tilegen kórdik eldiń qarııasyn. Tireýsiz Aspan jaratqan, tóńkerilgen kók kúmbezdeı alyp kókke Aı men Kún ornatqan, adamzatqa tiride – tóri, ólgende – kóri qasıetti Jer-Anany jomarttyqpen syılaǵan qudireti sheksiz, meıirim-shapaǵaty mol Allataǵalanyń qazaq halqyna syılaǵan baǵa jetpes eki úlken baqyty bar. Onyń biri – ata-babalarymyz ańsaǵan Táýelsizdik, biri – qannan da qymbat, jannan da tátti sol Táýelsizdigimizdiń týyn qulatpaı, tik kóterip kele jatqan Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Táýelsizdikke jetý qandaı qıyn bolsa, ony ustap turý odan da qıyn. Bul artyq aıtyp, asyra maqtaý emes, ondaı madaqqa ol zárý de emes. О́zgesin bylaı qoıǵanda, onyń memleket qurýshy uly tulǵa ekendigi daýsyz. Basqarý júıesi jolǵa qoıylǵan, qoldaýshy kıesi – myǵym ekonomıkasy, myqty júıe, qurylymdary myzǵymas tirekteri bar memleketti basqarý da ońaı emes. Kúl-talqany shyǵyp qıraǵan ekonomıkasy, tórt qabyrǵasy qaýsap qalǵan elde jańa memleket qurý – qııamettiń qyl kópirindeı qıyn ekeni haq. Kelmeske ketken Keńes Odaǵy muraǵa qaldyrǵan san salany túgel qamtyǵan sanalýan qıyndyqtan qııalap shyǵyp, táýelsiz Qazaq memleketin qurý – taqyr jerge taý turǵyzǵanmen, saharanyń shólin gúlge bólep, tamuqty jumaqqa aınaldyrǵanmen birdeı. Eńbekker eline, keńqoltyq halqyna arqa súıegen, jeke basynyń qýanysh-qaıǵysyn umytyp, Alataýdaı aýyr júk arqalaǵan, sol júktiń aýyp qalmaýy úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, kúndizgi kúlki, túngi uıqyny qurbandyqqa shalyp aıanbaı, tapjylmaı eńbek etken, aldaǵyny kórip, alysty boljaǵan Elbasynyń bul tarıhı uly isin biz ǵana emes, búkil álem onyń kemel oıly kemeńgerligi men erligi dep baǵalady. Nursultannyń aldaǵyny anyq kóretin, alysty boljaıtyn danyshpandyǵynyń myńnan bir mysaly elimizdi som aımaǵynyń temir qursaýynda qaldyrmaı, tól teńgemizdi jasatýy bolsa, ekinshi bir dáleli – Ulttyq qor qurýy. Qaıǵy-muńy men ókinishi, óksigi kóp, qýanyshy men jubanyshy az qaıran qazaq azattyqtyń aq tańy atqanda qýanyshy qoınyna syımaı, bórkin aspanǵa ata qýandy. Sol kóp qazaqtyń biri edik biz. Baqytymyz baıandy bolsyn degen tilekpen birge, kókiregimizde otarshylar salǵan jara da bar edi. Sol jaranyń úlkeni – Semeı polıgony bolatyn. Polıgon – júrektegi jaram meniń, Qaıǵydan kóz ashpaǵan dalam meniń, Qazaǵym endi qaıtip kún kórer dep, Júk túsken júregime balań edim, – dep sherli shejire jazyp, shermende bolyp, álemge áıgili aqyn, kórnekti memleket qaıratkeri Oljas Súleımenov basqarǵan «Nevada – Semeı» qozǵalysyna belsene qatynasyp júrgende qara bultty qaq jarǵan naızaǵaıdaı bolyp Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Semeı polıgonyn jabý jaıly Jarlyǵy shyqty! Sol tarıhı Jarlyq shyqqan jyly keń-baıtaq Qazaqstannyń eń alys aýyldaryn aralaýdyń sáti tústi. Sonda kózben kórgenimiz – búkil halyqtyń qýanyshy, qulaqpen estip, kókeıge túıgenimiz – búkil