Joq meniń bir ózińnen basqa armanym,
Jolym bolmaı, janarǵa jas qarmadym.
Osymen tórtinshi ret basyp turmyn,
Qasıetti tórińniń baspaldaǵyn.
Bolsa da nurly arman tolǵan ishim,
Osymen tórtinshi ret tolǵanysym.
Er kezegi deýshi edi úshke deıin,
Men úshin tórtke deıin bolǵany shyn.
Jaqsylyqty aldynan kim kútpegen,
Men de solaı bul jolmen júrip kelem.
Osymen tórtinshi ret tar keýdemde,
Talasyp tur kóp kúdik úmitpenen.
Jatady sende janyp baǵy kóptiń,
Kóp úmit juldyzdaı bop aǵyp óttiń.
Shyn baqyt kóp kúttirip keler, bálkim,
Senimimdi arqalap taǵy jettim.
Osy jolda tanydym ózim kópti,
Osy jolda kóp jaıǵa kózim jetti.
Abıtýrıent bolyp men az júrgem joq,
Endi stýdent bolatyn kezim jetti.
Sońynda «1970 jyl, tamyz» dep kórsetilgen bul óleń – ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetiniń abıtýrıenti Narsha Qashaǵanovtyń ádebıet páninen jazǵan shyǵarma jumysynyń kirispesi...
О́zi sonsha jyl armandaǵan, sonsha jyl tynbaı umtylǵan ýnıversıtetine osylaı qol jetkizgen edi. Arman etken Almatyny, qazaqtyń sol kezdegi jalǵyz ýnıversıtetin Narshanyń qadirlegeni, qasterlegeni sondaı, fakýltette óte-móte uzaq oqydy... О́zin túkke turmaıtyn qatelik úshin qaıta-qaıta oqýdan shyǵaryp jiberetin, bir-eki jyl sendeltip baryp, áreń degende syrttaıǵa qabyldaıtyn, onyń ózin aýyq-aýyq úzdirtip tastaıtyn tym talapshyl ustazyna da báribir ókpe saqtamaıdy aqynnyń keń júregi. Qaıta sol jyldary jastyq shaǵyn uzartýǵa septeskendeı sóıleıdi.
Myńdar syıǵan qushaǵyńa syıa almaı,
«Áli oqyp júrmin» deýge uıalmaı.
Senen ketsem, jastyq shaqtan keterdeı,
Júrdim seni jyldar boıy qııa almaı.
Armanshyldaý bolsam kerek týasy,
Azamattyń sol ma biraq kinási.
Jastyǵymdy sozdym qoldan kelgenshe,
Syralǵy uıam, sensiń sonyń kýási.
Narshanyń eń jaqsy kóretin, júregine eń jaqyn tutatyn aqyny Tumanbaı edi. Onyń aqyndyq órnegi eń aldymen Tumanbaıdyń áser-yqpalymen qalyptasqany eki óleńiniń birinen sezilip turady. Tumanbaı men Narsha jyrlaryna ortaq basty qasıet – asyl adamgershilik, júrek jomarttyǵy, jan darqandyǵy, kóńil tazalyǵy órilip jatady óleńderinde.
Qaıtersiń, sóıtken Narsha, o bastan seri bolyp jaratylǵan, merekege, berekege jaralǵan qaıran Narsha qıyndyqty da kórýdeı-aq kórdi. Erman Ábdıevtiń «Nákeń biraz jyl jumyssyz júrdi» deıtin bir sóıleminiń salmaǵy qandaı aýyr deseńizshi. Biraz jyl turmaq, biraz aı jumyssyz qalýdyń ózi talaıdyń saǵyn syndyryp, jigerin júnjitip jibermeı me? Aýdan men aýdan birigip, sharýashylyq pen sharýashylyq qosylyp, shat-shálekeıi shyǵyp jatqan sol bir jyldardaǵy jumys tapqan tusynda da kún saıyn Aqkólden Qarataýǵa qatynap isteý janyp jep-aq tastaǵany talassyz ǵoı. Sondaı-sondaı sergeldeńde ashynyp, ashylyp jazǵan óleńderine de túsinistikpen qaraǵan jón.
О́mir, maǵan jylytpadyń júzińdi,
Kóbeıttiń tek kókirekte qyjyldy.
Saıraı-saıraı qyzyl tilim qyrqyldy,
Qaıraı-qaıraı marjan tisim mújildi.
