Foto: Ashyq derekkóz
Jańa júıe azamattardyń kim ekenin, qaıda ushatynyn, qansha jumsaıtynyn, qandaı múlikke ıelik etetinin, tipti qumar oıyndar men bás tigýlerge qatysatynyn da baqylaýǵa múmkindik beredi.
Erjan Birjanovtyń aıtýynsha, bul mehanızm tek memlekettik qyzmetshilerge ǵana emes, barlyq azamattarǵa qatysty bolady. Eger adamnyń shyǵyny resmı tabysynan edáýir asyp ketse, bul tekserýge negiz bolady. Ásirese shetelge saıahattaý jáne iri múlik satyp alý kezindegi qarajattyń deklarasııalanǵany jiti qadaǵalanbaq. Vıse-mınıstr túsindirgendeı, buǵan deıin memlekette barlyq derekti biriktiretin birtutas baza bolmaǵan. Júıelerdi ıntegrasııalaý birneshe jylǵa sozylyp, zańnamaǵa tıisti ózgerister engizýdi talap etti. Qazirgi tańda júıedegi qateler men dálsizdikterdi joıý tetikteri zerttelip jatyr.
Tekserý barysynda bank shottaryndaǵy qarajat qozǵalysy, jyljymaıtyn múlik, bilim berý, medısına jáne saqtandyrý shyǵystary, sondaı-aq sheteldegi kirister men kedendik málimetter eskeriledi.
«Eger shyǵyndar tabystan asyp túsetini anyq anyqtalsa, onda sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl qyzmetiniń tekserýi múmkin», deıdi vıse-mınıstr.
Sondaı-aq Qarjy mınıstrligi bul derekterdi saraptaý úshin jasandy ıntellekt (JI) kómegine júginýi ábden múmkin.
Erbolat Dosaevtyń jubaıy bir jylda 2,3 mlrd teńge tabys tapqan
Sheneýnikterdiń jalaqysy nege qupııa?
2025 jyldyń sońynda Qazaqstan úshin buryn-sońdy bolmaǵan jarııalylyq úrdisi baıqaldy. Degenmen, jalpyǵa birdeı deklarasııalaý bastalsa da, sheneýnikterdiń naqty jalaqysy áli de kópshilikke beımálim. Memlekettik qyzmetshilerdiń «bir aılyqpen qalaı mıllıoner bolatyny» qoǵamda úlken saýal týǵyzady. Máselen, aýdan deńgeıindegi ákimderdiń aılyǵy 1-2 mln teńge bolsa da, olardyń Parıjden páter alyp, balalaryn Londonda oqytýy kúmán týdyrmaı qoımaıdy.
Memlekettik kirister komıteti bul jaǵdaıdy bylaı túsindiredi: jalaqy men tólem kózinen salyq salynatyn ózge de kirister múlik týraly deklarasııada (270.00-nysan) kórsetilmeıdi. Sebebi bul tabystar boıynsha jeke tabys salyǵyn jumys berýshi (salyq agenti) eseptep, aýdarady. Deklarasııada tek derbes salyq salynatyn kirister: dıvıdendter, utystar, syıǵa tartylǵan múlik, keshirilgen boryshtar men múlikti satýdan túsken tabystar ǵana kórsetiledi.
Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń málimetinshe, jarııalanatyn deklarasııa – memlekettik kiris organdaryna beriletin tolyq qujat emes. Onyń tek jekelegen málimetteri ǵana ashyq jarııalanady. Bul derbes derekterdi qorǵaý týraly zańnamanyń talabyna negizdelgen. Osylaısha, ashyq deklarasııalarda sheneýnikterdiń jalaqysy týraly aqparattyń bolmaýy – derekterdi jasyrý emes, qoldanystaǵy salyqtyq ákimshilendirý modeliniń nátıjesi.
Sheteldik tájirıbe
Sarapshylardyń aıtýynsha, ashyqtyqtyń alǵashqy áreketi sybaılas jemqorlyqpen kúrestiń naqty quraly emes, bıýrokratııalyq aktige aınaldy, al naqty aktıvter burynǵysynsha kóleńkede qalyp otyr. KSRO ydyraǵannan keıin bul prosess balalap ketti.