halyqtyń alǵysy! Qazaqstandaǵy san ulttyń polıgondy japqan Prezıdentke degen sansyz rahmeti men sheksiz qurmeti! Odan keıin Ortalyq Azııa respýblıkalaryna, Máskeý men Parıjge, Túrkııa men Qytaıǵa jol tústi. Sonda estigenimiz – «Nazarbaev syndy Prezıdenti bar halyq baqytty! Polıgondy japqan Prezıdentke mıllıon alǵys, myń márte taǵzym!» – degen aq nıetpen aıtylǵan alǵys! «Qazaqstan Prezıdentiniń kóregen saıasaty bolmaǵanda, bul óńirdegi halyq áli kúnge deıin synaqtardan zardap shegip otyrýy múmkin edi. Sizdiń Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan ada aımaq qurý bastamańyz arqyly Soltústik jarty sharda ondaı aýmaq tuńǵysh ret qurylǵanyn zor rızashylyqpen aıta alamyn», – dep jazdy Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń halyq­tan alǵan alǵysy kóp. О́te kóp. Sonyń birin Elbasynyń arqasynda esesin qaıtaryp, esin jıǵan úleskerler, endi birin «Batyr Baıan» fılminde bas keıipkerdi somdap, keıin aýyr keselge ushyraǵanda kómek qolyn sozǵan Prezıdentke ataqty akter, taǵy birin EQYU-ǵa tóraǵa bolyp qana qoımaı, Astana sammıtin sátti ótkizgeni úshin halyqaralyq qoǵamdastyq pen alys, jaqyn shetelderdiń prezıdentteri aıtty, taǵy birin... San alǵysty sanamalap taýysa almaspyz, sózdi ashy ishekteı sozbaı, toqsan aýyz sózdiń túıinin aıtsaq, alǵyspen er, jańbyrmen jer kógeretininiń myqty bir mysalyn Elbasy ómirinen aıqyn kóremiz. Altyn – jer syıy, Alǵys – el syıy! «Sol syılyǵynyń – el syılyǵy qutty bolyp, qut-bereke darı bersin taǵyńa, elimizdi baqytqa bastaı ber!» – degen tilek aıtamyz «Elin súıgen, eli súıgen Elbasyna (Mahmut Qasymbekov). Osy tusta qalam ushyna Platon (b.e.d. 427-337) aıtqan: «Nıkogda ne býdet prosvetat gosýdarstvo, eslı ego ne nachertıt hýdojnık po bojestvennomý obrazsý», degen sóz oralyp tur. Tórtinshi hıkaıa Jemisti aǵash jerge ıiledi, jeteli jigit elge ıiledi Esinde myń gradýs ot keshegi, Balqytyp bolatty ol ot kósedi, Qaınady qazanynda Temirtaýdyń. Halqy úshin qajet bolsa ot keshedi. Áli este, bári este. Toqyraý toryndaǵy toqsanynshy jyldar... Keńestik keńistikten qalǵan aýyr mura – qulaǵaly turǵan zaýyt, fabrıka, quldyraǵan óndiris, qulazyǵan aýyl, qurdymǵa ketken ekonomıka syndy san kesel eńseni ezip tur. Jalaqy, járdemaqy, zeınetaqyny ala almaı eseńgiregen el. Tózimi taýsylǵan shahterler ereýilge shyqty. Halyq úrikken jylqydaı dúrlikti. Sol bir qıyn kez, syn saǵatta Prezıdent Nursultan Nazarbaev shuǵyl Qaraǵandyǵa ushyp keldi. Keldi de, halyqpen betpe-bet kezdesip, ashyq sóılesti. Shahterlerdiń talaby oryndy ekendigin, alaıda, tap qazir ony qanaǵattandyrýǵa múmkindiktiń joqtyǵyn ashyq aıtty. – Tátti ótirikten ashy shyndyq artyq, – dedi Prezıdent. – Men jaǵdaı tez ońalady dep ýáde bere almaımyn. Erteden jetken eski sóz – esti sóz bylaı deıdi: – Yrys, qaıda barasyń? – Yntymaqqa. – Baqyt qaıda barasyń? – Birlikke! Yntymaq bolsa, birlik bolsa biz