Jeke mektep: búgini men bolashaǵy

Qarjylandyrýdyń qazirgi tártibi burmalanǵan

Áýel basta oryn jetispeýshiligin sheshý maqsatynda ashylǵan uıymdardyń keıbiri aty bar, zaty joq oqýshylarǵa qarjy tartqan. Odan qaldy ata-analardan bir perzentin oqytýǵa jylyna 10 mln teńgeden asa qarajat alatyn oqý oshaqtary da úkimettiń qoldaýyn ıemdengen. Endi júıege ózgeris engizilip, qarjylandyrý tártibi qaıta qaralmaq. Atalǵan túıtkildi Memleket basshysy Q.Toqaev «Turkistan» gazetine bergen suhbatynda kóterip, Úkimetke tapsyrǵan edi. Artynsha keshegi ótken quryltaıda da máselege tereńirek toqtalyp, eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıtynyn shegelep aıtty.

«Keıingi kezde maǵan jekemenshik mek­tepterdi qarjylandyrý tásiline qatysty shaǵymdar jıi kelip túsetin boldy. Jýyrda «Turkistan» gazetine bergen suhbatymda men buǵan qatysty óz ustanymymdy aıt­tym. Bilim salasyn memleket tarapy­nan qarjy­lan­dyrý­dyń qazirgi tártibi burma­­lanǵan. Bul olqy­lyqty ýaqyt ozdyrmaı túzetý qajet. Jeke­menshik mektepterge júr­­gizilgen aýdıt nátıjesinde zańsyz jáne negizsiz shy­ǵyndarǵa baılanysty qu­qyq buzý­shylyqtar anyqtaldy. Bul túıt­kil jan basyna sáıkes qarjylandyrý júıe­si­niń osaldyǵynan týyndap otyr. Úki­metke bilim berý salasyndaǵy mem­le­kettik qarjy­lan­dyrý júıesin shuǵyl túrde reformalaý júkteldi. Qarjylan­dyrýdyń naqty krıterıı­lerin ázirleý kerek. Osy oraıda, orta bilim berý júıesin da­mytý isinde bıznes salasy mańyzdy ról at­qaratynyn eskergen jón», dedi Prezıdent.

Osyǵan oraı ótken aptada Premer-mınıstrdiń orynbasary Aıda Balaeva Úkimet jekemenshik uıym­dar­ǵa be­rile­tin memlekettik tapsyrys tetik­terine jan-jaqty taldaý júr­gizi­lip, birqatar kókeı­kesti másele­ler anyq­talǵanyn aıtty. Onyń málim­deýin­she, jekemenshik mektepterge bıýdjetten bólinetin shyǵyn 2020 jyly
13 mlrd bolsa, 2025 jyly 242 mlrd-qa deıin ósken. 2020–2025 jyldar ara­ly­ǵyn­daǵy ınvestısııa­lyq shy­ǵyn 111 ml­­rd teńgeni qurady. Soǵan qaramastan, bas­ty maqsat – oryn tap­shylyǵy máselesi áli de sheshi­ledi. Al ketken qarjyǵa sha­mamen 35 jańa mektep salýǵa bolady.

«Jekemenshik mektepterdiń kóbeıýi bilim sapasynyń tómendeýine alyp keldi. Kóptegen bilim oshaǵy naqty óńirlik qajettilikti eskermeı, retsiz ashyldy. Máse­len, olardyń 80 paıyzǵa jýyǵy jal­ǵa alynǵan ǵımarattarda jumys isteı­di. Dırektorlardyń biliktiligi de syn kótermeıdi. Mektep ǵımarattary bıznes menshiginde qalyp otyr. Jıyrma jyldan keıin olardyń túpki maqsaty ózgerip ketýi múmkin. Bul júıege degen senimdi azaıtyp, bıýdjet qarjatynyń tıimdiligine kúmán tý­dyrady. Sondyqtan qazir jaǵdaıdy túbe­­geıli ózgertý bo­ıynsha júıeli ju­mys bastaldy. Jańa qarjylandyrý tetigi qanatqaqty rejimde iske qosyldy. Mektepter tolyq sıfrlandyrylyp, bıýdjetke sáı­kes retteldi. Biraq bul – bıylǵy oqý jyly­nyń sońy­na deıingi ýaqytsha shara. Negiz­gi mindet – júıeni tolyq qaıta qaraý. Eń al­dy­men, memlekettik tapsyrys naqty óńir­lik qajettilikke saı bolýǵa tıis. Jańa mektep­­terge memlekettik tapsyrys berýge mora­torıı engizý usynylyp otyr», dedi A.Balaeva.

Onyń sózine qaraǵanda, 2026 jyldan bastap elimizdegi jekemenshik mektepterdi qazynadan qarjylandyrý shekteledi. Memleket jyldyq tólemi 2,5 mln teńgeden tómen mektepterdi ǵana qarjylandyrady. 

