Ustazymyzdyń tulǵa bolyp qalyptasýyna, shyǵarmashylyq evolıýsııasyna birden-bir áser etken jan – onyń ákesi Nurmahan qoja. Zamanynda din ustaǵan molda, shejireshi, sheshen adam bolǵan desedi. Almas aǵamyzdyń estelikteriniń birinde ákesi Nurmahan aqsaqaldyń Oljabaı jyraýǵa alyp barǵany jazylady. Ondaǵysy – «saýaby mol óleńderden jattasa degen» ákelik yqylas. Dál osy sapar kezinde ákeniń myna bir ósıeti bala jyraýǵa ómirlik ónegege aınaldy:
«Balam, sóz úsh tapqa bólinedi. Sonyń birinshisi – aıtýǵa bolatyn, biraq estýge bolmaıtyn sóz. Ol qandaı sóz? Bireýdi janyń kúıgennen qarǵap, balaǵattap jiberdiń. Bireýdiń syrtynan ósek aıtyp, ǵaıbat sóılediń delik. Dál sondaı sóz ben isti óziń estigiń, kórgiń kelmeıdi ǵoı? Onda ózge pendege de sóz azaryn berýden aýlaq bol! Ol – ibilistiń oıyny. Adamdy musylmandyqtan shyǵaratyn ázázil azǵyndaýdyń belgisi bolady.
Ekinshisi – estýge bolatyn, biraq aıtýǵa bolmaıtyn sóz. Ol qandaı sóz? «Bireý bireýdi baltalap óltiripti», «Bireý bireýdiń qyzyn qorlapty» degen syndy sózderdi estigende, burynǵynyń úlkenderi «mal qulaǵy sańyraý», «ony adam turmaq maldyń qulaǵyna estirtpeńder» dep tyıym salyp otyrady. Jamandyqty jarııa etkeniń, jamanǵa kómekteskeniń. Jamanǵa kómekteskeniń, musylman balasyna Alla buıyrtqan jaqsylyqtyń jolyn baılaǵanyńmen birdeı bolady, shyraǵym.
Al úshinshisi – aıtýǵa da, estýge de bolatyn sóz. Ol – qasıetti Quran sózi, ǵulamalar men dana shaıyrlardyń úlgi-ónege sózderi. Bul sózderdiń aıtqanǵa da, tyńdaǵanǵa da tıgizer saýaby mol bolady».
Osylaısha, bala Almas «saýaby mol sóz» degenniń syryn jete túsindi. Tańdaıyna qasıetti sózdiń qaımaǵy juqqan jas talap ári qaraı ósıetti ustazdardyń ónegesin baıraq tutty. Olardyń qunarly, qońyr áńgimelerin estip, jadyna toqydy. Almas Nurmahanulynyń erekshe tebirenispen eske alatyn ustazdarynyń biri – jyraý, aqyn Masharap Álıev bolsa, biri – jyraý Oraq Dánekerov. Sóz ustasy Masharap Álıev Almas Almatovty alǵash tyńdaǵanda erekshe áserde bolyp, jas jyraýǵa sol jıynda qaıyńnan dombyra ataǵan eken. «Daýysynda diril bar eken. Jyr, termeni de sozyp aıtatyn Arqanyń ánin qatar alyp júrýge shamasy ábden jetedi. Temirqanatty kózden tasa qylmaıyq. Osy otyrǵan báriń de kóz qyryńdy salyp júrgeısiń», dep qanatyn qataıtyp, talaptandyrady. Masharap ustazy keıin «Almas jyraýǵa» dep bataly óleń jazyp, oza týǵan oıly shákirtin óle-ólgenshe erekshe qadirlegen. Al tikeleı sabaq alǵan, jyr úırengen ustazy – Oraq Dánekerov. «Aldymen ózi aıtady, men qaıtalaımyn. Jańa termeni bir, ári ketkende eki aıtqanda jattap alý qajet. Daýysty kóterip, qubyltyp otyratyn terme sazdaryna ǵana syn aıtyp otyratyn edi», dep tebirenedi Almas jyraý.
Al ǵylym jolyndaǵy talabyna qoldaý bildirip, kóptegen ekspedısııalyq shyǵarmashylyq saparlarda qasyna ertip júrip jetildirgen ustazy – Mardan Baıdildaev. Ol – halyq folkloryn eldiń ishinen kóz maıyn taýysyp júrip jınaǵan belgili ǵalym, folklortanýshy. Mardan Baıdildaev jyraýmen alǵash ekspedısııalyq izdenister kezinde ushyrasqanyn aıtady. «Jyrshy, jyraýlar múldem azaıyp barady. Osy turǵyda Syr boıynda júrgizilgen izdeý jumysynyń nátıjesinde tabylǵan eń talantty jas – osy Almas Almatov», degen ol.
