Sýret: sakhara.kz
Atalǵan zertteýde ótken jyly osy qoǵamdyq indet búkil álemde, sonyń ishinde Eýropanyń demokratııasy damyǵan memleketterinde de órshı túskeni atap kórsetildi. Múmkin bolǵan 100 baldyń 80-inen astamyn jınaǵan elder sany burnaǵy jylǵy 8-den 5-ke deıin azaıǵan. 2025 jyly SJQI-diń álemdik ortasha kórsetkishi 42 ball boldy. Bul – keıingi on jyldan asa ýaqyt ishindegi eń tómengi baǵa. Tipti sybaılas jemqorlyqty tizgindep, ozyq ondyqqa kirgen memleketterdiń altaýy kórsetkishterin tómendetip alǵan. Mysaly, kópten beri kósh bastap kele jatqan Danııanyń jınaǵan upaıy 2024 jylǵy 90 baldan 89 balǵa deıin azaıǵan. Lıýksembýrgtiki 81-den 78-ge deıin (3 balǵa), Jańa Zelandııaniki 83-ten 81-ge deıin (2 balǵa), Shveısarııaniki 81-den 80-ge deıin (1 balǵa), Aýstralııa men Irlandııaniki 77-den 76-ǵa deıin (1 balǵa) kemigen. Al Germanııa byltyr burnaǵy jylmen salystyrǵanda 2 baldy kóp jınap, 77 balmen ozyq ondyqtan oryn aldy. SJQI-di 1 balǵa tómendetip alǵan damyǵan elder – Amerıka Qurama Shtattary (64 balǵa deıin), Fransııa (66 balǵa deıin), Ulybrıtanııa
(70 balǵa deıin).
Zertteý júrgizilgen 182 eldiń eń sońynda qalǵan «ondyqtyń» ishinde burynǵysha Ońtústik Sýdan (9 ball, 181-oryn), Somalı (9 ball, 181-oryn), Venesýela (10 ball, 180-oryn), Iemen (13 ball, 177-oryn), Lıvııa (13 ball,177-oryn), Erıtreıa (13 ball, 177-oryn), Sýdan (14 ball, 175-oryn), Nıkaragýa (14 ball, 175-oryn), Sırııa (15 ball, 172-oryn), Soltústik Koreıa (15 ball, 172-oryn), Ekvatorlyq Gvıneıa (15 ball, 172-oryn) bar.
Jemqorlarǵa jazasy asa qatań sanalatyn kórshiles Qytaı burnaǵy jyly da, byltyr da 43 ball jınap, 76-oryndy enshiledi. Baýyrlas, taǵdyrlas elderge kelsek, Túrkııa 2024 jylmen salystyrǵanda 3 ball joǵaltyp, 31 balmen 107-orynnan 124-orynǵa shegindi. О́zbekstan 1 baldan aıyrylyp, 31 balmen 121-orynnan 124-orynǵa syrǵydy. Ázerbaıjan kórsetkishin 8 balǵa jaqsartyp, 30 balmen 154-orynnan 130-orynǵa kóterildi. Túrikmenstan burnaǵy jylǵydaı 17 ball alǵanymen, 164-orynnan 166-orynǵa tómendedi. Tájikstan da burynǵy kórsetkishi – 19 balmen 164-orynnan 166-orynǵa tústi.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń ishinde byltyrdan beri kósh bastaǵan Armenııa byltyr 1 baldy kem alyp, 63-orynnan 65-orynǵa aýysty. Qazaqstan 2 ball joǵaltyp, 38 balmen 88-orynnan 96-orynǵa tómendedi. Belarýs te 2 baldan aıyrylyp, 31 balmen 114-orynnan 124-orynǵa yǵysty. Qyrǵyzstan kórsetkishin 1 balǵa jaqsartyp, 26 balmen 146-orynnan 142-orynǵa kóterildi. Reseı burnaǵy jylǵydaı 22 ball jınaǵanymen, 154-orynnan 157-orynǵa tústi.