aspaıtyn asý, joq. Halyq almas qamal bar ma?! Birlik bolsa tirlik te bolady. Yntymaqty bolsaq yrys keledi. Tózim kerek, sabyr kerek. «Sabyr túbi – sary altyn» dep halyq beker aıtpaǵan. Qıyndyqtan shyǵýdyń bir-aq joly bar, ol – judyryqtaı jumylyp, jatpaı-turmaı eńbek etý. Eńbek – bárin de jeńbek! – Sonda qansha kútemiz? – dedi alyp-ushyp turǵan bir albyrt jas. – Ony men emes, ózderińiz aıtasyzdar, sizderdiń eseli eńbekterińizdiń nátıjesi aıtady, – dedi Prezıdent. – Al men sizdermen birgemin. Ne kórsek te birge kóremiz. – Úkimet she, Úkimet ne bitirip otyr, – dedi jańaǵy jas jigit. – Úkimet uıyqtaǵan joq, oıaý. Olardyń qalǵýyna da jol bermeımin. Úlkender jaǵy birimen biri kúbirlesip ketti. – Kabınette shalqaıyp otyryp almaı, bizge jedel jetti, – dedi kópti kórgen kónekózderdiń biri. – Bul da bolsa kisiligine saı kishiligi emes pe? – Iá, – dedi ekinshi qarııa, – jemisti aǵash jerge ıiledi, jeteli jigit elge ıiledi degen osy. Patsha basymen qarapaıym halyqqa ıilip tur. – О́zi sertke berik pe, sony aıtshy. – Osy ýaqytqa deıin eki sóılep kórgen emes ol. – O, onda jarady, jaısańym! – Aınalyp óteıin, sadaǵań keteıin, altyn halqym! Al, káne, aqyldasaıyq. Ne jaǵdaı ózderińe belgili. Ne isteımiz endi? Osylaı ereýildetip, onsyz da qıyn jaǵdaıdy onan saıyn qıyndata beremiz be? Álde, beldi bekem býyp, ýaqytsha qıyndyqqa tózip, eńbektenip, ózimizdi, ór elimizdi eńseli etemiz be? – Bári túsinikti, – dedi ereýildi uıymdasty­rý­shylardyń biri – Elbasy durys aıtady: «Eńbek, bárin de jeńbek! Judyryqtaı jumylyp eńbek eteıik! Qalaı, durys pa, dostar! – Durys! – dep dúr ete qaldy alań toly halyq. Baılam osy boldy. Elge ıilgen Elbasy halyqty baqytqa bastap barady... Besinshi hıkaıa Baq pen dáýlet – birlikte. О́mirdiń maǵynasy – atqarylǵan tirlikte Rýshyldyq, jershildikti óltirip, Ordabasyǵa kóterildi er túrik. Qıyn istiń qııýyn da tapty ol – Barlyq ultty kelisimge keltirip. Dalanyń dana shaldary-aı, aıtýdaı-aq aıtypty-aý. «О́setin eldiń armany kóp, óshetin eldiń janjaly kóp». Ras qoı. Baqytymyzǵa oraı, Qazaqstan, ǵajapstan – janjaly joq, armany kóp el. Armany kóp eldiń berekesi bar, merekesi de kóp. Sol mereıli merekeler Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy, Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy, Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵy bolyp saltanatty sapta tur. Kóp ultty, bir maqsatty memleketti biriktirip otyrǵan eki birdeı egiz qasıet bar. Onyń biri – memleket quraýshy ult – qazaq halqynyń óziniń baıyrǵy Uly Dalasyndaı ulylyǵy – peıiliniń keńdigi, biri – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń birlik pen yntymaqty, kelisim men dostyqty tý etken sara da dana saıasaty. Sodan da biz berekeli, merekeli elmiz. Bıylǵy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyq mereıtoıyn keń kólemde atap ótýdemiz. Astanadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim sa­ra­ı­ynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóra­ǵasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen «Máńgilik El: bir el – bir taǵdyr» taqyrybymen ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan HHII sessııasyna elimizdiń barlyq óńirlerinen kelgen 1500-den asa adam   qatynasty. Osy sessııada jasaǵan baıandamasynda N.