Halyqaralyq kóshi-qon úderisi ýshyǵyp barady
«Balapan basyna, turymtaı tusyna», degendeı, jahandy jaılaǵan ekonomıkalyq turaqsyzdyq, dúrkin-dúrkin ár jerde tutanǵan soǵys qımyldary halyqaralyq mıgrasııany óte ýshyqtyryp jiberdi. Bosqyndar sany da tómender emes. Halyqaralyq mıgrasııa jónindegi uıymnyń (HMU) deregi boıynsha, qazir álemdegi zańdy jáne zańsyz mıgranttardyń sany 70 mıllıonǵa jetipti. Dúnıe júzinde 125 mıllıon adam ózi týǵan elinen syrt aımaqta ómir súrse, syrttan keletin mıgranttar sany 1 mıllıard adamǵa jetken kórinedi.
Qalyptasqan osyndaı jaǵdaıǵa baılanysty jaqynda Eýrokomıssııa mıgranttar jaǵdaıyn retteý jáne baqylaý jónindegi «Trıton» operasııasyn 2015 jyldyń sońyna deıin sozýǵa sheshim qabyldady. Eýrokomıssııanyń osy sheshimimen birge mıgranttar tasqyny shıelenisip turǵan Italııaǵa 13 mıllıon eýro kóleminde qarjy bólý qarastyrylýda. Sonymen birge, osy operasııa aıasynda júzege asyrylatyn sharalar kóleminde Eýropalyq odaq elderinde kóshi-qon máseleleri jóninde aqparat almasý sharalaryn kúsheıtý oılastyrylýda. Osy oraıda, Eýrokomıssııa sırııalyqtarǵa bólingen zańdy mıgrasııa mólsherin arttyrýdy josparlaǵan. Eske sala ketsek, Eýropalyq odaq boıynsha, sırııalyq bosqyndarǵa 35 myń ǵana oryn bólý jóninde sheshim qabyldanǵan bolatyn-dy. Al qazir Sırııa memleketin tastap shyqqan bosqyndar sany 3,5 mıllıonnan asty.
Sarapshylardyń pikiri boıynsha, «Trıton» operasııasynyń aýqymy buryn Italııada qoldanylyp kelgen «Mare nostrým» ulttyq operasııasynan tómen kórinedi. Máselen, Rım «Mare nostrým» operasııasyna aı saıyn 9 mıllıon eýro qarjy bólse, «Trıton» operasııasyna aı saıyn bólinetin qarjy odan tómen. Sonymen birge, «Trıton» operasııasynyń qamtý aımaǵy da shekteýli. Italııa memleketi óziniń «Mare nostrým» ulttyq operasııasy sheńberinde eldiń búkil terrıtorııalyq teńiz aımaǵyna baqylaý jasasa, «Trıton» tek 30 mıl sheńberindegi teńiz aımaǵyna baqylaý jasaıdy. Sondaı-aq, «Trıton» operasııasy teńizde apatqa ushyraǵandardy qutqarý isimen de aınalyspaıdy.
О́tken jyly Eýropaǵa zańsyz túrde 276 myń mıgranttar kelgen. Onyń ishinde, 207 myń adam Eýropalyq odaq shekarasynan Jerorta teńizi arqyly ótken. Zańsyz mıgranttar qatarynyń jyldan-jylǵa ósip bara jatqandyǵy Eýropalyq odaqty erekshe alańdatýda. Máselen, 2014 jyly kári qurlyqqa kirgen mıgranttar 2013 jylmen salystyrǵanda 138 paıyzǵa artqan. Eýrokomıssııanyń mıgranttar isi jónindegi komıssary Dımıtrıs Avramopýlostyń aıtýynsha, tek 2014 jyldyń qyrkúıek aıynda ǵana zańsyz mıgranttar mingen 12 júk kemesi ustalypty.
