О́z sózinde Memlekettik keńesshi Konstıtýsııanyń mazmundyq mánin erekshe atap ótti. О́ıtkeni dál osy Konstıtýsııa eldiń qoǵamdyq damýynyń negizgi qundylyqtaryn, qaǵıdattary men baǵdarlaryn aıqyndaıdy.
Erlan Qarınniń aıtýynsha, Negizgi zań mátininiń 84 paıyzyna ózgerister engizilse de, sheshýshi mánge ıe nárse – Konstıtýsııanyń jańa tujyrymdamalyq mazmuny.
«Buǵan aıqyn dálel – Preambýla. Munda burynǵy mátindi jeńil túzetý týraly sóz bolyp otyrǵan joq. Komıssııanyń talqylaýyna usynylǵan nusqa Memleket basshysynyń jaqynda jarııalanǵan baǵdarlamalyq tezısterine negizdelip ázirlendi. Maǵynasy men ishki rýhy jaǵynan bul túbegeıli jańa Preambýla», dedi Memlekettik keńesshi.
Jańa Preambýlada adam quqyqtary men bostandyqtary alǵash ret memlekettiń negizgi basymdyǵy retinde jarııalandy. Al birlik pen kelisim, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyq Qazaqstan memlekettiliginiń irgetasy retinde aıqyndaldy.
Konstıtýsııanyń preambýlasy tolyq jańartylady
«Sońǵy jyldary qoǵamdyq sananyń ajyramas bóligine aınalǵan Ádilettilik, Zań men Tártip, tabıǵatqa uqypty qaraý sııaqty qaǵıdattar alǵash ret Konstıtýsııa deńgeıinde bekitilip otyr», dep atap ótti Erlan Qarın.
Onyń aıtýynsha, Konstıtýsııanyń kirispe bóliminde Qazaqstan memlekettiliginiń tarıhı joly men órkenıettik bastaýlary alǵash ret naqty kórsetilgen.
«Qysqasy, bul jekelegen sóılemderdi nemese tynys belgilerin ózgertý emes. Jańa Preambýla bizdiń tarıhı tamyrymyzdy qundylyq retinde aıqyn kórsetip, qazirgi damý kezeńiniń negizgi qaǵıdattaryn naqty bekitedi ári bolashaqqa baǵyt beredi», dedi Memlekettik keńesshi.
Jańa Konstıtýsııanyń mazmundyq erekshelikterine toqtala kele, ol Ata Zańnyń jańa mátinindegi basty ıdeıa retinde bilim men ǵylymdy, mádenıet pen ınnovasııany atady.
Konstıtýsııalyq komıssııa: Qazaqstan aýmaǵynyń tutastyǵy týraly norma ózgerissiz qalady
Bul – memlekettiń bolashaǵy tabıǵı resýrstarmen emes, adam kapıtalymen jáne azamattardyń jetistikterimen aıqyndalatynyn kórsetetin túbegeıli betburys ekenin atap ótti.
«Osylaısha jańa Konstıtýsııa mátini «Memleket ne úshin jáne kim úshin qurylǵan?» degen suraqqa jaýap beredi dep oılaımyn», dedi Erlan Qarın.
Mańyzdy mándik baǵyttardyń biri – sıfrlandyrý. Osyǵan baılanysty jańa Konstıtýsııa mátininde alǵash ret azamattardyń sıfrlyq ortadaǵy quqyqtaryn qorǵaý normasy bekitildi.
«Iаǵnı búgingi kúni jeke derekterdi qorǵaý adam quqyqtaryn qorǵaýdyń jańa deńgeıi retinde aıqyndalyp otyr. Bul Konstıtýsııanyń bolashaqqa baǵyttalǵanyn kórsetedi. Osy turǵydan alǵanda, keleshekte bizdiń Ata Zańymyz basqa elder úshin úlgi bola alady», dedi Memlekettik keńesshi.
Sondaı-aq ol jańa Konstıtýsııa mátininiń taǵy bir basty ereksheligi – adam quqyqtaryna basymdyq berilýi ekenin atap ótti. Adam quqyqtary men bostandyqtary jańa Preambýlada ǵana emes, búkil Konstıtýsııanyń mándik ózegi retinde bekitilgen.
«Adam quqyqtary men bostandyqtary týraly bólim jaı deklarasııalar jıyntyǵy emes, jańa quqyqtyq tetikter men kepildiktermen qamtamasyz etilgen tutas júıege aınaldy», dedi Erlan Qarın.
Atap aıtqanda, jańa Konstıtýsııa mátininde advokatýra men advokattyq qyzmetke arnalǵan arnaıy bap alǵash ret bekitildi. Bul – advokattar qaýymdastyǵynyń kópten bergi ári negizdi suranysyna berilgen jaýap.
Memlekettik keńesshiniń aıtýynsha, jańa Konstıtýsııa jobasynda el azamattarynyń qoǵamdyq sanasyndaǵy tereń ózgeristerdi kórsetetin jańa qoǵamdyq qundylyqtar da naqty belgilengen.
«Qoǵamnyń osyndaı suranystarynyń biri – din men memlekettiń naqty ajyratylýy. Jańa Konstıtýsııa mátininde memlekettiń zaıyrly sıpaty birjaqty túrde bekitilgen», dedi Erlan Qarın.
Sonymen qatar bilim berý men tárbıeleý júıesiniń zaıyrly sıpatyn bekitetin jańa norma engiziledi.
Budan bólek, neke – er men áıeldiń erikti ári teń quqyqty odaǵy ekeni alǵash ret Konstıtýsııa deńgeıinde bekitildi.
«Bul sheshim dástúrli qundylyqtardy eń joǵary quqyqtyq deńgeıde qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar áıelder quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtedi, bul sońǵy jyldardaǵy ózekti áleýmettik suranystardyń biri. Dástúrli qundylyqtardy qorǵaý adam quqyqtaryn shektemeıdi, kerisinshe olarmen úılesimdi túrde ushtasady», dedi Memlekettik keńesshi.
Erlan Qarın sondaı-aq eskirgen termınologııalyq apparat máselesi keshendi túrde sheshilgenin atap ótti. О́ıtkeni qoldanystaǵy Konstıtýsııa 1995 jyly, Qazaqstannyń qalyptasý kezeńinde qabyldanyp, sol ýaqyttyń termınologııasy men rıtorıkasyn qamtyǵan.
Ol buryn qoldanylǵan «memlekettik qaýipsizdik», «telegraf» sekildi uǵymdardyń búgingi kúni anahronızmge aınalǵanyn mysalǵa keltirdi.
Sonymen birge Memlekettik keńesshi qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń Qazaqstan memlekettiliginiń qalyptasýy men tarıhı damýyndaǵy mańyzyn eshkim joqqa shyǵarmaıtynyn atap ótti.
«Kerisinshe, qoldanystaǵy Konstıtýsııa elimizdiń damýyna zor serpin berip, búgingi jetistikterimizdiń negizine aınaldy», dedi ol.
Sonymen qatar jańa Konstıtýsııa mátini qalyptasqan memlekettilikti, halyqaralyq bedeldi, adam kapıtalyna, bilimge, ǵylym men ınnovasııaǵa basymdyq beretin, bolashaqqa nyq qadam basqan Qazaqstandy aıqyndaıtynyn atap ótti.
«Qysqasy, jańa Konstıtýsııa mátini elimizdiń tek alǵa umtylǵan úlken josparlary men bıik ambısııalaryn kórsetýi tıis», dep túıindedi Erlan Qarın.