Dál mendeı-aq bolsyn saǵan qushtar jan,
Jerde júrip qosýshy edim qustarǵa án.
Kúnnen kúnge kelem endi ketilip,
Temekideı tarta-tarta qysqarǵan.
Júz armannyń birine de jetkem joq,
Qaza boldy qansha kúnder tekten-tek.
Bir adamdaı súıip edim men seni,
Bilmediń ǵoı, ómir, saǵan ókpem kóp.
Narsha jaıynda jazǵanda onyń ózin sóılete bergiń keledi.
Aqyn jyrynyń shynaıylyǵy aıta qalarlyqtaı. Ol óleńnen eshteńeni jasyrǵan emes. «Almatynyń vokzaly» degen óleńiniń keı joldaryn keltirip kóreıik.
Jyljyǵanda kók vagondar tizilip,
Jylaı jazdap, jyly óńi buzylyp,
Qalýshy edi men ketken saıyn qalqanyń
Júıkesiniń júz talshyǵy úzilip.
Meniń daǵy ishim moryp sol shaqta,
Erik bere jazdap móldir monshaqqa,
Sezim, oıym sende qalyp, qur súldem
Kete barar edi attanyp alshaqqa.
Keıin qansha atyp tańym, batty kún,
Saǵyndym sol sezim toly sátti myń.
Saparym saǵan tirelgen saıyn janymdy
Áli kúnge terbetedi tátti muń!
Ol eshqashan óleńdi gazetke jarııalanýyn oılap, kitapqa basylýyn josparlap jazbaǵan. Tipti talaıǵa deıin kitap shyǵarýǵa umtylǵan da emes. Narsha jyrlarynyń avtorlyǵyna ádettegi ádebıettiń «lırıkalyq keıipker» deıtin kózimen qaraýdyń yńǵaıy kele bermeıdi. Adam Narsha men aqyn Narshanyń arasynan aıyrma tabý qıyn. О́leńderindegi kóńil kúıdiń bári onyń óziniń ózeginen ótken, júregine jetken. Ol óleńge kásip kúıinde qaraı almaı-aq ketti aqyry.
Aqynnyń «Ekeýmizdiń Almaty edi...», «Menen góri artyq kórdiń basqany», «Kezdesýdiń keregi joq», «Jan ekensiń», «Seni oılaımyn», «Umyta almaısyń meni» sııaqty óleńderi jan-júrektiń nebir názik talshyqtaryn qozǵap jiberetin, sezimińdi silkintip, oıyńdy oıatatyn, sonshalyqty tabıǵı, qarapaıym jyrlar. Qarapaıymdylyq – Narsha jyrynyń kemshiligi emes, ereksheligi, tipti artyqshylyǵy. Onyń qarapaıymdylyǵy eshqashan qarabaıyrlyqpen qońsy qonbaıdy. Jalpy, Narsha óleńderine sál basqashalaý kózben qaraý kerek. Aqyn jyrlaryndaǵy aýyq-aýyq boı kórsetip qalatyn dıdaktıkalyq saryn, ara-tura tabylyp turatyn pýblısızm belgileri zerdeleı qaraǵan adamǵa bir qyzǵylyqty qubylys. Bul Narsha Qashaǵanulynyń ózi ósken, qyzmet etken óńirdegi bólekshe mıssııasyna da tıesili jaı. Iá, ol ózi ósken ólkeniń óleń minberi bolǵan deýdiń de esh artyǵy joq. Kósemáli Sáttibaıulynyń Narsha aǵasy týraly maqalasynyń «Talastyń tańdaıy» dep atalatyny sodan.