Bıylǵy jyldyń alǵashqy aıynda-aq Italııanyń teńiz jaǵalaýlaryna 5 myńnan astam mıgranttar kelgen. Týǵan jerin tastap shyqqan bosqyndardyń jaǵdaıy adam janyn túrshiktiredi. Bıylǵy jyldyń qańtar aıynda Italııa jaǵalaýynda teńizshiler tastap ketken ıesiz keme tabyldy. Al onyń trıýmin ashqanda, ashtyqtan jáne shólden buralyp jatqan 400 adam tabylǵan. Al Adrıatıka teńizindegi Korfý aralynyń mańynda Moldavııanyń «Blıý Skaı Em» atty júk kemesiniń bortynan adam tózgisiz jaǵdaıda tasymaldanyp kele jatqan 1 myńǵa jýyq Irak jáne Sırııa azamattary ustalǵan. Tek 2014 jyly ǵana Jerorta teńizinde 3300 zańsyz mıgranttar mert bolypty.
Zańsyz mıgranttar máselesi Vengrııa memleketin de erekshe alańdatyp otyr. 2015 jyldyń alǵashqy aıynda ǵana Vengrııa shekarasynan ótken mıgranttar sany 2014 jylǵy búkil mıgranttar sanynan asyp túsken. Vengrııa polısııasy qańtar aıynda el shekarasyna 10 myńnan astam mıgranttar kirgenin aıtady. Olardyń tek 20 paıyzy ǵana tirkeýden ótken kórinedi. Eger Italııanyń teńiz jaǵalaýlary arqyly negizinen Sırııa memleketiniń bosqyndary keletin bolsa, Vengrııa arqyly Eýropalyq odaqqa kosovolyq albandar ótetin kórinedi. Zańsyz mıgranttardyń kózdegen basty maqsaty Eýropalyq odaqtyń Germanııa, Avstrııa sııaqty baı memleketterine jetý.
Kári qurlyqqa ótken zańsyz mıgranttardyń taǵy kózdegen eli Ulybrıtanııa bolyp tabylady. Bul elde áleýmettik kómek kórsetý deńgeıi joǵary jáne medısınalyq qyzmet tegin. Sondyqtan, jyl saıyn bul elge keletin bosqyndar men zańsyz mıgranttardyń sany artýda. Bul eldiń premer-mınıstri Devıd Kemeron ańsyz mıgranttar tasqynyna tosqaýyl qoıý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýda. Jaqynda ol Eýropalyq odaqtan osy elge keletin mıgranttar úshin áleýmettik jeńildikterdi qysqartý jónindegi mınıstrler kabınetiniń sheshimin jarııalady. Osy sheshimge baılanysty EO-dan keletin mıgranttar eldegi áleýmettik jeńildikterdi (onyń ishinde salyq jeńildikteri jáne mýnısıpaldyq páter) alý úshin osy elde tórt jyl turaqty turýy kerek. Londonnyń mundaı sharalarǵa barýyna zańsyz mıgranttardyń jyldan-jylǵa artyp bara jatqandyǵy sebep bolyp otyr. Tipti, Ulybrıtanııa premer-mınıstri EO-dan keletin mıgranttar sany azaımaıtyn bolsa, Anglııanyń bul odaqtan shyǵatynyn málimdep otyr.
«Bireýge jan qaıǵy, bireýge mal qaıǵy» demekshi, óz elderindegi soǵys pen qantógisten qashqan bosqyndardy qabyldaýdan kári qurlyq ta at tonyn ala qashýda.
Kedeıshilikke ushyraǵandar sany ósýde
Eýroaımaqtyń eń baı memleketi bolyp tabylatyn Germanııada da kedeıshilikke ushyraǵandar sany ósip barady. Euronews agenttiginiń habarlaýynsha, bul eldegi kedeılerdiń sany 1990 jyly Eýroodaqqa birikkenge deıingi kezeńnen beri eń joǵary kórsetkishke jetip otyr.
Halyqtyń ál-aýqaty máselelerin zertteý jónindegi assosıasııasynyń baıandamasy boıynsha 2013 jyly Germanııadaǵy kedeıler sany 12,5 mıllıon adamǵa jetip, el turǵyndarynyń barlyq sanynyń 15,5 paıyzyn qurady. Al budan bir jyl buryn bul kórsetkish 12,1 mıllıon adam bolatyn. Bremen, Meklenbýrg – Aldyńǵy Pomeranııa jáne Saksonııa – Anhalt federaldyq jerlerindegi turǵyndardyń 20 paıyzdan astamy eń tómengi jalaqyǵa kún kóredi. Memlekettiń eń baı jerleri sanalatyn Bavarııa jáne Baden –Vıýrtemberg sııaqty óńirlerde bul kórsetkish 11 paıyzdy qurap otyr.