Á.Nazarbaev bylaı dedi: «Taıaýda brıtandyq «Ipsos MORI» sosıologııalyq qyzmeti búkil Qazaqstan boıynsha táýelsiz zertteý júrgizdi, soǵan sáıkes qazaqstandyqtardyń 93 paıyzdan astamy eldegi jaǵdaıdy joǵary baǵalaıtynyn atap kórsetken. Bul – bizdiń Konstıtýsııamyzdyń kirispesinde tolymdy beınelengen «Biz, Qazaqstan halqy!» atty basty qaǵıdattyń saltanat qurýy. Men de, ózderińiz saılaǵan Assambleıa Tóraǵasy retinde, bul jetistikti baǵalaımyn. Men jańa Qazaqstannyń jasampaz jyldary ishinde bizge júzege asyrýǵa sáti túskenderdi maqtan tutamyn. Assambleıa jańa Konstıtýsııany qabyldaý boıynsha búkilhalyqtyq referendýmǵa bastamashy bolǵan edi, bıyl biz onyń da 20 jyldyǵyn atap ótetin bolamyz. Osy jyldar ishinde Assambleıa asa belgisiz qurylymnan Májilis depýtattaryn saılaý quqyna ıe konstıtýsııalyq organǵa transformasııalandy. Bul Assambleıanyń bedelin arttyrdy. «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań – álemde balamasy joq keremet zań. Ol elimizdiń bolashaǵy úshin óte mańyzdy. Onyń normalary bizdiń ultaralyq saıasatymyzdyń negizin qalyptastyrady», – osy sózi arqyly Elbasy: «Baq, dáýlet – birlikte, ómirdiń maǵynasy – atqarylǵan tirlikte», degen ulaǵatty oı aıtty. «Ejelgi Egıpet maqalynda aıtylatyndaı, dúnıedeginiń bári ýaqyttan qorqady, biraq ýaqyt pıramıdalardan qorqady, – dep sabaqtady sózin Elbasy. – Bizdiń jańa elordamyz – ajarly Astana osyndaı máńgiliktiń sımvoly. Biz naǵyz beıbitshilik pen kelisimniń pıramıdasyn – qazir QHA sessııasy ótip jatqan álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi úshin biregeı ǵımarat saldyq. Qazaqstanǵa kelgenderdiń barlyǵy Assamb­- ­­­le­ıa­­myzǵa tań-tamasha qalady, bizdiń ulttar dos­ty­ǵyna qanshalyqty úlken mańyz beretini­mizdi kóredi. Bul saraı – dinder ǵıbadathanasy, bizdiń halqymyzdyń birligi men kelisiminiń ǵıba­dat­hanasy. Jahandyq konfessııalar kósh­bas­shylarynyń V sezi jaqynda dál osy jerde ótedi». Solaı boldy da. Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev «Assamb­­leıa tarıhy – el turaqtylyǵynyń tarıhy» at­ty baıan­da­masynda ulaǵatty oılar aıtty. Olar: «Búkilqazaqstandyq birtektiliktiń bolashaǵy birtutas ulttyń kilti búkil qazaqstandyq mádenıet, berik mádenı arqaýsyz eldiń ekonomıkalyq jáne saıası tabysy múmkin emestigi, qazaqstandyq ulttyq rýhtyń basty kózi – ortaq rýhanı adamgershilik qundylyqtar negizindegi halyq birligi. О́skeleń urpaqty patrıottyq tárbıeleý, memlekettik til, etnosaralyq qatynastar salasyn saıasattandyrýǵa jol