Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Prezıdent energetıkalyq turaqtylyqty ulttyq qaýipsizdik máselesi dep udaıy aıtyp keledi. Energetıkaǵa qatysty mańyzdy sheshimder – eldiń turaqty damýynyń negizi. Osy rette elektr energııasyn óndirý jyl saıyn ósip kele jatqanyn atap ótken jón. Eldiń elektr energetıka júıesi turaqty rejimde jumys istep tur. Qazir el aýmaǵynda 237 elektr stansasy bar. Onyń 79-y – dástúrli generasııa kózi, 158-i – jańartylatyn energııa nysany. Úkimet energetıkalyq qaýipsizdikti kúsheıtý, ınfraqurylymdy jańartý, jańa qýat kózderin iske qosý baǵytynda keshendi sharalar júrgizip jatyr.
Energetıka mınıstri Erlan Aqkenjenov salany uzaqmerzimdi damytý jospary iske asyp jatqanyn aıtty. Onyń aıtýynsha, 2035 jylǵa deıin 26 gıgavattan asa jańa qýat engizý kózdelgen. Jobalar qoldanystaǵy stansalardy jańǵyrtý men jańa óndiris oryndaryn salý arqyly júzege asady.
Byltyr 771 megavatt jańa qýat iske qosylǵan. Sonyń 608 megavaty – dástúrli generasııa úlesinde. Qalǵany – jańartylatyn energııa kózderi. Aldaǵy kezeńde energetıkalyq áleýet edáýir artady. Bıyl shamamen 2 600 megavatt qýat paıdalanýǵa beriledi. Onyń qatarynda jańartylatyn energııa nysandarynyń jıyntyq qýaty 174 megavatqa jetedi. Kelesi jyly 1 500 megavatqa jýyq qýat iske qosylmaqshy. Al 2028 jyly bul kórsetkish 2 myń megavattan asady. Osyndaı jobalar júzege asqanda 2029 jylǵa qaraı ekonomıkanyń elektr energııasyna suranysy tolyq qamtamasyz etilip, energııa júıesinde artyq qýat qory paıda bolady.
Mınıstr kómir generasııasyn ekologııalyq talaptarǵa saı damytý isi de kún tártibinde turǵanyn jetkizdi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes taza kómir tehnologııalaryn qoldanatyn jańa jobalar qarastyrylyp jatyr. Ekibastuzdaǵy úshinshi memlekettik aımaqtyq elektr stansasyn salýǵa ınvestordy anyqtaýǵa tender ótkizildi. Kýrchatov qalasynda jylý elektr stansasyn turǵyzý jobasy da-ıyndaldy. «Samuryq-Energo» kompanııasymen birge, Kókshetaý, Semeı, О́skemen qalalarynda jańa jylý elektr ortalyqtary boı kóteredi. Bul nysandarda tútin gazdaryn tazartýdyń ozyq júıeleri men aýyr metaldardy ustaý tehnologııalary qoldanylady.
Energetıka salasynyń jańa kezeńi sıfrlandyrýmen tyǵyz baılanysty. Premer-mınıstrdiń orynbasary – Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıev energııa óndirý men taratý tıimdiligin arttyrýǵa keń aýqymdy sıfrlyq transformasııa júrgizilip jatqanyn aıtty. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen energetıka salasynyń sıfrlyq kartasy bekitilgen. Qujat Smart Grid júıelerin engizý, sıfrlyq egizder qalyptastyrý, monıtorıng platformalaryn iske qosý tártibin aıqyndaıdy. Salada kórsetiletin memlekettik qyzmetterdiń basym bóligi elektrondy formatqa kóshken. 2027 jylǵa qaraı energetıkalyq nysandardyń jartysy sıfrlyq monıtorıngpen qamtylady.
Jańa tehnologııalar óndiristik úderisterdi túbegeıli ózgertedi, deıdi sarapshylar. Qazirdiń ózinde elektr jelilerin tekserý jumystary drondardyń kómegimen júrgizilip jatyr. Joǵary deńgeıli kameralar men jylý túsirgishter symdardyń qyzýyn, oqshaýlaý jaǵdaıyn, tirekterdiń zaqymyn aldyn ala anyqtaıdy. Jınalǵan derekter jasandy ıntellekt júıesi arqyly taldanady. Defektoskopııa baǵdarlamasy aqaýlardy 98 paıyz dáldikpen tanıdy. Geoaqparattyq júıe energetıkalyq jeliniń sıfrlyq modelin qalyptastyrady. Energetık-mamandardyń pikirinshe, mundaı tásil óndiristegi táýekeldi azaıtyp, apat yqtımaldyǵyn tómendetedi.