Máseleni jan-jaqty qaraǵan jón

Elordalyq Ásel Serikqyzy jeke­men­shik mektepter kerisinshe sapany art­tyrýǵa yqpal etkenin aıtady. «Qan­daı praktıkada bolsyn, sapa sannan shyǵady. Iá, durys jumys istemeıtin oqý oshaq­tary bar shyǵar. Biraq bárine birdeı topy­raq shashýǵa bolmaıdy. Mysaly, men úlken balamdy jekemenshik bilim uıasyna berdim. Sonyń nátıjesinde, ol eshbir qosymsha oqytatyn ortalyqtarǵa barmaı, óz kúshi­men Nazarbaev zııatker­lik mektebine oqýǵa tústi. Biz qara­paıym memlekettik mektepten sapalyraq bol­ǵandyqtan, jeke mektepke berdik jáne onyń nátıjesin kórip otyrmyz. Balam barǵan jeke oqý oshaǵynda bir synypta 15 baladan aspaıdy», deıdi
ata-ana.

Álbette oqýshyny talaptandyryp, talantyn ashyp jiberetin jekemen­shik mektepter elimizde burynnan qalyptas­qan. Degenmen keıingi kezde bıýdjetke ájeptáýir shyǵyn keltirip jatqandar da joq emes. Sol sebepti jyldyq oqý aqysy 2,5 mln teńgeden aspaıtyn jeke mektepterdi ǵana qarjylandyrý durys sheshim be dersiz. Qazaqstanda ata-analarynan ár balaǵa jyldyq tólemine 10 mln teńgeden alatyn jekemenshik oqý oshaqtary bar, olardyń memleket qarjysyna alaqan jaıyp otyrǵany jaraspaıtyndaı. Hosh, mundaǵy másele tek qarjyǵa tirelip tur ma? Sapany qaıda qoıamyz? Odan da buryn jemqor­lyqtyń tamyryn túbirimen qaıtip
územiz?

«Jekemenshik bilim uıymdary» res­pýb­lıkalyq qaýymdastyǵynyń tóraıy­my Roza Sháripqyzy jekemenshik bilim berý sektory negizsiz jalpylama syn­ǵa ushyrap otyrǵanyn, alaıda jeke­men­shik mektepterdiń basym kópshiligi adal ári jaýap­kershilikpen jumys istep, sapaly bilim berýdi, qosymsha úıirmeler men seksııalardy, bes ýaqyt tamaqtanýdy jáne balalar úshin qaýipsiz ortany uıymdastyryp kele jatqanyn jetkizdi.

«Aqshanyń tıimdi jumsalýyna kúmán týsa, qazir jumys istep jatqan jeke­menshik mektepter ashylýyna, qyzmet kórsetýine memlekettiń ózinen ruqsat alyp, akkredıtasııadan ótti ǵoı. Árıne, salada zańsyz áreketterge baratyn jekelegen kásipkerler bar bolar. Eger zańsyzdyqtar jyldar boıy jalǵasyp kele jatsa, demek tek bıznesti ǵana emes, baqylaý mehanızmderiniń tıimdiligi de adal taldaýdy talap etedi. Bilim salasyn­daǵy baqylaý – memleket pen bızneske or­taq jaýapkershilik. Mańyzdysy – zań buz­ǵandardy anyqtap, balalar men el múddesi úshin adal eńbek etip júr­gen uıym­dardy qoldaý. Shyn máninde, otandyq alǵashqy jeke mektepterdiń tarıhy muǵalimder ala dorba arqalap ketken, sonaý qıyn-qystaý kezeńde qarajatyn qaltasyna basyp, shetke ketpeı, osy týǵan jerge týyn tigip, pedagogterge jumys, balalarǵa bilim ber­gen ýaqyttan bastalady. Muny esten shyǵar­maý kerek», deıdi qaýymdastyq tóraıymy.

R.Sháripqyzynyń aıtýynsha, jeke bilim berý sektory – birtutas model emes, ártúrli modelderden, jaǵ­daı­lar men nátıjelerden turatyn kópqyrly sala. Árbir uıymnyń artynda naqty nátıjeler, jaýapkershilik pen bilim salasynyń damýyna qosqan úlesi tur. Jeke uıymdar bilim berýdiń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrýda aıryqsha belsendilik tanytyp keledi. Sondyqtan bul jerde máseleniń sheshimi kásibı jáne qoǵamdyq dıalog naqty faktilerge, taldaýǵa jáne jaýapkershilikke negizdelýi kerek. Sony­men qatar bilim júıesindegi ártúrli forma men tásilderdi, qoǵamdastyqtyń kásibı pikirin eskerý mańyzdy.