bermeý...» Assambleıa Tóraǵasynyń: «Baqyt baǵalaı bilgenniń ǵana basynda turady. Eń asyl qazynamyz – birligimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilsek, barlyq asýlardan asamyz. Men halqymdy Assambleıanyń altyn shańy­raǵyn asqaqtata túsýge úndeımin. Birlik qaǵı­dasy – árbir azamattyń ómirlik ustanymyna aınalsyn! Júregimizde Uly Otan – Máńgilik Elge degen mahabbat oty mazdasyn! Baıandy bolashaqqa birge qadam basaıyq! Yrysymyz tasyp, aıbynymyz asa bersin! Alǵa, Qazaqstan!» degen túıin sózi alshy túser asyqqa quıylǵan qorǵasyndaı kóńilge qona ketti. Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Assam­b­leıa sessııasynda aıtqan ulaǵatty oılary baq-dáýlet – birlikte, ómirdiń maǵynasy – atqarylǵan tirlikte ekendigin taǵy bir márte eske salǵan eskirmeıtin esti sóz boldy. Sál alǵa ozyńqyrap baryp aıtsaq, N.Á.Nazar­baevtyń Ulytaý tórinde aıtylǵan ulaǵatty oılarynda da eń asyl qazynamyz – birligimiz jaıly, birliktiń arqasynda bitirgen tirligimiz jaıly kókeıge qonymdy kóp jaılar anyq ta qanyq aıtyldy. Iá, birlik bolmaı tirlik bolmaıdy. Baq, dáýlet – birlikte, ómirdiń maǵynasy – atqarylǵan tirlikte! Altynshy hıkaıa Muratyń halyq bolsa – aıyń jaryq bolady. Han ádil bolsa – halyq yntymaqty bolady Tulparsyń alqymy isip, alqynbaǵan, Qyransyń zeńgir kókte sańqyldaǵan. Baqytqa bastaı ber dep elimizdi, Nureke, bata berdi halqyń saǵan.   Qaraqorymnyń jartasyna qashalyp jasal­ǵan Shyńǵys hannyń qasıetti ósıetinde onyń tarıhı qasterli beınesi, keremet kesek is-áreket­teri, jandúnıe jasaýlary eles berip turǵandaı. Altyn denem qalǵysa da, Ardaqty elim solmasyn. Bútin denem qajysa da, Búkil elim tozbasyn. Abzal elim dańqy artsyn. Búkil denem qınalsa, qınalsyn – Búkil elim toptansyn! – depti Shyńǵys han. О́mirdegi oqıǵalar men qubylystardyń, tarıhı tulǵalardyń, olardyń is-áreketteriniń bári bolmasa da birazy daýly ǵoı. Shyńǵys hanǵa qatysty da dýaly aýyzdardyń ózi toqtata almaǵan daý kóp. Desek te, Shyńǵys hannyń tasqa qashalǵan sózderinen onyń elim dep emirengen beınesi taıǵa tańba basqandaı tanylyp tur. Osy joldar Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń: «Sadaǵań keteıin, aınalaıyn halqym! Seniń múddeń jolynda boıdaǵy qýat, oıdaǵy nárdiń bárin sarp etýge beıilmin», – degen sózimen úndes, qandas. Muratyń halyq bolsa, aıyń jaryq bolady. Sonyń aıqyn bir kórinisi Elbasynyń ónegeli ómir, búkil álem tanyǵan, moıyndaǵy uly tulǵasy, halyqtyń oǵan degen ystyq yqylasy men sheksiz qurmeti. Elbasyna degen halyqtyń ystyq yqylasy men sheksiz qurmetiniń, berik seniminiń kórkem kórinisi boldy bıylǵy jyldyń 26 sáýirinde ótken kezekten tys prezıdenttik saılaý. Dúnıejúziniń san qyrynan kelgen  sanalýan sańlaq baıqaýshylar: «Birde-bir zań buzýshylyq bolǵan joq, birde-bir kemshilik taba almadyq, bul óte ádil saılaý boldy», – dep tańdaılary taqyldap, tamsanǵan saılaýda N.