Elimizdiń ár óńirinde jyr aıtyp, halyqty rýhanı sýsyndatqan ónerpaz álemdik sahnalardy da kómeı únimen kómkergen. Araǵa alpys jyl salyp Ámire Qashaýbaev óner kórsetken sahnada fransýz jurtyn tamsandyrǵan 28 jastaǵy Almas jyraý tarıhta qaldy. Sańlaq júıriktiń jyr áýeletken Reseı, Italııa, Fransııa, Shveısarııa, Belgııa, Nıderland, Japonııa, Mysyr, AQSh sahnalary jyraýlyq dástúrdiń álemdik keńistikte alǵash nasıhattalýyna dańǵyl jol saldy. Jyraýdyń Parıj sapary jóninde Q.Sydyqov «Lenın joly» gazetinde: «Naızaǵaı oınap, aspan jarylyp jatqandaı mol shapalaqtaý ústinde Turmaǵambettiń «О́sıetin», Turymbettiń «Kúmisaıyn», «Kóruǵly» jyrynyń úzindilerin birinen soń birin tógiltip otyryp, asty-ústili qos qabat ańǵar sııaqty elesteıtin keń zalǵa eptep kóz júgirtken. Sóıtse, yqylym zamannan mádenıet, óner ataýlynyń ushtyǵyna shyǵyp, bir-birine kezdese qalǵanda qalpaǵyn kóterip, ıilip-búgilip úırengen fransýz jurty keń zaldyń aralyqtaryndaǵy ótpe joldardy ıin tirese toltyryp, tipti aldyńǵy qatardan ilgerirek ozyp otyr eken», dep jazdy.
«О́ner murager urpaqtary arqyly dástúrli sıpatqa ıe bolady», degen jyraý sózi, ónegeli ónerdiń kóshin talapty, talantty shákirtter arqyly bolashaqqa máńgilik jalǵaýǵa bolatynyn júrekpen sezdi. Ony júzege asyrdy. Almas Almatov «jyraýlardyń joǵary oqý ornynda bilim alýyn» maqsatty túrde bolashaq jumystyń negizgi nysanyna aınaldyrdy. Talapker jyrshylar tobyn úsh topqa bóle otyryp, sonyń negizinde nátıjeli shákirt tárbıelep, jyraýdyń asqaq armanyn bıikke kótere bildi.
1987 jyly ǵylymı izdenýshilik talappen Almaty qalasyna arnaıy baryp, Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııa janynan J.Kármenov, Q.Baıbosynov, Á.Nuǵmanova syndy úzeńgiles aǵa býyn áriptesterimen birge «Halyq áni» kafedrasynyń ashylýyna muryndyq boldy. Atalǵan kafedranyń talantty túlekteri qatarynda B.Tileýhan, B.Júsip, E.Qosbarmaqovtar bar. Bul izgi talaptyń nátıjeli jalǵasy retinde Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti (N.V.Gogol atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýt) «Mýzykalyq fakýltet» janynan 1990 jyly jyraý Almas Almatovtyń jetekshiligimen qurylǵan «Halyq áni» kafedrasyn aıtýǵa bolady. Nátıjesinde 1998 jyly ýnıversıtettiń jetekshi ǵalymdarymen birlesip, 0621 shıfrly «Dástúrli óner, jyr» mamandyǵynyń memlekettik standartyn bekitti. Oqý ornynda alǵash on bes shákirttiń qabyldanyp, jyraýlyq dástúrdiń bolashaq kánigi mamandary daıarlandy.
2011 jyly Astana qalasynda K.Baıseıitova atyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti janyndaǵy «Dástúrli án» kafedrasy negizinde «Aıtys, jyr» mamandyǵy Almas Almatovtyń jetekshiligimen engizilip, jyr jolyndaǵy jaýapty kezeń jumystary jalǵasyn tapty. Jyraýdyń bul jumystar tizginin qolǵa alýdaǵy basty maqsaty jyr kerýen kóshin úzbeı jalǵaıtyn jyrshy-jyraýlardy joǵary oqý oryndarynda kásibı bilikti maman esebinde daıarlap, ulttyń rýhanı jetekshi, tulǵalyq deńgeıin qalyptastyrý edi.
