Kembaǵal jandarǵa qamqorlyqty kúsheıtý qajet

Salystyrmaly statıstıka­lyq kór­setkishter memleketimiz halyq densaý­lyǵyn nyǵaıtýǵa, azamattardyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge múmkindigin­she kóńil bólip kele jatqandy­ǵyn aıǵaq­taıdy. Ártúrli sebeppen múgedektikke ushyraǵan adamdardyń múddelerin qor­ǵaý, olarǵa áleýmettik qoldaý kór­setý máse­lesi – udaıy nazarda. Elimiz 2015 jyly Birikken Ult­tar Uıymynyń Múgedekterdiń quqyqtary týraly konvensııa­syn ratıfıkasııalaǵan. Jyl sa­ıyn qazan aıynyń ekinshi jeksenbisinde Múgedektigi bar adamdar kúni atap ótile­di.

Barlyq óńirde kembaǵal jandarǵa qoljetimdi orta qurý, jumyspen qamtý, arnaýly áleýmettik qyzmetter kór­setý, tehnıkalyq kómekshi qural­darmen, arnaýly júrip-turý quraldarymen qam­tamasyz etý sharalary iske asyrylyp jatyr. Búginde múgedektigi bar adamdardyń arasynda bel­gi­li sýretshiler, tabysty kásip­kerler, qoǵam qaıratkerleri de bar. Olar elimizdiń damýy­na eleýli úles qosyp júr. Al­dyń­ǵy jyly Parıj qala­syn­da ótken Paralımpıada oıyn­­darynda múgedektigi bar sport­­shy­larymyz 2 altyn, 3 kúmis, 4 qola medalǵa ıe bol­dy. Olar­ǵa qazynadan tól­e­ne­tin syı­aqy mólsheri Olımpıada jeńim­pazdarymen, júldegerlerimen teńestirilgen.

Degenmen múgedektigi bar adamdarǵa áleýmettik qoldaý kórsetýde oılanar­lyq máseleler áli de az emes. Mysaly, «Med365» kompanııasy júrgizgen taldaý kórsetkendeı, elimizde erekshe qajettilikteri bar adamdar sany jyl saıyn orta eseppen 2,39%-ǵa kóbeıip bara jat­qany alańdatpaı qoımaıdy. Osy­ǵan oraı Májilis depýtaty Nurlan Áýesbaev Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý  mınıstri Svetlana Jaqypovaǵa depýtattyq saýal joldady. Depý­tattyń pikirinshe, múmkindigi shek­teýli otandas­tarymyzdyń sany kóbeıýine halyqtyń turmystyq jaǵdaıy men ekologııalyq ahýal­dyń teris áseri tıip tur. Buǵan qosa adamdardyń múgedektigin ádil anyqtaýda da túıtkilder týyn­dap jatady. Májilis depý­tat­tarynyń atyna kelip túsken aryz-shaǵymdar keıbir jeńil-jelpi syrqaty bar adamdar jal­ǵan múgedektikti rásimdep alyp júrgenin, al keıde shyn mánin­de múgedektigi bar adamdar ádi­lettilikke jete almaı, aryz­danýǵa májbúr ekenin kórsetken.

Qoldanystaǵy zańnamada múgedektikti anyqtaýǵa qatysty kemshilik te bar. Máselen, qoly nemese aıaǵy joq adam men qolynyń bir saýsaǵy ne aıaǵynyń bir bashpaıy joq adam teńestirilip, ekeýi de múgedektigi bar adamdardyń úshinshi tobyna jatqyzylady. Qoly nemese aıaǵy múlde joq, tipti týǵanynan aqyl-esi kem adam­dar múgedektigin ras­taý jolyn­da tolyp jatqan tekseristen ótýge májbúr. Mundaı músápir jandardyń keıbireýleri aıaq astynan múgedektigi bar adam mártebesinen aırylyp, ne ju­mysqa ornalasyp, nápaqa taba almaı, ne memlekettik járdem­aqyny ala almaı, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan. My­saly, Mańǵystaý oblysynyń turǵy­ny Jetkizgen Jaqsylyquly týabitti mú­gedektigi barlyǵy resmı túrde dálel­dengen týysyn úshinshi toptan birinshi topqa aýystyrý maqsatynda talaı tabal­dyryqty tozdyrsa da, esh nátıje shyǵa­ra almapty. Ol aýyldan qalaǵa kelip, medısınalyq-áleýmettik sarap­tama talap etken anyqtamalardy jı­naý­­dyń ózi ońaıǵa soqpaıtynyn aıtqan. Sebebi aqyl-esinde kemshilik bar qaryn­dasy tipti qarapaıym fotosýretke de durys túse almaıdy eken. Sábı kezinen taǵdyr taýqymetine ushyraǵan jandarǵa múgedektik toby jeńildetilgen tártippen berilýi kerek dep sanaıdy halyq qalaýlysy.