Á.Nazarbaev 97 paıyz daýys alyp, aıqyn basymdyqpen anyq ta qanyq  jeńiske jetti. Búkil túrki halyqtarynyń tóbe bıi Maıqy bıdiń sonaý HII ǵasyrda aıtqan: «Han ádil bolsa, halyq yntymaqty bolady», degen tarıhı sóziniń aıqyn bir dáleli edi bul. «Adamda jaqsy qasıet bolmasa, oǵan baq ta, baqyt ta qonbaıdy» depti Júsip Balasaǵun. Nursultanǵa qonǵan baq pen baqyttyń syry nede, qupııasy qaısy? Buǵan tolyq jaýap berý qıyn. Nursultan Nazarbaev qatardaǵy kóptiń biri emes, tarıh uzaq tolǵatyp, sırek týatyn álemdik deńgeıdegi uly tulǵa! «Kemeńgerlik qupııasy» atty kitabymda («Arda» baspasy, 2009 jyl) Nazarbaev fenomenin túsinýge (túsindirýge emes) talpynys jasadym. Elbasynyń eńbek pen kúreske toly ómir jolyn zerdelegende uqqanym: ony álemdik bıik deńgeıge kótergen alǵyshart – jaratylys jomarttyqpen syılaǵan tulǵalyq qasıet. Alǵashqy baspaldaq – ana súti, áke qanynan daryǵan daýsyz qasıetti tárbıe. Epıktettiń sózimen aıtsaq: «Kúlli ǵajaıyptardyń ishindegi eń tamashasy – jaqsy tárbıelengen adam». Osy tusta Nursultan tárbıesinde áz áje Táttibala aıtqan támsil, anasy Áljan shertken taǵylymdy ertegi, ákesi Ábishten estigen aqyl men naqyl jáne ómir mektebiniń oń áseri bolǵanyn aıtýdyń oraıy kelip tur. Buǵan álemdik deńgeıdegi ádebıetshiler men tarıhshylardyń, fılosoftar men ekonomısterdiń eńbekterin oqý men toqý, ómir boıǵy úzilissiz izdenisterdi qossańyz, sonadaıdan tanylar som tulǵanyń syry men qupııasyn ashpasańyz da soǵan aparar soqpaqqa túserińiz zaıyr. Ult baǵyna týǵan uly tulǵa Nursultan Nazar­baevtyń: «Bizdiń basty jetistigimiz – tá­ýel­siz Qazaqstandy qurǵanymyz. Biz shekaramyzdy zańdyq turǵydan resimdedik. El­diń tutas­tandyrylǵan ekonomıkalyq keńistigin qurdyq. Bılik tarmaqtarynyń bólinýine negizdelgen zamanaýı memlekettik basqarý júıesin jasaǵan tarıhı mańyzdy konstıtýsııalyq jáne saıası reformalar júrgizdik. Eldiń jańa elordasy – Astanany saldyq. Bul zamanaýı qala bizdiń boıtumarymyz ben maqtanyshymyzǵa aınaldy. Biz elimizdiń múmkindigin álemge kórsetý úshin onyń áleýetin paıdalana aldyq. Dál sol sebepten de halyqaralyq qoǵamdastyq kórmesin ótkizý orny retinde tańdady. Eger Astana bolmasa, bul da bolmas edi. Mundaı qurmet kez kelgenniń enshisine tıe bermeıdi. Bizdiń elimiz keńesten keıingi kezeńdegi kúlli keńistikte EQYU-ǵa tóraǵalyq etken, osy Uıymnyń Sam­mıtin ótkizgen jáne ǵalamdyq aýqymdaǵy is-shara – EKSPO-2017-ni ózinde ótkizetin birinshi el ekenin aıtsaq ta jetkilikti», – degen sózi el úshin jasalǵan eńbektiń jemisi men jeńisin aıqyn tanytyp tur. Eli eńbekker, el bastaǵan eri kemeńger bolsa aspaıtyn asý, alynbaıtyn qamal joq, bul bolmasa alǵa tartqan adamzat kóshiniń sońynda shań qaýyp qalýdan bóten amal joq. Baqytymyzǵa qaraı Qazaq eli – eńbekker, kósh bastaǵan kósemimiz Nursultan Nazarbaev – kemel oıly kemeńger. Álem qyzyqqan taǵy bir baqytymyz – hanymyz ádil. Sodan da halyq yntymaqty. Sodan da 2015 jylǵy 26 