– Nurlan Májıtuly, siz saılaý júıesin jetildirý arqyly qoǵamdy demokratııalandyrý baǵytynda jasalǵan qandaı ózgerister mańyzdy dep oılaısyz?
– Saılaýshylardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn júzege asyrý – Ata zańymyzda aıqyndalǵan mindet. Keıingi jyldary Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan saıası reformalar aıasynda elimizdiń saılaý júıesin jańǵyrtý dáıekti túrde iske asyrylyp keledi. Máselen, qoldanystaǵy zańnamaǵa 2021 jyly engizilgen túzetýge sáıkes, saıası partııalardyń Májiliske ótý shegi daýys berýge qatysqan saılaýshylardyń 7 paıyzynan 5 paıyzyna deıin tómendetildi. 2022 jyly saıası partııalardy tirkeý úshin qajetti músheler sany 20 myńnan 5 myńǵa deıin azaıtyldy. Nátıjesinde, jańa saıası partııalar qurylyp, tirkeldi. Olardyń Májiliske ótkenderiniń sany 3-ten 6-ǵa deıin kóbeıdi.
2021 jyly aýyl ákimderiniń saılaýy engizildi. О́tken jyly ǵana 914 aýyldyq okrýg basshysyn jergilikti turǵyndar tikeleı saılady. 2022 jylǵy referendým arqyly majorıtarlyq saılaý júıesi engizilip, birmandatty saılaý okrýgteri quryldy. Aýdandar men oblystyq mańyzdaǵy qalalardyń máslıhattary túgeldeı majorıtarlyq júıe boıynsha saılanatyn boldy. Oblystyq máslıhat depýtattarynyń jartysy – majorıtarlyq júıe boıynsha, jartysy proporsııalyq júıe boıynsha, ıaǵnı partııalyq tizim boıynsha saılanady. Májilis saılaýy da aralas júıege kóshirildi. 2023 jyldyń sońynda aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalar ákimderin qanatqaqty rejimde saılaý bastaldy. Keıingi 2 jylda 54 aýdan men qala ákimi saılandy. Jalpy, ótken jyly respýblıka boıynsha túrli deńgeıdegi 1028 saılaý ótti.
– Byltyr Parlamenttiń keıbir depýtattary aýdandar men oblystyq baǵynystaǵy qalalardyń ákimderin saılaý máselesin qaıta qaraýdy usyndy. Osy týraly oıyńyzdy ortaǵa salsańyz.
– Bul usynysqa Memleket basshysy nazar aýdaryp, Aýyl ákimderiniń dıalog-platformasynda sóılegen sózinde aýdan ákimderin saılaýdyń tıimdi-tıimsiz tustaryn muqııat saralaý qajettigin atap aıtty. Al aýyl ákimderin saılaý óz tıimdiligin kórsetti. Halyq bul jańa ınstıtýtty qoldap jatyr. Saılanǵan ákimderdiń 60 paıyzy buryn mundaı jumys atqarmaǵan. Ákimder turǵyndarǵa bos ýáde bermeı, belsene jumys isteý qajettigin túsindi.
Halyqtyń turmys-tirshiligin qamtamasyz etý, jumyssyzdyqpen kúresý, eldi mekenderdi damytýdan bastap, dert meńdegen naýqasty aýrýhanaǵa jedel jetkizý sııaqty azamattardyń jeke máselelerin sheshý, ıaǵnı alýan sharýany zyr júgirip atqarý ońaı emes. Keıde «Aýyl ákimi etip kimdi saılaý máselesin tek aýdan ákimi sheshedi» dep aıtylyp jatady. Mundaı syńarjaq pikirmen kelisý qıyn. Qazir aýyl ákimdigine úmitkerlerdi turǵyndardyń ózderi usynyp jatqan mysaldar az emes. Tipti óz aýyldarynan ákimdikke laıyqty adam tappaı, aýdan ákimine ádil de isker azamatty taýyp berý jaıly ótinish aıtqan aqsaqaldar da bar.