Qazirde úshinshi toptaǵy múge­dektigi bar adamnyń járdemaqysy – 55 474 teńge. Osyndaı mardymsyz qarjyǵa kún kórý ońaı emes. О́ıtkeni azyq-túlik, dári-dármek baǵasy aspanǵa sharyqtap, ınflıasııa deńgeıi 12,9%-ǵa jetti. Sondyqtan depýtat N.Áýesbaev múmkindigi shekteýli jandardyń járdemaqysyn eń tómengi jalaqy deńgeıine deıin kóbeıtý qajet dep esepteıdi. Sonymen qatar ýákiletti memlekettik organnan medısınalyq-áleýmettik saraptama bólimderi men dá­rigerlik-konsýltasııalyq komıssııa­lardyń qyzmetin tekserip, jalǵan múge­dek­tik berý máselesin qolǵa alýdy, múge­dektikti anyqtaý kezinde túrli anyqta­malar jınaý tártibin barynsha ońtaı­lan­dyrýdy, múgedektigi bar adam­dardyń ómir súrý quqyǵyn bas­qa azamattarmen teń dárejede qamtamasyz etý barysynda áleý­mettik járdemaqylardy esep­teýdiń jańa ádisnamasyn ázir­leýdi  usyndy.

Alaıda depýtattyq saýalǵa mı­nıstr qol qoıǵan resmı jaýapta Májilis depýtaty keltir­gen naqty faktiler týraly bir aýyz sóz joq bolyp shyqty. Son­daı-aq onda qoıylǵan talap­tar­dyń eshqaı­sysy qanaǵat­tan­dyrylmaǵan. Depýtat qoldanys­taǵy zańnamadan beıhabardaı, oǵan múgedektikti belgileý Premer-mınıstrdiń orynbasa­ry – Eń­bek jáne halyqty áleý­met­tik qor­ǵaý mınıstriniń 2023 jylǵy 29 maýsym­daǵy №260 buıryǵymen bekitilgen «Me­dısınalyq-áleýmettik saraptama júr­­gizý qaǵıdalary» negi­zin­de júze­ge asy­rylatyny, ony ońaı­latý maqsatynda 2022 jyl­dan bas­tap syrttaı pro­ak­tıvti format engizilgeni, sondaı-aq múgedek­tigi bar adamdar járdemaqylarynyń mól­sheri múgedek­tik tobyna, eń tómen­gi kúnkóris deńgeıi­ne baılanys­ty aı­qyndalyp, jyl saıynǵy ınflıa­sııa deńgeıine sáıkes ósi­rilýine kepil­­dik berile­tindigi túsindi­rilip­ti. Bul rette memlekettik áleý­met­tik jár­demaqylardyń mólshe­ri 6,5%-ǵa art­tyrylǵandyǵy, áleýmet­tik jár­dem­aqylardy esepteý­diń jańa ádisnamasyn ázirleý jos­parlan­baǵan­dyǵy málim­delipti. Biraq burna­ǵy jylǵy ınflıasııa deńgeıi 8,6% bolǵandyǵy nege eskerilmegendigi
aıtylmapty.

Shyntýaıtynda, múgedektikti belgi­leý atalǵan qaǵıdalarǵa, proaktıvti formatqa sáıkes júr­gizilip jatsa da, bul sala­da te­mirdeı tártip ornady deý qıyn. 2023 jyly Sybaı­las jem­qorlyqqa qarsy qyz­met Eńbek jáne halyqty áleý­met­­tik qorǵaý mınıstrligi Eń­bek jáne áleýmettik qorǵaý komı­­tetiniń Aqtóbe oblysy boıyn­sha departamentiniń №4 medısınalyq-áleýmettik saraptama bóliminiń basshysy múgedektik merzimin belgileý jáne uzartý úshin múgedektigi bar adamdardan jalpy somasy 1,2 mln teńge para alǵanyn áshkerelegen edi. Al ótken jyldyń sońynda Antıkor Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Memlekettik eńbek ınspeksııasy komıtetiniń  Shymkent qalasy boıynsha departamenti bóliminiń basshysy mindetin atqarýshyǵa múgedektik toptaryn keliskeni úshin múmkindigi shekteýli balalardyń ata-analarynan jalpy somasy 850 myń teńge para aldy degen aıyp taǵyp, isin sotqa bergen. Bul faktiler sheneýnikter tarapynan jarymjan kisilerdiń quqyq­ta­ryn qorǵaýdyń ornyna, olardy qorlaý áreketi áli tyıylmaǵanyn ańǵartady.

Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev keıingi Jol­daýynda óńir­lerdegi áleý­met­tik turǵydan osal top­taǵy aza­mattarǵa bólinetin áleýmettik tólem­derdi birizdendirý qajet­tigine toqtala kelip: «Memlekettiń kóz aldyn­daǵydan basqany kór­meı, bárine kóne beretin áleý­mettik saıasaty júzden astam túrli jeńil­diktiń paıda bolýyna ákep soq­tyrdy. Osy jeńildikterdi áperemin dep «kómek qolyn» sozatyn jylpos­tar da kóbeıdi», degen edi. Memleket bas­shysynyń synynan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi tıisti qorytyndy shyǵarýǵa mindetti.