sáýirdegi kezekten tys prezıdenttik saılaý Nursultannyń muraty – halyq, sodan da onyń aıy jaryq ekenin; han ádil bolǵandyqtan, halyq yntymaqty ekenin aıdaı álemge pash etti. 2015 jyly 29 sáýirde bolǵan Prezıdentti ulyqtaý rásimindegi Nursultan Nazarbaevtyń sózi men Táýelsizdik saraıyndaǵy halyqtyń kóterińki kóńil kúıi ádemi úndesip, ásem jarasym tapty. Sol kúngi ǵajaıyp aýraǵa tabıǵattyń ózi de tabynyp, aspandaǵy altyn kún aınalaǵa nurly, syrly, symbaty bólek sulý shýaq shashyp turdy. Iá, muratyń halyq bolsa – aıyń jaryq bolady. Han ádil bolsa – halyq yntymaqty bolady! Jetinshi hıkaıa Túndi qýǵan kúndizdeı, halyqpen ol egizdeı Qaıraty qaıtpas, aıbyny beıne arystan, Jasaǵan nusqa halqyna uly barystan. Qazaqtyń elin tanytqan búkil álemge, Ǵasyrlarda týar sizdeı danyshpan. Tarlan tarıh qoınaýyna ketken HH ǵasyrdyń 90-shy jyldary Ońtústik Afrıkada Kımberlıt trýbasynan eń úlken almastardyń biri tabyldy. Odan brıllıant alý úshin álemdegi eń tańdaýly zerleýshi shaqyryldy. Ataqty sheber Kımberlıt trýbasyndaǵy almastyń qyr-syryn uǵý úshin tek ony zertteýge ǵana bir jyl ýaqytyn sarp etti. Tek sodan soń ǵana almasty qyrnap, óńdep, zerleýge kiristi. Sodan keıin tamshylaǵan ter men jan ázer shydaǵan eńbekten asqan sheberlik pen zerlengen asyl tekti brıllıant  ómirge keldi. Qaı qyrynan qarasań da kóz jaýyn alǵan, túnniń ózinde jarqyrap, janyp turǵan brıllıant sonshalyqty tyńǵylyqty zertteýsiz, tynymsyz eńbeksiz, onyń tekti tabıǵatyn tereń uqpaıynsha sondaılyq ǵalamatty ómirge ákelý esh múmkin emes edi. Zerleýshiniń bir ǵana qateligi sátsizdikke ákelip soǵar edi. Nursultan Ábishuly Nazarbaev syndy álemdik deńgeıdegi asa salmaqty saıasatkerdiń el ómirindegi eleýli kezeńdegi kóregendigin, birinen soń biri Qyz Jibektiń kóshindeı bolyp tizilgen jańalyqqa toly baǵaly bastamalary men uly ıdeıalaryn sol brıllıant  árleýshiniń asa názik, asa aýyr eńbegimen, asqan sheberligimen teńestirýge bolady. Oǵan onyń sońǵy eki on jyldyqtaǵy 2030 jáne 2050 Strategııalary, «Nurly Joly», «Máńgilik Eli» aıqyn aıǵaq. Sonyń jarqyn jalǵasy BAQ-ta jarııalanǵan 5 reforma men ony júzege asyrýǵa baǵyttalǵan 100 naqty qadam. Bir sózben aıtsaq, bul taıaý bolashaqtyń baǵytyn kórsetip bergen baǵdarsham, adastyrmas aq juldyz. Búginde eldiń bári biletin 5 reformanyń bes myqty dińgegi bar. Olar: kásibı memlekettik apparat qurý, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý, ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim, birtektilik pen birlik, esep beretin memleketti qalyptastyrý. Bári birdeı asa mańyzdy 5 reformany júzege asyrý úshin Prezıdent janynan bes jumys tobynan jasaqtalǵan komıssııa quryldy. Bul 5 reformanyń júzege asýyna zor kómek bolary sózsiz. Ulttyń osynaý uly jospary, jalpy, Nursultannyń barlyq asa baǵaly bastamalary men uly ıdeıalary túndi qýǵan kúndizdeı, onyń jany halyqpen egizdeı. Eskiden jetken esti támsil shertken syr bul. Alla taǵala adamdy balshyqtan jaratqan. Adamdy jaratqan Allanyń qolynda bir ýys balshyq qalypty.  