Aýdan ákimderi de aýyldy basqarýǵa bilikti mamandardyń kelgenine múddeli. Mysaly, men Atyraý oblysynda issaparda bolyp, Mahambet aýdanynyń ákimimen sóıleskenimde ol ózine «yńǵaıly» aýyl ákimi emes, ýaqytpen sanaspaı jumys isteıtin, jurttyń muqtajdyqtaryn sheshe biletin aýyl ákimi qajet ekenin aıtty. О́zge óńirlerde bolǵanymda da osyndaı ýájdi jıi estidim.
– El azamattarynyń daýys berýge qatysý belsendiligi qalaı?
– Jaǵdaı ár jerde árkelki. Al saılaýshylar belsendiliginiń tómendeýi jahandyq úrdis bolyp sanalady. Jýyrda biz Úndistannyń Nıý-Delı qalasynda ótken demokratııa jáne saılaýdy basqarý taqyrybyndaǵy halyqaralyq konferensııaǵa qatystyq. Sonda sóz sóılegen Demokratııa jáne saılaýǵa járdemdesýdiń halyqaralyq ınstıtýtynyń (International IDEA) Bas hatshysy Kevın Kasas-Samora keıingi 15 jylda dúnıejúzi azamattarynyń daýys berýge qatysýy orta eseppen alǵanda 65 paıyzdan 55 paıyzǵa deıin tómendegenin málimdedi. Biz óz elimizde júrgizgen taldaý nátıjesi eresekterge qaraǵanda jastardyń saılaýǵa qatysýy 11 paıyz az ekendigin kórsetti.
Sondyqtan bolashaq elektoratymyz – óskeleń urpaq ekendigin eskerip, olardyń saıası belsendiligin arttyrý sharalaryn qolǵa aldyq. 2022 jyly OSK janynan Jas saılaýshylar klýbyn qurdyq. Basty maqsatymyz – jastardy saılaýǵa qatysýǵa yntalandyrý, olardyń quqyqtyq mádenıetin arttyrý jáne jaýapty azamattyq ustanymyn qalyptastyrý. Osyndaı qoǵamdyq birlestikter óńirlerde de qurylyp jatyr. Olardyń quramynda jastar kóshbasshylary, stýdentter men joǵary synyptardyń oqýshylary bar. Qazirgi tańda el boıynsha 248 klýb jumys isteıdi. Qatysýshylarynyń sany – 3275 adam. Klýbtar jumysyna aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń músheleri udaıy nazar aýdaryp, qajetinshe kómek kórsetip otyrady.
Buǵan qosa, OSK músheleri burynǵydaı kabınetten shyqpaıtyn qaǵazbastylyqty shektep, óńirlerge issaparǵa barýdy dástúrge aınaldyrdy. Biz barǵan jerimizdiń bárinde jas jáne bolashaq saılaýshylarmen mindetti túrde kezdesip, ashyq áńgime quryp júrmiz. Olardyń qoıǵan saýaldarynyń eshqaısysy jaýapsyz qalmaıdy. Jastardyń saıası saýatyn kóterýge de tyrysamyz.
Jas saılaýshylardyń elektoraldyq belsendiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan túsindirý jumystarynda zamanaýı ádis-tásilderge júginý qajettigi sózsiz. Jastardyń kópshiligi qazir áleýmettik jelini paıdalanatynyn eskerip, buqaralyq kommýnıkasııanyń osy salasyna basa nazar aýdarýǵa týra keldi. Bul jumysta bizge jas órenderdiń ózderi de járdemdesip júr. Mysaly, Qyzylorda oblysynyń Qazaly aýdanyndaǵy Erjigit Bozǵulov atyndaǵy №249 mektep-lıseıdiń 9-synyp oqýshysy, Jas saılaýshylar klýbynyń múshesi Aıajan Móńkebaı zamandastaryn saılaýǵa belsendi qatysýǵa shaqyrǵan «Meniń daýysym mańyzdy» atty komıkster jasap shyǵardy. Almatylyq jastar tipti «Bolashaqtan kelgen daýys» komıkster serıalyn daıyndady. Biz úshin jas urpaqtyń óz quqyqtaryn bilip, saılaýǵa belsene qatysqany, zańdy syılap, ony buzýǵa jol bermegeni mańyzdy.