Máselen, Norvegııada sheneýnikterdiń jyldyq tabysy men múlki ashyq tizilimde («kiris kitabynda») kórsetiledi. Reseıde memlekettik qyzmetkerlerdiń shetelde aktıv ustaýyna zańmen tyıym salynǵan.
Al bizde zań qabyldanbas buryn ony aınalyp ótý tetikteri pysyqtalyp qoıatyny jasyryn emes. Qarajatyn shetelge jasyryp, tapqan tabysyn týystarynyń atyna jazdyrý úrdisi áli de tyıylmaı tur. Tipti, deklarasııa tapsyrýǵa tıis keıbir tulǵalar óz tabystaryn túsindire almaı, sońynda «jubaıynyń tabysyna» súıenetinin kórip júrmiz.
Jıyrma alty jylǵa sozylǵan daıyndyq
Jappaı tabys deklarasııasyn tapsyrý týraly áńgimeniń bastalǵanyna bıyl 26 jyl tolypty. Onyń alǵashqy kezeńderi sheteldik tájirıbeni zertteýge ketse, 2010 jyly Úkimet tıisti tujyrymdamany maquldady. Alaıda, bul prosess jyl saıyn keıinge shegerilip keldi. 2016 jyly «memlekettik organdar daıyn emes», «derekqorlar ózekti emes», «aýylda ınternet joq» degen syltaý aıtyldy.
Innovasııalyq ekonomıka ınstıtýtynyń sarapshysy, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory Maǵbat Spanovtyń aıtýynsha, bizde salyq mádenıeti qalyptaspaǵan.
Spanovtyń málimetinshe, Qazaqstandaǵy kóleńkeli sektor IJО́-niń shamamen 20-30%-yn quraıdy. Resmı derekter boıynsha Qazaqstandaǵy kóleńkeli ekonomıkanyń úlesi IJО́-niń 19,75%-yn quraıdy. Ishki jalpy ónim 200 mlrd dollar bolsa, absolıýttik sanmen alǵanda bul shamamen 50 mlrd dollar. Mundaı soma kóleńkeli sektorda aınalady. Kóleńkeli sektor 10%-dan aspaýy tıis.
«Endi memlekettik organdar tek kiris bóligin ǵana emes, shyǵys bóligin de teksere alady. Eger buryn memlekettik qyzmetker maǵan bızneske aqshany zeınetker ájem qaldyrdy dese, endi áıeliniń tabysynyń arqasynda kún kórip júrgenin ashyp aıta bastady», deıdi M. Spanov.
Sabaq bolatyn zańsyzdyq jáne tehnologııa múmkindigi
Sarapshylar, báriniń qupııa bolyp qalý, baılyqty shetelge shyǵaryp jáne basqa elderde jasyrý múmkin emestigin aıtady. Tehnologııa tabysty jarııalaýdyń myń túrli múmkindigin kórsetip jatyr. Bizdiń el rezıdentteriniń sheteldik ıýrısdıksııalarmen qarjylyq shottary boıynsha avtomatty túrde aqparat almasýǵa kiristi.
Salyq sarapshysy Dmırıı Kazansevtyń aıtýynsha, deklarasııalaýdyń basty maqsaty – sybaılas jemqorlyqpen kúres. Ázirge álemde odan ózge tásil aınalymǵa engen joq. Bıznesti osy tásil arqyly ǵana kóleńkeden shyǵady.
«Deklarasııaǵa qarsylyq tanytqandardy nemese áıeliniń tabysynyń ar jaǵyna tyǵylyp qalǵandardyń qarjylyq saýattylyǵy nólmen birdeı», deıdi sarapshy.
D.Kazansevtyń aıtýynsha, prosess birtindep júrip jatyr. Aldymen mobıldi aýdarymdardy tekseredi, sodan keıin janama taldaý ádisteri men aqsha aǵyndarynyń tolyq monıtorıngine kóshedi. Tehnologııalardy birtindep engizý halyqqa jańa shyndyqqa beıimdelýge múmkindik beredi jáne yqtımal ózgeristerge áleýmettik qarsylyqty tómendetedi.
Sonymen qatar sarapshy deklarasııalaýdyń naqty paıdasy 2026 jyldyń sońyna qaraı, barlyq jeke tulǵalar esep bergennen keıin ǵana sezile bastaıtynyn aıtady. Sol kezde ǵana qoǵamda oń ózgerister men ádil salyq mádenıeti qalyptaspaq.
