Ata zańnyń jańa jobasy tanystyryldy

Qazaqstan – ýnıtarly memleket

Jobany tanystyrǵan Kons­tıtýsııa­lyq sot tóraǵasynyń orynbasary Baqyt Nurmu­ha­novtyń aıtýynsha, jańa Kons­tıtýsııa kirispeden, 11 bólimnen jáne 95 baptan turady. «Negizgi zańnyń preambýlasy tolyǵymen jańardy. Onda elimizdiń ótke­nin dáripteıtin, búgini men bo­la­shaǵyna baǵdar bolatyn jalpy­ulttyq qundylyqtar kóri­nis tapty», dedi ol.

B.Nurmuhanov adam kapıtalyn, bilim berýdi, ǵylym men ınnovasııany damytý memleket qyzmetiniń strategııalyq ba­ǵy­ty retinde tanylǵanyn atap ótti. Onyń sózinshe, bul jańa­shyldyqtar jan-jaqty talqy­lanyp, barshanyń qolda­nýyna ıe boldy.

Ata zańnyń jobasynda eli­mizdiń memlekettik uıymdas­tyrylýyn aı­qyn­daıtyn, ege­mendigi men derbes­tigin nyǵaı­tatyn irgeli erejeler qaras­tyryldy. Konstıtýsııalyq sot tóraǵa­synyń orynbasary atal­ǵan erejeler «Konstıtýsııa­­lyq qurylystyń negiz­deri» atty birinshi bólimge engizilgenin atap ótti.

«Qujatqa sáıkes, Qazaqstan Respýb­lıkasy – ýnıtarly mem­leket. Basqa­rý nysany – prezı­denttik respýblıka dep tujy­rym­daldy. Osylaısha, buryn bir­­qatar ǵalymdar men maman­dar­dyń bas­qarý nysanyn naq­ty­laý qajettigi týraly usynysy júze­ge asty», dedi B.Nurmuhanov.

Bul rette komıssııa múshesi­niń aıtýynsha, elimizdiń ákimshi­lik-aýmaqtyq qurylysyn qa­tar­daǵy zańmen emes, konstıtý­sııa­­lyq zańmen aıqyndaý usy­nyl­ǵan. «Egemendik pen Táýelsiz­­dik, ýnı­tarlyq, aýmaqtyq tu­tas­tyq, res­pýb­­lı­kanyń bas­qarý nysany eshqashan óz­ger­meı­tin qun­dylyqtar qataryna jat­qy­zyldy. Bul myzǵymas talap Kons­­tı­tý­sııanyń alǵash­qy nor­ma­larynda bekitildi», dedi Kons­tı­týsııalyq sot tóraǵa­synyń orynbasary.

Sonymen birge spıker ko­mıssııanyń aldyńǵy otyrysynda egemendiktiń ıesi – halyq ekenin konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý týraly usynys jasalǵanyn eske saldy. «Bul ıdeıa Konstıtýsııa mátininde kórinis tapty. 4-bapta memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy men egemendik ıesi – Qazaqstan halqy, dep shegelenip jazyldy», dedi B.Nurmuhanov.

Onyń aıtýynsha, Konstıtýsııa mátininde «respýblıkalyq referendým» uǵymy «jalpyhalyqtyq referendým» dep ózgertildi. Buǵan qosa, halyq bılikti jalpy­halyqtyq referendým jáne erkin saılaý arqyly tikeleı júrgizedi jáne óz bıligin júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi, degen norma tujyrymdaldy. 

Halyq keńesi el múddesin bildiredi

Bir palataly Parlament úlgisi men memlekettik organdardyń jańartylǵan júıesine arnalǵan erejeler jańa Kons­tıtýsııa jobasynyń birneshe bólimine engizildi. Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy orynbasarynyń aıtýynsha, bir palataly Parlament modeline arnalǵan normalar tór­tinshi – «Quryltaı» degen bólimde jınaqtaldy. Onda zań shyǵarý organynyń óki­let­tikteri bekitilip, Quryl­taı­dyń sessııa­lary men onyń qyz­metin uıymdastyrýǵa qatys­ty baptar­dyń barlyǵy derlik jańartyldy.

«Zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ıe sýbektilerdiń qatary anyqtaldy. Quryltaı zań qabyldaý arqyly rettele­tin asa mańyzdy qoǵamdyq qatynastardyń tizbesi berildi. Zań jobalaryn qaraý men qabyldaýdyń rásimderi kózdeldi. Quryltaı tóraǵasynyń laýazymyna qatysty máseleler jeke bapta retteldi», dep atap ótti B.Nurmuhanov.

Konstıtýsııa jobasynyń besin­shi bólimi «Úkimetke» arna­lyp otyr. «Bir palataly Qu­ryltaıǵa kóshýge baıla­nys­ty kóptegen ereje naqtylan­dy. Olar Úkimet pen onyń múshe­leriniń Quryltaı aldyndaǵy jaýaptylyǵy men esep berý, senimsizdik votýmyn bildirý, Qu­ryltaıǵa zań jobalaryn engizý, respýblıkalyq bıýdjet pen onyń atqarylýy týraly esep berý máselelerine baılanysty bolyp otyr», dedi spıker.

B.Nurmuhanovtyń sózinshe, eki baptan turatyn altynshy bólim Qazaqstan Halyq keńesine qatysty máselelerdi retteıdi. «Quramyna el azamattary kiretin bul joǵary konsýltatıvtik organ Qazaqstan halqynyń múddesin bildiredi. Onyń Quryltaıǵa zań jobalaryn engizý, respýblıkalyq referendým taǵaıyndaý týraly usynysqa bas­tama jasaý men basqa da mańyzdy ókilet­tikteri belgilendi», dep atap ótti ol.

Jetinshi bólimde – «Konstı­týsııalyq sotqa» qatysty normalar shoǵyr­lan­dyrylǵan. B.Nurmuhanov Konstı­týsııa­lyq sot quramyna, sýdıalardyń ókilettik merzimderi men quzy­ryna qatys­ty normalar negizinen saqtalǵandyǵyn málimdedi.

Osy oraıda Konstıtýsııa­lyq sot­tyń konstıtýsııalyq baqy­laý júrgi­ze­tin jáne búkil el aýmaǵynda Konstı­týsııanyń ústemdigin qamtamasyz etetin táýelsiz memlekettik organ retindegi mıssııasy belgilendi. 

Quqyq ústemdigin qamtamasyz etedi

Odan ári Konstıtýsııalyq sot tóraǵasynyń orynbasary B.Nurmuhanov jańa Konstıtýsııa jobasyndaǵy sot tóreligi júıesine, jergilikti basqarý men Negizgi zańǵa ózgerister engizý tárti­bi týraly baıandady. Onyń aıtýynsha, Konstıtýsııanyń segizinshi bólimi – «Sot tóreligi. Prokýratýra. Quqyq qorǵaý tetikteri» aıasynda sot tóreliginiń konstıtýsııalyq qaǵıdattary aıtarlyqtaı kúsheıtilgen.

Sot isin júrgizý nysanda­ry­nyń qatary artty, sýdıa­lar­dyń táýelsizdigi nyǵaı­dy. sot júıesiniń kadr másele­leri sheshildi. Sondaı-aq advoka­týranyń quqyqtyq mártebesi alǵash ret Konstı­týsııada naqty bekitildi. «Bul – adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý kepildikterin arttyrýǵa, sondaı-aq qoǵamnyń sot júıesine degen senimin kúsheıtýge baǵyttalǵan mańyzdy qadam», dep atap ótti B.Nurmuhanov.

Sonymen qatar ol Kons­tı­týsııanyń jergilikti memle­kettik basqarý men ózin-ózi bas­qa­rý máselelerine arnalǵan toǵy­zynshy bólimi Quryltaıdyń qury­lýy men elimizde júrgizilip jatqan ákim­shilik reformany eskere otyryp qaıta qaral­ǵanyn aıtty. Birqa­tar norma naqtylanyp, memlekettik bas­qa­rý­­dyń jańa jaǵdaılaryna beıimdel­gen. «Bul bó­limniń jańar­tylýy mem­leket pen qo­ǵamnyń jergilikti deńgeıdegi ózara is-qımylyn tıimdi etýge degen umty­lysty kórsetedi», dep naqtylady Konstı­tý­sııa­lyq sot tóraǵasynyń oryn­basary.