«Shyn máninde, mektep ashý sonsha­lyq­ty tabysty kásip emes. Sol sebepti sýbsıdııa – baılyq, sán-saltanat emes, jaı ǵana qajettilik. Jeke mektep ıelerin kásipker deýge kelmeıdi, qaıyrymdylyq, áleýmettik mańyzy bar jobaǵa jatqyzǵan jón. Osy jaǵdaıda kúrdelisi Qyzylorda oblysynda bolyp tur. Atalǵan óńirde 37 jeke orta bilim berý uıymynyń tek 2-eýi ǵana memlekettik tapsyrys alǵan. Qalǵan 35 bilim berý uıymy qarjylandyrýǵa jiberilmegen. Al dál osy oblysta týý kórsetkishi joǵary ekenin bilesizder, ıaǵnı oqýshy ornynyń tapshylyǵy da ózekti. Endi kómek ala almaǵan mektepterdiń bári jabylsa, másele odan saıyn shıelenise beretin túri bar. Mundaıda balalar qaıta­dan memlekettik mektepterge barady. Al úkimet memlekettik oqý oshaqtaryna jeke bilim uıymdaryna qaraǵanda áldeqaıda kóp qarajat bólýi kerek», deıdi R.Sháripqyzy. 

Sektorǵa sapa men tazalyq qajet

Jekemenshik oqý oshaqtarynyń ókil­deri osy jaǵdaıǵa qatysty óz pikirle­rin áleýmettik jelilerdegi jeke paraqsha­larynda ashyq bildirip jatyr. Sonyń ishinde 17 jyldan beri jumys isteıtin «Dana» jekemenshik bilim berý mektebiniń basshysy Renata Tólegenova kópshilikke uqsaı qoımaıtyn oıyn jazypty.

«Jekemenshik mektepter arasynda sózben emes, is júzinde bilimdi damytýǵa úles qosyp kele jatqan, ınfra­qu­rylymǵa, kadrlarǵa, qaýip­sizdikke, oqytý sapasyna ınvestısııa salatyn, salyqtardy durys tóleıtin adal, naqty jumys isteıtin uıym­dar bar. Bizdiń mektep keıingi bes jylda 1 mıl­lıard teńgege jýyq salyq tólep, ashyq qarjylyq jáne basqa­rý úderisterin quryp, memleket, ata-analar men balalar aldynda tolyq jaýap­kershilikti óz moınyna aldy. Mundaı mektepter az emes, shynymen de kóp... Almaty qalasy men oblysyndaǵy jekemenshik mektepter ıeleri qatysqan talqylaýda bizde táýekelderdi ýaqytynda anyqtaýǵa jáne aldyn alýǵa múmkindik beretin ózin-ózi retteý tetikterin qurma­ǵanymyzdy moıyndadyq. Bul jaýap­kershilik – bizdiki. Sondyqtan biz búgin jeke bilim berýdiń kez kelgen túrin qor­ǵaý týraly emes, sektordy sapaly tazar­tý men jetildirý qajettiligi týraly aıt­tyq. Buǵan joǵary jáne qatań kási­bı standarttar, memlekettik talap­tar­dan joǵary bolatyn standarttar, ishki mo­nı­torıng, aldyn ala aýdıt jáne ózara tek­serý júıeleri, kásibı qoǵamdas­tyq­tyń belgilengen standarttarǵa sáıkes kelmeı­­tinderdi alyp tastaýǵa, tipti qıyn bolsa da daıyn bolǵany kerek», deıdi R.Tólegenova.

Keıbir jekemenshik oqý osha­ǵy ıeleriniń aıtýynsha, Oqý-aǵartý mınıstrligi jalǵa alyp otyrǵan ǵımaratyn maqsatty paıdalaný tetigin aýystyrmaǵan mektepterdiń barlyǵy budan bylaı jabylatynyn habarlady. Olar maqsatty paıdalaný tetigin ózger­teıin dese, ákimdik moratorıı turǵa­nyn aıtyp aýys­tyrmaıdy. О́ıt­keni Alma­ty qalasynyń bas jospary ózger­tilip jatyr. Demek, jaldamaly jer­degi jeke mek­tepter jabylady degen sóz. Elimizde jeke bilim uıalary­nyń 80 paıyzy (785 mekteptiń 628-i) ǵıma­rat­ty jalǵa alyp otyrǵan kórinedi.
600-den asa oqý osha­ǵy jabylǵan kúnde, ondaǵy muǵalimder men balalardyń jaıy ne bolmaq?

Túıin: Bilim salasynda memleket-jekemenshik áriptestigi júıesi naqty nátıje bergen. Biz muny «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda jeke balabaqshalardyń kóptep ashylyp, qazir 3–6 jastaǵy balalardy mektepke deıingi uıymmen 100 paıyz qamtýǵa qol jetkizgennen kóre alamyz. Keıingi jyldary osy tájirıbe orta bilimge de qoldanyla bas­tady. Sebebi oqýshylarǵa áli kúnge deıin oryn tapshy. Áli kúnge deıin úsh aýysymda jumys isteıtin, apatty jaǵdaıdaǵy oqý oshaqtary bar. Damyǵan elderde mektepter tek bir aýysymda oqytady, al Qazaqstanda eki aýysymǵa kóshý máselesi kún tártibinde tur...