– Qoǵamda saılaýdyń ashyq ta ádil ótýin qamtamasyz etý úshin elektrondyq daýys berýdi engizbeı bolmaıdy degen pikir aıtylyp júr. Osy usynys jaıly ne aıtasyz?
– Elektrondyq daýys berýdi engizý – aıtýǵa ǵana ońaı sharýa. Mundaǵy basty másele – aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý men saılaýshylardyń senimi. Halyqaralyq tájirıbege zer salsaq, elektrondyq daýys berýge kóshken elder kóp emes. Osy tehnologııanyń eki negizgi túri bar. Birinshisi – kompıýter men smartfondy paıdalanyp, qashyqtyqtan ınternet arqyly daýys berý. Álemde bul ádiske tolyq kóshken jalǵyz memleket – Estonııa. Bul elde jergilikti, parlamenttik, eýropalyq saılaýdyń bárinde daýys ınternet arqyly beriledi. Kórshiles Reseıde elektrondyq daýys berý federaldyq jáne óńirlik saılaýda qoldanylyp júr.
Ekinshisi – saılaý ýchaskelerinde ornatylǵan elektrondyq mashınalar arqyly daýys berý. Bul ádis Brazılııada, Úndistanda, Amerıka Qurama Shtattarynda, Fılıppınde keńinen qoldanylady. Belgııada ishinara ǵana qoldanylyp júr.
Elektrondyq daýys berýden bas tartqan elder de az emes. Mysaly, Germanııada 2009 jyly Konstıtýsııalyq sottyń sheshimimen elektrondyq mashınalardy qoldaný saılaýdyń basty qaǵıdattaryn buzady dep sheshti. Nıderlandta elektrondyq mashınalar 1990 jyldan 2007 jylǵa deıin qoldanyldy. Aqyry bul ádis el qaýipsizdigine qaýip tóndiredi dep uıǵarylyp, nıderlandtyqtar qaǵaz bıýlletenderge qaıtyp oraldy.
Norvegııa ınternet arqyly daýys berýdiń qanatqaqty jobasyn synaqtan ótkizip, onyń tıimdiligi joq ári táýekeli bar degen sheshimge keldi. Sebebi qashyqtan daýys berý saılaýǵa qatysýshylar sanyn kóbeıtken joq, sondaı-aq daýys berý qupııasyn saqtaýǵa qatysty alańdaýshylyq ta týǵyzdy.
Fınlıandııa 2008 jyly eksperımenttik joba retinde saılaý ýchaskelerine ornatylǵan elektrondyq mashınalardy qoldanyp kórdi. Alaıda saılaýshylardyń 2 paıyzy óz tańdaýyn rastamaǵandyqtan jáne birsypyra daýys iz-túzsiz joǵalyp ketkendikten, sot eksperımenttik okrýgterdegi saılaýdy zańsyz dep tanydy.
Japonııadaǵy mýnısıpalıtetter elektrondyq daýys berý tym qymbatqa túsedi dep sanap, daýysty qolmen sanaý áldeqaıda jyldam ári ekonomıkalyq turǵydan tıimdi dep sheshti. Kanada ınternet arqyly daýys berý kıbershabýyldardan qorǵanýǵa kepildik bermeıtindikten, federaldyq saılaýda onlaın daýys berýdi engizýden bas tartty.