Buǵan qosa, B.Nurmuhanov Konstı­týsııada jańa, onynshy bólimniń paıda bolǵanyna nazar aýdardy. Bul bólim Negizgi zańǵa ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý tártibine arnalady. Sondaı-aq ol «Qorytyndy jáne ótpeli erejeler» dep atalatyn on birinshi bólimniń mazmunyna toqtaldy.

Atap aıtqanda, budan bylaı Konstı­týsııaǵa ózgerister Prezıdenttiń sheshimimen jáne tek jalpyhalyqtyq referendým arqyly ǵana engiziledi. Sonymen birge referendým ótkizý bastamasyn kóteretin sýbektiler qataryna Halyq keńesin qosýdy kózdeıtin norma qarastyrylǵan.

Konstıtýsııanyń jańa jobasy qoǵam men memlekettiń damýyndaǵy strategııalyq min­detterge jaýap beredi ári Qazaqstan memlekettiliginiń negizderin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. B.Nurmuhanov jobada usynyl­ǵan jańashyldyqtar elimizde qalyptasqan memlekettiliktiń konstıtýsııalyq negizderin kúsheıte otyryp, qaıta bekite­tinin, adam quqyqtary men Konstıtýsııa negizinde quqyq ústemdigin qamtamasyz etýge qajetti jaǵdaılar jasaıtynyn jetkizdi.

Sondaı-aq Konstıtýsııa jobasyndaǵy erejeler «Kúshti Prezıdent – Yqpaldy Par­lament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasynyń logıkasyna saı ke­letinin, eldiń odan ári damýy úshin myzǵymas ınstı­týsıonaldyq negiz qalyp­tastyratynyn atap ótti. «Kons­tıtýsııa jobasyna engizilgen erejeler qoǵam men memleket evolıýsııasynyń jańa bir kezeńin ashýǵa negiz qalaıdy», dedi ol. Sonymen birge B.Nurmuhanov Konstıtýsııalyq komıssııa múshele­riniń, sondaı-aq belsendi azamattar men uıymdardyń usy­nymdary ári qaraı jumys barysynda da qundy azyq bolatynyn jetkizdi. 

Adamǵa baǵyttalǵan memlekettik model

Konstıtýsııalyq sottyń tóraǵasy Elvıra Ázimova Konstıtýsııalyq komıs­sııanyń jumysy ashyq ári maz­mundy túrde júrip jatqanyn atap óte kele, jańa Konstıtýsııa jobasynyń mátini «Egemen Qazaqstan» men «Kazah­stanskaıa pravda» gazetterinde, sondaı-aq Konstıtýsııalyq sottyń resmı saıtynda jarııalanatynyn málim etti.

Ol komıssııa jumysyna bılik­tiń zań shyǵarýshy, atqarýshy, sot tarmaǵy, sondaı-aq ǵylymı qaýym­dastyq, azamat­tyq sektor men medıa ókilderinen tura­tyn 130 adam jumyldyrylǵanyn aıtty.

«Jańa Konstıtýsııanyń negizinde adamǵa baǵyttalǵan memlekettik model kózdelgen. Onda adam, onyń quqyq­tary, bostandyqtary men qadir-qa­sıeti eń joǵary qundylyq ári memle­kettik saıasattyń basty baǵdary retin­de tanylǵan. Halyqtyń dástúrli qundy­lyq­tarmen, tarıhı tájirıbesimen, ádilet­tilik, jaýapkershilik, qoǵamdyq birlik týraly túsiniktermen tyǵyz baılanysty qaǵıdalar kórinis tapqan», dedi Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy.

Aıta keteıik, usynylǵan jańartýlar­dyń aýqymyn eskere otyryp, komıssııa músheleriniń kópshiligi qujatty endi tek túze­týler paketi retinde qarastyrýǵa bolmaıdy dep sanaǵan bolatyn. Prezıdent bul ustanymdy qoldap, búkilhalyqtyq talqylaý úshin jobany jarııalaýdy jaqtady.