Jylý energetıkasynda da jańa tehnologııalar engizilip jatyr. Qubyr jelilerin tekseretin robottandyrylǵan keshen de iske qosylǵan. Robot qubyr ishin aralap, jeliniń úsh ólshemdi modelin jasaı alady. Osyndaı zertteý energetıkalyq jelilerdiń osal tustaryn erte anyqtap, jóndeý josparyn dál qurýǵa múmkindik beredi.
Astana Hub alańynda energetıka baǵytyndaǵy startaptar da damyp keledi. Olar monıtorıng, basqarý, derekterdi taldaý qyzmetterin usynady. О́tken jyly osy kompanııalardyń jıyntyq tabysy 1,8 mlrd teńgege jetti. Qurylǵan jumys oryndarynyń sany 400-den asady. Sonyń biri – «FACEPLATE» kompanııasy. Onyń ıntellektýaldy platformasy derekterdi naqty ýaqyt rejiminde taldap, kásiporyndardyń operasııalyq shyǵyndaryn azaıtýǵa múmkindik berdi. Platforma paıdalanýshylarǵa 1,3 mln dollar únemdeýge jaǵdaı jasaǵan. KEGOC tobyna ekonomıkalyq tıimdilik 1,6 mln dollarǵa jetti. «ESEP» kompanııasynyń sheshimderi kommýnaldyq resýrstardy tutynýdy ońtaılandyrýǵa kómektesedi. Mundaı júıe engizilgen oryndarda tutyný kólemi shamamen 12 paıyzǵa azaıǵan.
Premer-mınıstr Oljas Bektenov «Jasampazdyqqa jetelegen jeti jyl» atty maqalasynda energetıka men kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý memlekettik saıasattyń basty baǵyttarynyń biri ekenin jazdy. Úkimet basshysy Prezıdenttiń bul salany ulttyq qaýipsizdik deńgeıindegi másele dep qaraıtynyn eske saldy. Onyń paıymynsha, energetıkalyq ınfraqurylymdy jańartý burynǵydaı ýaqytsha jóndeýmen shektelmeı, júıeli reformalar arqyly júzege asyp keledi.
Qaraǵandy, О́skemen, Jezqazǵan, Ekibastuz, Balqash qalalarynda jylý elektr ortalyqtary jańartylyp jatyr. Almaty, Temirtaý, Rıdderde de jylý qýaty jańǵyrtylý jolynda. Aqtaý, Atyraý, Oral, Taraz, Ekibastuzdaǵy stansalardyń qýaty keńeıtilip otyr. Aqtóbe, Kókshetaý, Semeı, Qyzylorda, Túrkistan tárizdi qalalarda jańa generasııa kózderi salynyp jatyr. Keıingi eki jylda jylý maýsymy iri apatsyz ótti.
Eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin kúsheıtýge baǵyttalǵan qadamdar nátıjesin bere bastady. 2025 jyldyń qorytyndysynda elektr energııasyn óndirý kólemi 123,1 mlrd kVt/saǵ deńgeıine jetti. Bul josparlanǵan mejeden 4,4 paıyzǵa joǵary. 2019 jyly generasııa 106 mlrd kVt/saǵ bolǵan edi. Osy aralyqta óndiris shamamen 16 paıyzǵa ulǵaıdy. Tekeli energııa kesheni men Topar GRES iske qosylyp, júıege qosymsha 166 MVt qýat berildi. Bıyl óndiris kólemin 126,5 mlrd kVt/saǵ-qa deıin jetkizý josparlanǵan. Qyzylordadaǵy 240 MVt jáne Túrkistandaǵy 1000 MVt bý-gaz qondyrǵylaryn iske qosý, Almatydaǵy 2-JEO men 3-JEO-ny jańǵyrtý, Atyraý men Tekelidegi qýattardy keńeıtý jumystary – osy maqsatqa jetýdiń basty alǵysharttary. Úkimet boljamynsha, 2027 jyldyń alǵashqy toqsanyna qaraı el elektr tapshylyǵynan tolyq arylady.
Energetıkalyq teńgerimdi uzaqmerzimdi negizde qalyptastyrýǵa atom energetıkasyn damytý máselesi de kún tártibinde tur. Premer-mınıstr bul bastama elektr energııasyna suranys artqan kezeńde turaqty generasııa kózin qalyptastyrýǵa jol ashatynyn aıtty. Atom elektr stansasynyń qurylysy kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtyp, óndiristi ártaraptandyrýǵa múmkindik týdyrady. Mundaı joba tehnologııalyq jańǵyrýǵa serpin berip, ınjenerlik kadr daıarlaýǵa jańa talap qoıady.