«Germanııadaǵy kedeıshilik bul ekonomıkalyq problema emes, saıası salaqtyqtyń saldary, – deıdi assosıasııa jetekshisi Ýlrıh Shnaıder. – Bizde, álemdegi eń baı bes eldiń biri retinde kedeıshilikti túbirimen joıýǵa bolatyn edi. Elimizde kópshilik turǵyndardyń turmysy jaqsarýmen qatar, birqatarynyń kedeıshilikke ushyraýy oryn alýda. Bul negizinen tabysty bólýdegi teńsizdik problemalarynan týyndap otyr». Saraptama kórsetip otyrǵanyndaı, kedeıshilikke ushyraıtyndardyń basym kópshiligin zeınetkerler, jalǵyzbasty analar, arnaıy bilim joq adamdar, sonymen birge, resmı túrde jumyssyz retinde tirkelgender quraıdy. Jumyssyzdardyń 40 paıyzdan astamy áleýmettik járdemaqy alady. Soǵan qaramastan, olar kedeıshilik jaǵdaıda ómir súrýde. 3 mıllıonnan astam adamnyń jalaqysy eldegi eń tómengi kúnkóris deńgeıine de jetpeıdi. Sondyqtan olar azyq-túlikti barynsha únemdeýge májbúr bolýda. Germanııada aıyna 892 eýrodan az tabys tabatyndar kedeıshilikke ushyraǵandar bolyp eseptelinedi. Eki balasy bar otbasy úshin eń tómengi tabys 1873 eýro bolýy kerek.
Joly bolmaǵan joba
AQSh-tyń bedelin asqaqtatqan «taqtatas tóńkerisiniń» aıaǵy aqıqattan ańyzǵa aınala bastaǵan sııaqty. Amerıkalyq Shevron kompanııasy Rýmynııadaǵy taqtatas gazyn zertteý jáne ıgerý jónindegi jobasyn toqtatty.
Rýmynııanyń Agerpres memlekettik aqparattyq agenttiginiń habarlaýynsha, sońǵy jyldary elde qarqyndy jumystar júrgizip jatqan Shevron kompanııasy óz qyzmetin toqtatatyn boldy. Agenttiktiń deregi boıynsha, amerıkalyq kompanııa Rýmynııadaǵy taqtatas gazyn ıgerý jónindegi jumysyn Polsha, Lıtva jáne Ýkraına elderindegi osyndaı jobalaryn toqtatqannan keıin aıaqtap otyr. Basylym atap kórsetkendeı, «Rýmynııa taqtatas gazyn zertteý jáne ıgerý jobasyn osy ýaqytqa deıin júrgizip kelgen eń sońǵy eýropalyq el bolyp otyr». Kompanııa Rýmynııadaǵy jumysyn toqtatýǵa bul jobanyń básekege qabiletsizdigi sebep bolǵandyǵyn alǵa tartady.
О́tken jyly qarashada Rýmynııanyń premer-mınıstri Vıktor Ponta «Bizdiń elimizde taqtatas gazy tabylmady, biz ony izdeýdiń barlyq jolyn qarastyrdyq» degen bolatyn. Ol bul pikirin nemenege súıenip jarııalap otyrǵandyǵyn ashyp aıtpady. Amerıkalyq kompanııanyń Rýmynııada taqtatas gazyn ıgeretindigi jónindegi naýqan daqpyrtqa aınaldy. Qazirgi tańda Rýmynııa tabıǵı gazǵa degen suranysyn tolyq qamtamasyz ete almaıdy. Sońǵy jyldary Rýmynııa óz suranysynyń 22 paıyzdan 42 paıyzǵa deıingi kólemin Reseıden keletin tabıǵı gaz arqyly jaýyp otyr.
Daıyndaǵan
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