Bizdiń elde de 2003–2007 jyldary qajetti jabdyqtar mıllıardtaǵan teńgege satyp alynyp, elektrondyq daýys berý saılaý ýchaskeleriniń 15 paıyzynda engizilgen edi. Alaıda oǵan saılaýshylar suranysy 7,5 paıyzdan 2,1 paıyzǵa deıin tómendedi. Sol sebepti bul ádisti qoldaný toqtatyldy. Shyntýaıtynda, júrgizilgen saýalnamalar elektrondyq daýys berýdi eresek adamdar ǵana emes, jastar da onsha qoldamaıtyndyǵyn kórsetip otyr. Olar bul ádis saılaýdyń ádil ótýine ári jeke derekterdiń urlanbaýyna kepildik bermeıdi dep sanaıdy. Mundaı kúdik negizsiz de emes. 2023 jyly Úndistanda ınternettiń jasyryn bóligi – Darknet-te 815 mln úndis týraly aqparatty qamtıtyn málimetter bazasy satýǵa qoıylǵany anyqtalǵan. Muny istegen hakerler jeke adamdardyń málimetterin tekserýmen jáne medısınalyq jazbalarmen baılanysty jeke derekter ornalastyrylǵan memlekettik portaldarǵa kıbershabýyl jasaǵan.
Sondyqtan halqymyzdyń «Jeti ret ólshep, bir ret kes» degenindeı, biz elektrondyq daýys berýge kóshý máselesinde asyǵystyqpen qate sheshim qabyldaýǵa jol bermeýimiz qajet. Keıbir mamandardyń aıtýynsha, elektrondyq daýys berýge keleshekte kúrdeli mindetterdi shapshań oryndaýǵa qabiletti kvanttyq kompıýterler shyǵarylǵan kezde ǵana kóshýge bolady.
Jalpy, biz úshin eń bastysy – saılaýshylar senimi. О́ıtkeni azamattardyń saılaýǵa senbeýi – kez kelgen memleket úshin úlken qaýip. Eger saılanbaly memlekettik organdar men laýazym ıelerine halyq senimmen qaramasa, onda olar oıdaǵydaı jumys isteı almaıdy.
– Sonymen saılaý kóp, saılaýshylardyń senimi basty qundylyq dep aıtyp otyrsyz. Osy senimge jetýdiń joly qandaı?
– Bul jerde basshylyqqa alatyn negizgi ustanymdar: saılaý rásimderiniń zańdylyǵy, saılaý uıymdastyrýshylarynyń kásibıligi, úderisterdiń ashyqtyǵy jáne qoǵammen turaqty dıalog. Dál osy quramdas bólikter saılaý júıesine degen ornyqty senimdi qalyptastyrady. Eń bastysy – elektoraldyq naýqandar qatań túrde elimizdiń saılaý týraly zańnamasyna sáıkes ótýi kerek.
Búgingi tańda saılaýlar turaqty túrde ótkiziledi, osyǵan baılanysty saılaý komıssııalary turaqty jumys isteıtin qurylym retinde qyzmet atqarady. Bul rette kásibılendirý sheshýshi rólge ıe: komıssııa músheleriniń daıarlyǵy men tájirıbesine qoıylatyn talaptar kúsheıtildi. Sebebi saılaý úderisiniń sapasy men onyń zańdylyǵy árbir saılaý komıssııasy múshesiniń daıarlyq deńgeıine tikeleı baılanysty.
Osyǵan oraı Ortalyq saılaý komıssııasy úshin elektoraldyq oqytý «saılaý naýqanyna arnalǵan» birjolǵy shara emes, saılaý kezeńin de, saılaýaralyq kezeńdi de qamtıtyn júıeli ári úzdiksiz jumys bolyp sanalady. Jalpy alǵanda, ótken jyly respýblıka boıynsha 6 800-den astam oqytý is-sharasy ótip, oǵan 115,4 myńnan astam saılaý úderisine qatysýshy qamtyldy. Alaıda biz úshin basty kórsetkish – san emes, alynǵan bilimniń sapasy men praktıkalyq qoldanylýy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Káribaı MUSYRMAN,
«Egemen Qazaqstan»