Bir aıta keterlik jaıt – Transparency International óz zertteýinde sarapshylar men bıznes-qaýymdastyqtyń pikirine súıengenimen, qarapaıym azamattardyń kózqarasyn eskermeıdi. Mysaly, onyń bizdiń eldegi Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi taratylyp, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet retinde Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qaramaǵyna berilgendigi týraly synymen bireý kelisse, bireý kelispeýi múmkin. Bul sheshimniń qanshalyqty tıimdi ekenin ýaqyt kórsetedi. Sondaı-aq úkimettik emes uıymdardy sheteldik qarjylandyrýdyń qoljetimdiligine qatysty synnyń negizdiligi de kúmándi. Bul rette elimizdiń qoldanystaǵy zańnamasynda «sheteldik agent» uǵymy joq ekenin de aıtqan jón. Sonymen qatar atalǵan uıymnyń memlekettik satyp alý, kvazımemlekettik sektor, jer qoınaýyn paıdalaný jáne iri ınvestısııalyq jobalar boıynsha memlekettik sheshimderdiń ashyqtyǵyn kúsheıtý, jýrnalısterdiń qaýipsizdigine kepildik berý, qoǵamnyń bılikti baqylaýǵa qatysýyn qamtamasyz etý, aktıvterdi qaıtarý úderisin jáne olardyń somasy men jumsalýyn múmkindiginshe ashyq etý týraly usynystary nazar aýdararlyqtaı.
Shyntýaıtynda, elimizde jemqorlyqqa qarsy kúres boıynsha naqty da júıeli sharalar qabyldanyp, tıisti nátıjesin berip jatyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes sot arqyly jemqorlardan alynǵan qarajat esebinen keıingi 3 jyldyń ishinde 89 mekteptiń qurylysyna 150 mlrd teńgeden asa qarjy bólingendigi – sonyń aıǵaǵy.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, memlekettik qyzmet pen memlekettik basqarý múddelerine qarsy sybaılas jemqorlyq jáne ózge de qylmystyq quqyqbuzýshylyq sany ótken jyly 976 bolǵan. Bul burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 23,1 paıyzǵa az.
Sybaılas jemqorlyq faktileriniń sany Abaı oblysynda 2024 jylǵy 58-den byltyr 12-ge deıin (79,3 paıyzǵa), Ulytaý oblysynda 24-ten 9-ǵa deıin (62,5 paıyzǵa), Pavlodar oblysynda 56-dan 22-ge deıin (60,7 paıyzǵa), Aqmola oblysynda 31-den 14-ke deıin (54,8 paıyzǵa), Soltústik Qazaqstan oblysynda 33-ten 15-ke deıin (54,5 paıyzǵa), Batys Qazaqstan oblysynda 45-ten 24-ke deıin (46,7 paıyzǵa) azaıǵan.
О́kinishke qaraı, birqatar óńirde tirkelgen sybaılas jemqorlyq sany kóbeıgen. Qostanaı oblysynda burnaǵy jylǵy 36-dan byltyr 54-ke deıin (50 paıyzǵa), Aqtóbe oblysynda 46-dan 65-ke deıin (41,3 paıyzǵa), Qyzylorda oblysynda 32-den 37-ge deıin (15,6 paıyzǵa), Almaty qalasynda 105-ten 113-ke deıin (7,6 paıyzǵa), Mańǵystaý oblysynda 28-den 30-ǵa deıin (7,1 paıyzǵa) ulǵaıǵan. Al jemqorlyqtyń kóptigi jóninen jyldaǵysha Astana qalasy «báıge» bermeı tur. Byltyr elordada osy qylmys sany 45,4 paıyzǵa azaıǵanymen, 124-ke deıin ǵana azaıdy. Jeń ushynan jalǵasýshylyq Almaty oblysynda 27,4 paıyzǵa tómendegenmen, 53, Túrkistan oblysynda 42,2 paıyzǵa kemigenimen, 48 boldy.
Jalpy, elimizde sybaılas jemqorlyq sanynyń jyldan-jylǵa azaıý úrdisi baıqalyp otyr. Memlekettik organdardyń ártúrli quqyqbuzýshylyqqa jol bergen memlekettik qyzmetshileriniń sany da ótken jyly 431-ge deıin, ıaǵnı 36,7 paıyzǵa kemigen. Alaıda Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ártúrli zań buzýshylyqqa urynǵan qyzmetkerler sany burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 16-dan 53-ke deıin (231,3 paıyzǵa) kóbeıgen. Zań buzǵan ekonomıkalyq tergep-tekserý qyzmetiniń qyzmetkerleriniń sany 4-ten 12-ge deıin (200 paıyzǵa), áskerı qyzmetshiler 15-ten 42-ge deıin (180 paıyzǵa), ákimder 4-ten 10-ǵa deıin (150 paıyzǵa), prokýratýra qyzmetkerleri 6-dan 8-ge deıin (33,3 paıyzǵa) ulǵaıǵan. Osyndaı kemshilikter memlekettik organdardan óz qatarlarynda tártip ornatý jáne jemqorlyqqa qarsy kúres jumystaryn kúsheıtýdi talap etedi.
