Zertteýler ne deıdi?
Eýrazııalyq damý banki 2026 jyly dollardyń ortasha baǵamy shamamen 535 teńge bolady dep boljap otyr. Jyl boıy osy deńgeıdiń aınalasynda saqtalýy da múmkin. Mamandardyń aıtýynsha, teńgeniń taǵdyry el ishindegi sheshimderden góri syrttaǵy jaǵdaıǵa kóbirek baılanysty. Bank esebine súıensek, 2026 jyly el ekonomıkasy 5,5%-ǵa ósedi. Bul ósimniń negizgi tiregi munaı bolyp qala beredi. Munaı óndirý kólemi 3% artady.
«Ekonomıkada ósim bolǵanymen, baǵa máselesi birden sheshileıdi. Degenmen ınflıasııa birtindep báseńdeıdi degen úmit bar. 2026 jyldyń sońyna qaraı ınflıasııa 9,7% deńgeıine deıin tómendeýi múmkin. Biraq bul úderis baıaý júredi, bir aıda nemese bir toqsanda bári ózgerip ketpeıdi. Munyń basty sebebi – Ulttyq banktiń qatań ustanymy. Qazir bazalyq mólsherlemeni joǵary deńgeıde ustap otyr ári bul saıasat bıyl ekinshi toqsannyń basyna deıin ózgermeýi múmkin. Eger ınflıasııa shynymen turaqty túrde tómendeı bastasa ǵana, mólsherlemeni azaıtýǵa jol ashylady. Bıylǵy jyldyń sońyna qaraı bazalyq mólsherleme shamamen 14% deńgeıine túsýi múmkin. Biraq bul – naqty kepil emes, jaǵdaıǵa qaraı qabyldanatyn sheshim», delingen zertteýde.
Qatań aqsha nesıe saıasaty teńgege de áser etip otyr. Dál osy joǵary paıyzdyq mólsherlemeler teńgeniń kúrt álsirep ketýine jol bermeı tur. Iаǵnı teńge álsiz de emes, biraq tolyq qaýipsiz de emes. Táýekelder bar. Sarapshylar teńgege qysym jasaıtyn negizgi eki faktordy atap ótedi. Biri – munaı baǵasynyń tómendeýi. Ekinshisi – Ulttyq qordan bólinetin transfertterdiń qysqarýy. Eger osy eki baǵytta qolaısyz jaǵdaı bolsa, valıýtalyq naryqta qysym kúsheıýi múmkin. Sonymen qatar teńgeni ustap turatyn jaǵymdy faktorlar da jetkilikti. Munaı eksporty kóleminiń artýy jáne joǵary deńgeıde turǵan paıyzdyq mólsherlemeler ulttyq valıýtaǵa belgili bir deńgeıde qoldaý kórsetip otyr.
Al sheteldik sarapshylardyń pikiri sál ózgeshe. «Bank of America» mamandary ınflıasııa 2026 jylǵy qańtarda eń joǵary shegine jetýi múmkin dep esepteıdi. Olardyń boljamynsha, sol kezde ınflıasııa shamamen 15% bolady.
Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy jasaǵan taldaý basqasha sóıleıdi. Olar bıyl dollar baǵamy 553,6 teńgege deıin jetedi deıdi. Bul qazirgi deńgeıden shamamen 5,9%-ǵa joǵary. Qarjygerler munyń basty sebebi retinde ınflıasııany atap otyr. Baǵa ósimi bir jylda basylyp qalmaıdy, ınflıasııa 2 jyl qatarynan joǵary deńgeıde qalady. Al ınflıasııa joǵary bolsa, teńge álsireı bastaıdy. Bul – qarapaıym zańdylyq.