Narshanyń alqaly topta qalyń eldiń atynan sóz bastaıtynyn, aýyz ashqannan-aq jurtty uıytyp tastaıtynyn ózim de kórdim. 2001 jyldyń jazynda Ábish Kekilbaev (ol kezde Memlekettik hatshy) Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Almaty oblystaryn aralady, óńirlerdegi istiń jaıymen tanysty. Meni janyna erte ketti. «Egemen Qazaqstanǵa» barǵanyma jarty jyldan jańa asqan edi. Jambyl jerindegi jolymyz túsken az aýdannyń biri – Talastaǵy kezdesýdi Narsha ashty. Salǵan betten kórkem sózben kestelep, Ábishteı asyldy aspandatyp alyp ketip edi sonda. Elge kelgende Sherhan Murtazaǵa, Farıza Ońǵarsynovaǵa, Myrzataı Joldasbekovke, Toqtar Áýbákirovke qutty qadam tilegen jyrlary, sondaı-aq Jambyl jerinde, Talas elinde qaldyrǵan izgi izi, oıyp alǵan orny bar Izbasar Baltaǵulov, Seıilbek Ábdiuly, Eraly Dadabaev, Aıtbaı Nazarbekov, Berden Baıqoshqarov, Ákim Sadyqbekov, Bolat Bekjanov sııaqty azamattarǵa arnaǵan óleńderi jaqsynyń jaqsylyǵyn jerine jetkize, ózgeshe óreliligin ózekten ótkize aıtýdyń aıshyqty úlgileri. Aqyn ustazdaryn da, tustastaryn da qatty qadirleı biletin. Onyń elge tarap ketken sýyrypsalma sózderinen, qaǵytpa qaljyńdarynan qurastyrylǵan «Narsha degen...» atty jınaqtan bir úzik keltireıik: «Narsha keıde dos-aǵasy Janǵara Dádebaev týraly ázildep bir áńgime aıta bastasa, inileri sál kelispeýshilik tanytyp qalatyn kórinedi. Mundaı kezde Narsha: «Janǵara kókelerińdi minezi jibekteı adamdardyń qataryna qosa salýǵa bolmaıdy. Ol Arystan ǵoı! Onyń orny iri adamdardyń aldyńǵy tiziminde...» dep qoıady eken». Janǵaranyń kitaptaryn oqyǵandar bul baǵamen kelisedi.
Narshanyń qalamgerligi osyndaı bolǵanda qaıratkerligi qandaı deńiz? Bizde qaıratkerlikti negizinen laýazymdy qyzmet atqarýmen baılanystyra beretin uǵym da bar. Al Narshanyń bul jaǵynan shyrqap shyqqan jeri – aýdandyq mýzeıdiń dırektorlyǵy, aýdandyq mádenıet bóliminiń bastyǵy. Onyń ózi de Berden Baıqoshqarov, Eraly Dadabaev, Batyrbek Qulekeev sııaqty keń kóńildi, qazaqy minezdi, daladaı darqan basshylardyń azamat aqynnyń erkin janyn túsinýiniń, órligin, seriligin baǵalaýynyń arqasy bolsa kerek.
Talas aýdanynyń qurmetti azamaty atanǵan Narsha Qashaǵanulynyń qaıratkerligi óńir ómirine belsene aralasýynan, eldik isterge dáıim qatysýynan, jurtshylyqty birlikke shaqyryp, tirlikke úndeýinen de tanylady. Ol dáıim eldik murattardy alǵa tarta sóıledi, jaqsyny jaqsy dedi, tapshyny tapshy dedi, sonysymen bireýge jaqty, bireýge jaqpady, áıtse de el-jurty sózine qulaq túrdi, ár taýyp aıtqanyn aýyzdan-aýyzǵa taratyp áketip jatty. «Narshanyń sózi – barshanyń sózi» degendi búkil Talas jurty biletin.
Aqynnyń «О́leńge meniń daǵy bar talasym», «Elde turam», «Jaqsylyq jasa adamǵa» degen jyr jınaqtaryndaǵy óleńderine jazylǵan «Men endi ómirge ǵashyqpyn», «Baqyttymyz bárimiz», «Anama», «Hat jazyp tur», «Jaqsylyq jasa» ánderi teledıdardan da, radıodan da talaı oryndaldy, sahnadan da shyrqaldy. Al «Qasıettim, kıelim, Súıenerim, súıerim. Alalamaı bárińdi, Aldyńda bas ıemin, Raqmet saǵan, týǵan el!» dep tolǵaıtyn án ataqty «MýzArt» tobynyń repertýarynan túspeı keledi.
Aramyzda júrse dál osy kúnderi jetpistiń beseýine keletin dosymyz Narshanyń ómiri – baqytty ómir. Jazaryn jazdy. Aıtaryn aıtty. Elde júrdi. Erkin júrdi. Erkelep júrdi. Ol kezde erdiń erkeligin kóteretin eldik minez, qazaqy keńdik ketile qoımaǵan-dy. Bul da aqynnyń bir baǵy. Oǵan da shúkir.
Saýytbek ABDRAHMANOV
