Foto: ashyq derekkóz
Jańa býyndaǵy bıonıkalyq protezderdiń basty ereksheligi – qozǵalysty múmkindiginshe dál qaıtalap, adamnyń nıetin «aldyn ala sezetindeı» jumys isteýi. Mundaı qurylǵylar tek qadam basyp júrýmen shektelmeıdi: dop teýip, satymen kóterilý, taýǵa órmeleý, usaq motorıka qajet etetin áreketterdi oryndaý, tipti pıanınoda oınaý sııaqty kúrdeli qımyldarǵa da múmkindik beredi. Protezdiń dáldigi men ıkemdiligi onyń ishki sensorlary men basqarý júıesine baılanysty. Júıe adamnyń bulshyqet-neıron sıgnaldaryn qabyldap, ony naqty qozǵalysqa aınaldyratyn algorıtm arqyly óńdeıdi. Iаǵnı adam qolyn kótergisi kelse nemese aıaqqa salmaq túsirse, protez sol nıetti «oqyp», sáıkes áreketti jyldam oryndaıdy.
Injenerlerdiń aıtýynsha, bul qurylǵylar adamnyń denesine túsetin salmaqty jáne qozǵalys baǵytyn únemi ólshep otyrady. Sol arqyly ár qadamnyń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Ásirese aıaq protezine qatysty bir mańyzdy másele bar: adam ártúrli jer bederinde júrgende qozǵalys birdeı bolmaıdy. Mysaly, asfaltpen júrý basqa, shóppen júrý basqa, qummen júrý tipti qıyn. Jańa júıe osy aıyrmashylyqtardy «tanyp», tepe-teńdikti saqtaý úshin tirek kúshin avtomatty túrde retteıdi. Bir sózben aıtqanda, qurylǵy aıaqtyń qaı sátte qatty, qaı kezde jumsaq basylýy keregin, qadam uzyndyǵyn, qozǵalys qarqynyn naqty eseptep beredi.
Qol protezi de dál osyndaı prınsıppen jumys isteıdi. Innovasııalyq sensorlar zatty ustaǵandaǵy qysymdy anyqtap, adamnyń qolymen ustaǵandaı deńgeıde retteýge múmkindik beredi. Máselen, názik áınek zatty qysyp jibermeý, al kerisinshe aýyr júkti myqtap ustaý sııaqty áreketterdiń bári baǵdarlama arqyly dál úılestiriledi. Bul – kúndelikti tirshilikke asa qajet múmkindik. Sebebi protezdiń negizgi qundylyǵy tek «qozǵalýynda» emes, adamnyń ózin-ózi erkin qamtamasyz etýine jaǵdaı jasaýynda.
Jobany ázirleýshilerdiń aldyna qoıǵan kelesi maqsaty – seziný múmkindigin keńeıtý. Qazirdiń ózinde qurylǵy belgili bir deńgeıde janasýdy, qysymdy ajyrata alady. Al aldaǵy ýaqytta protezdiń ystyq pen sýyqty sezý qabiletin engizý josparlanyp otyr. Eger bul baǵyt tolyq iske assa, bıonıkalyq músheler adam aǵzasynyń tabıǵı fýnksııalaryna burynǵydan da jaqyndaı túsedi. Mysaly, ystyq zatqa qol tıgizgende qaýiptenip, dereý sheginý nemese sýyqty sezip, qımyldy saqtyqpen jasaý sııaqty reflekster qaıta qalyptasýy múmkin.
Mundaı tehnologııalardyń áleýmettik mańyzy erekshe. Protezdi jetildirý – medısına men ınjenerııanyń ǵana emes, adam taǵdyryna tikeleı áser etetin úlken másele. Sebebi qozǵalys erkindigi – adamnyń ózine senimin kúsheıtedi, kásibı ortaǵa qaıta aralasýyna jol ashady, psıhologııalyq turǵydan da úlken qoldaý beredi. Sondyqtan ıntellektýaldy protezder – búgingi ǵylymnyń adamǵa qyzmet etýiniń aıqyn mysaly.
Qoryta aıtqanda, Qytaı mamandary usynǵan jańa býyn bıonıkalyq protezder múmkindigi shekteýli jandar úshin jańa múmkindik kókjıegin ashady. Jasandy ıntellektige negizdelgen júıeler adamnyń qımylyn dál qaıtalap qana qoımaı, ortaǵa beıimdelip, tepe-teńdikti saqtap, qozǵalysty qaýipsiz ári tabıǵı etýge baǵyttalǵan. Al seziný qabileti tolyq iske assa, bıonıkalyq múshelerdiń áleýeti budan da arta túspek.