Alla sol balshyqty adamnyń alaqanyna salyp, «О́z baqytyńdy óziń jasap al!» – depti. Adamzattyń bir bóligi – sol balshyqtan izgilik jasaǵandar alǵysqa, zulymdyq jasaǵandar qarǵysqa bólenip keledi. О́zine sengen qustaı ushady, bireýge sengen murttaı ushady. О́zine sengen Nursultandy tabıǵı talanty men tabandy eńbegi qyran qustyń qos qanatyndaı bolyp talaı-talaı bıikterge alyp ushty. Izgilik qyl, izgilik kóp kiside, Áserli ǵoı izgilerdiń isi de, – degen Júsip Balasaǵun sózi ómirlik muraty boldy onyń. Pıfagordyń: «Baqytty qýyp qara ter bolma, ony ózińniń isiń men ishińnen izde», degen sózin de únemi jadynda saqtady, uly murat, uly eńbek senimdi aqtady. Nursultan – otyzǵa jetpeı-aq orda buzyp, qyryqqa jetpeı-aq qamal alǵan qaharman. Buǵan onyń búkil sanaly ómirinen ondaǵan, júzdegen mysal keltirip kóziqaraqty halyqtyń ózi biletin jaılardy baıandamaı-aq qoıalyq. Osynyń bári álemdik deńgeıdegi tulǵaǵa bas­taı­tyn baspaldaqtar bolǵanmen, Nursultan fenomeniniń basty faktorlary onyń Allanyń nury túsken uly tulǵasynda! Túıin sóz Tereń teńiz tartylmaıdy, tereń oı sarqylmaıdy Kóz jetpes kók aspandaı kólemine, Boılatpas kók teńizdeı tereńine, Elbasym, elin súıgen Nursultanym, Qonǵan baqyt der edim men elime. Uly tulǵalardy tarıhtyń ózi týǵyzady. Zamannyń daýyly men jaýyny, seli men jeli, órti men derti shyńdap, qataıtady. Sonyń kórkem bir kórinisi – Elbasy Nursultan Nazarbaev ómiri. Ol búgingi álemdik deńgeıdegi bıigine birden jáne op-ońaı jetken joq. Oǵan deıin ol talaı tar jol, taıǵaq keshýlerden ótti. Qınalǵan kezderi de boldy, syr bermedi, maıys­pady, qaıyspady, synbady. Ulttyq uly rýh, qaıyspaıtyn qaısar namys, qaıtpas qaırat-jigerin janyp, únemi alǵa jeteledi. Nursultan Nazarbaev jaıly oılaǵanda qalam ushyna Shákárim qajynyń: Men jetelep ólemin, О́rge qaraı qazaqty, – degen óleńimen qabattasa Volterdiń: «Memleketti qutqarý úshin bir ǵana uly adam jetkilikti», – deıtin ulaǵaty, Buqar jyraýdyń Abylaı hanǵa aıtqan: «Ýaıymsyz uıqy uıyqtatqan hanym-aı!», – degen sózi oralady. Nursultan kele jatqanda onymen birge tereń teńiz, tekti oılar kóship kele jatqandaı áserde bolamyn. Qara sóz uzaı beredi. Nursultan jaıly oıymdy óleńmen óreıin: Danalardyń kózindeı, Sózi Buqar sózindeı, Aqylyna qarasam, Abylaıdyń ózindeı.   Bekzattyǵy appaq sezimdeı, Saıasatta semser sezilmeı, Nursultandaı dana qaıda bar, Oılaıtyn halqyn kóz ilmeı.   Bir ózi bir el týyndaı, Lebizi altyn býyndaı. Nursultan syndy dananyń. Tursynshy týy jyǵylmaı.   Ár isin qoldap, demeńder, Artyq aıtty demeńder. Asa jıi týmaıdy, Nursultandaı kemeńger. Iá, Nursultannyń oıy teńiz, ózi ulylyqpen egiz. Tereń teńiz tartylmaıdy, tereń oı sar­qylmaıdy... ALMATY. Sábıt DOSANOV, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.