Biraq byltyr teńgeni qatty qulatyp almaýǵa múmkindik bolǵan. Buǵan deıin ulttyq valıýta 15,5% álsiregenimen, jaǵdaı tolyq ýshyǵyp ketken joq. Sebebi bazalyq mólsherleme joǵary deńgeıde turdy, Ulttyq bank valıýtalyq satylymdar jasady, al eksporttan elge valıýta túsip otyrdy. Osy faktorlar teńgeni ýaqytsha ustap turdy. Alaıda Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy bul qoldaý uzaqqa sozylmaıtynyn eskertedi. Al 2026 jyly teńgege túsetin qysym kúsheıedi. Buǵan Ulttyq qordan bólinetin transfertterdiń qysqarýy, iri ınvestısııalyq jobalarǵa baılanysty ımporttyń ósýi jáne eksporttan túsetin valıýtalyq tabystyń azaıýy áser etedi. Mundaı jaǵdaıda valıýtalyq naryqtaǵy tepe-teńdik álsireıdi.
«Dollar satyp almas edim»
«Aqshany dollarǵa aıyrbastaımyz ba, álde teńgemen depozıtke salamyz ba?» degen suraq kópshilikti mazalaıtyny anyq. «Freedom Holding Corp» negizin qalaýshy Tımýr Týrlovtyń aıtýynsha, dollar satyp alýǵa asyqpaǵan durys.
«Meniń oıymsha, 2026 jyly teńge, kerisinshe, myqty bolady. Tipti jyldyń bir kezeńinde 500-den de tómen bolýy múmkin. Biraq tym myqty teńge de ekonomıka úshin jaqsy emes. Ulttyq banktiń altyn valıýta rezervterin arttyrýǵa múmkindigi bar. Ol rezervter altyn esebinen ǵana emes, valıýta esebinen de ósip otyr. Teńgeniń nyǵaıýy ınflıasııany tómendetýge de kómektesedi. Sebebi dollar satqan kezde naryqtan teńge alynady, al bul ulttyq valıýtadaǵy aqsha massasyn azaıtady. Bul – durys baǵyt. Sondyqtan qazir dollar satyp almas edim. Kerisinshe teńgemen joǵary tabysty depozıtterdi ashar edim. Memlekettik baǵaly qaǵazdardy, korporatıvtik oblıgasııalardy alar edim. Bul dollar alýdan góri kóbirek tabys ákeledi», deıdi ol.
Qarjyger ári praktık ınvestor Turar Ábdiniń aıtýynsha, «dollardy qazir alamyn ba?» degen oıdyń ózi durys emes. Sebebi valıýta baǵamy birde joǵarylaıdy, birde tómendeıdi. Al dál túbin nemese shyńyn tabamyn deý kóbine júıkeni juqartyp, aqshadan aıyrady.
«Qazir dollar shamamen 520 teńge mańynda tur. Kóktem men jazda 550 teńgege jaqyndady, keıin qaıtadan 518–520 aralyǵyna tústi. Osyndaı kezde bári «Qazir alaıyn ba, álde taǵy tómendeı me, kúteıin be?» degen oıda júredi. Al keıbiri 2026 jyly dollar qatty ósedi deıdi. Munyń bári qur alań men boljaý oıyny ǵana. Ondaı oıynǵa senýdiń qajeti joq. Teńge qysqa qashyqtyqqa júgiretin sprınter sekildi. Iаǵnı ýaqytsha kúsheıýi múmkin, biraq uzaq marafonda dollardan oza almaıdy. Munyń sebebi el ekonomıkasynyń qurylymynda jatyr. Elimiz ımportqa qatty táýeldi», deıdi ol.
Eger 90-jyldardyń sońynan bastap kýrs kestesine kóz júgirtseńiz, bir zańdylyqty ańǵarasyz: uzaq merzimde dollar teńgege qatysty únemi ósip otyrǵan. Bul qastandyq ta emes, bireýdiń teris pıǵyly da emes, bul el ekonomıkasynyń logıkasy. Dollar qymbattaǵan saıyn memleket sol eksporttan túsken valıýtany satqanda kóbirek teńge alady. Al teńgemen jalaqy, áleýmettik tólem, ınfraqurylym qarjylandyrylady. Sondyqtan uzaq jyldar boıy teńge kúsheıip ketedi dep kútý shyndyqqa janaspaıdy. Qysqa merzimde kúsheıýi múmkin, biraq negizgi baǵyt ózgermeıdi.