Ustaz óz shákirtterin tárbıeleýde áýeli tulǵalyq bolmysyn jetildirýdi aldyńǵy orynǵa qoıady. Sebebi «saf óner sańlaqqa ǵana qonady» degen halyq máteli negizinde, óristi óner ony ustanýshy ónerpazdyń taza júregi men rýhanı bolmysynan týatynyn jaqsy bilse kerek. Tarıhtan belgili, alǵash VII ǵasyrdan bastaý alǵan izgilik ıdeıasy keıin Ál-Farabıdiń «parasatty adam», J.Balasaǵunnyń «jáýan mártlik», Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «hál», Abaıdyń «tolyq adam», Shákárimniń «ar» ilimine jalǵasty. Ustaz osy ataýly rýhanı ilimderdi ón boıy ónegeden turatyn aqyn-jyraýlar shyǵarmashylyǵynan izdedi jáne sol arqyly shákirtterin tııanaqty tárbıeleýde negizgi pedagogıkalyq ádis quraly retinde paıdalandy. О́mir tájirıbesi negizinde jazylǵan óreli sózderi búginde halyq jadynda jaýhardaı jarqyrap júr. Shyǵarmashylyq tártipke kelgen ýaqytta ustazdyń talaby qatty. Jyrdy az ýaqyttyń ishinde jattaý, ýaqtyly tapsyrý, maqam, sazdyń tazalyǵy, nusqalyǵy, quımaqulaqtyq ádispen jıi jattaý – ustazdyń shákirt tárbıeleýde ustanatyn aınymas erejeleriniń biri ǵana.
2010 jyly jyr kafedrasyna alǵash oqýǵa túsken jyldary ustazdyń alǵashqy tapsyrmasyn qosa aldyq. Aqtóbe qalasynda halyq aqyny N.Baıǵanınniń 150 jyldyq mereıtoıy aıasynda uıymdastyrylatyn respýblıkalyq jyrshylar baıqaýyna baratynymyz belgili bolyp, baıqaýda usynylatyn bes dastandy («Qubyǵul», «Narkenje», «Narsutbaı», «Qarasaı-Qazı», «Tórehan») jattap tapsyrýǵa bir apta ýaqyt berdi. Bir aptada tórt dastandy jattap, qalǵan birin jolda jattaýǵa ruqsat aldyq. Sol baıqaýdaǵy shákirttiń nátıjeli jeńisi ustazdyń júregine úlken úmitti qýanysh syılaǵan edi.
«Osy kezde men estigen sheshen sózderimniń qanshasy esimde qalady eken dep ózimdi ózim synap júretinmin, al mundaı til shuraıyn bilgen janǵa jyr, dastan degendi jattaý ońaıdyń ońaıy ekenin de osy kezde túsindim», deıdi ustaz balalyq shaǵyn eske alǵan bir suhbatynda.
Almas aǵanyń klassıkalyq tolǵaý jyrlarynan bólek, «Shyńǵysnama» eposy syndy kesek eńbegi – ult rýhanııatyna qosylǵan orasan olja. 2016 jyly «Saryarqa» baspasynan shyqqan «Shyńǵysnama» eposynyń (kólemi 15 myń jol) 2018 jyly Mońǵolııanyń Ulan-batyr qalasynda ótken «Álemdik epos jáne Janǵyr jyry» atty halyqaralyq sımpozıýmynda birinshi kitaby tanystyrylyp, Syr boıy jyrshy, jyraýlardyń oryndaýyndaǵy atalǵan epostyń CD mýzykalyq antologııasy tartý etildi. Sol jıynda sóz alǵan aǵartýshy ǵalym Dagvadorj aqsaqaldyń «Qazaqtyń bir jyraýy Shyńǵys han tarıhyn 15 myń jol dastan jáne shákirtterimen birge oryndaǵan «Mýzykalyq epos» kúıinde ákelip qolymyzǵa tabystap otyr. Bul – aqysyz, pulsyz, bir adamnyń ǵana atqarǵan jumysy, biz úlgi alýymyz qajet», dep aǵynan jarylýy jyraýdyń eńbegine berilgen teńdessiz tarıhı baǵa edi. Qundy jádigerge ǵylymı taldaý jasap, kitaptyń alǵysózin jazǵan tarıhshy ǵalym Q.Salǵarauly: «Mońǵol eliniń azamattary Shyńǵys hannyń kindik qany tamǵan jerge oǵan arnap tastan teńdesi joq alyp eskertkish ornatqan eken, qazaq jyraýy Almas Almatov, mine, ol eskertkishten de zor, urpaq janyna odan da etene jaqyn, kúnde oqyp, kúnde syrlasyp otyrýǵa múmkindik beretin rýhanı qundy alyp eskertkish jasapty. Eńbegine qaraı – ataq. Ǵasyrdan-ǵasyrǵa ótip, urpaqtan-urpaqqa rýhanı qyzmet etip osyndaı tórt tomdyq epopeıany ómirge ákelgen qazaq jyraýyn XXI ǵasyrdyń Gomerine teńesek, artyq aıtylǵan sóz bolmasa kerek», depti. Sondyqtan jyraý Almas Almatovtyń bútin shyǵarmashylyǵy bolashaqta tereń tolǵanyspen zerttelip, kóptegen álemdik zerger zertteýshiniń qalamyna iligeri anyq.
Kúnsulý Túrikpen,
K.Baıseıitova atyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń doktoranty, jyrshy