О́z tájirıbesine kelsek, qarjyger kýrsty emes, ýaqytty basshylyqqa alatynyn aıtady. Iаǵnı aqshany maqsat pen merzimge qaraı bóledi.
«Bir jylǵa deıin kerek aqsha tek teńgede jatýy kerek. Onymen valıýtalyq oıyn oınaýǵa bolmaıdy. Qazir bankterde joǵary paıyz bar. Qarapaıym depozıtterde shamamen 16,8% jyldyq, jınaq depozıtterinde 20% deıin beredi. Oǵan qosymsha bonýs, keshbek bar. Mysaly, depozıtte 1 mln teńgeden assa, karta deńgeıi ósedi, 7% deıin keshbek alýǵa bolady. Eger aqsha 1 jyldan artyq ýaqytqa qajet bolmasa, onda maqsat tabys tabý emes, qunsyzdanýdan qorǵaý bolýy kerek. Mundaı jaǵdaıda aqshanyń bir bóligin dollar depozıtte, bir bóligin dollarlyq oblıgasııalarda ustaǵan abzal. Bul tez baıyp ketý úshin emes, tek teńgeniń qunyn joǵaltpaý úshin», deıdi T.Ábdi.
Baǵaly valıýtanyń álsireýi
Baıqaǵanymyzdaı, dollardyń baǵyty týraly boljam kóp, biraq teńgeniń bolashaǵyna qatysty alań da az emes. Qarjyger Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, másele tek valıýta baǵamynda emes. Áńgime – ekonomıkanyń ishki qurylymynda.
Onyń sózinshe, ulttyq valıýta álsireı beredi. El naqty ártaraptandyrýǵa kóshpeıinshe, teńgeni uzaq merzimge nyǵaıtý múmkin emes.
«Qazir dollardyń kýrsy álsizdeý bolyp tur. Sebebi D.Tramp Federaldy rezerv júıesiniń mólsherlemesin tómendetkisi keledi. Bul dollardyń álem boıynsha álsireýine ákeledi. Iаǵnı adamdar dollardaǵy aktıvter men baǵaly qaǵazdarǵa kóbirek aqsha sala bastaıdy. Biraq soǵan qaramastan teńge dollarǵa qatysty álsireı beredi. О́ıtkeni elimiz shıkizat ekonomıkasy bolyp qalyp otyr», dedi ekonomıst.
Aıtýynsha, naqty kýrsqa qatysty dál boljam aıtý múmkin emes. Sebebi bári munaı baǵasyna tikeleı baılanysty. Eger munaı baǵasy barreline 100 dollarǵa deıin kóterilse, teńge kúsheıýi múmkin. Al munaı arzandasa, teńge álsireıdi. Qarjyger qazirgi ekonomıkalyq model teńgeni turaqty túrde nyǵaıtýǵa múmkindik bermeıtinin aıtyp otyr.
«Biz munaıdy emes, plastmassa nemese daıyn munaı ónimderin satsaq, tabys áldeqaıda kóp bolar edi. Qazir biz tek shıkizatty eksporttaımyz da, qosylǵan qunnan aıyrylyp otyrmyz. Elge resýrstardy óńdeýdiń adal ári ashyq júıesi qajet. Sonymen qatar deldaldardyń qyzmetin tolyq aýdıtten ótkizý kerek. Resýrstardy qaıta óńdeý salasynda ashyqtyq bolýǵa tıis. Deldaldar aıyrmadan paıda taýyp otyr. Bul ekonomıkaǵa kúsh qospaıdy. Teńge kýrsy el ekonomıkasynyń dollar, rýbl jáne ıýanǵa qatysty kúshin kórsetedi. Sondyqtan ekonomıkanyń ózin kúsheıtý kerek. Ol úshin qaıta óńdeý, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip damýy qajet. Munsyz Ulttyq banktiń eshqandaı ıntervensııasy kómektespeıdi», dedi R.Rysmambetov.
