Foto: Ashyq derekkóz
VVS agenttiginiń málimetinshe, búginde aýǵan halqyna beriletin gýmanıtarlyq kómek byltyrǵy jyldarmen salystyrǵanda, aıtarlyqtaı tómendegen.
Tańsáride Gor provınsııasynyń astanasy Chagcharan qalasyndaǵy shań basqan alańǵa júzdegen er adam jınalady. Olar bireý jumys usynar degen úmitpen jol boıyna tizilip turady. Bir kúndik tabys tek bir kúndik tamaqqa jetedi.
45 jastaǵy Juma Han sońǵy alty apta ishinde nebári úsh kún jumys istegen. Ol eńbegi úshin kúnine 150-200 afǵanı (2,35-3,13 dollar; 1,76-2,34 fýnt sterlıng) alǵan.
«Úsh tún qatarynan balalarym ash kúıinde uıyqtady. Áıelim de, balalarym da jylady. Sondyqtan kórshimnen un alýǵa aqsha suradym. Balalarym ashtyqtan ólip qala ma dep qorqamyn», deıdi ol.
Qazirgi ýaqytta el buryn-sońdy bolmaǵan ashtyq deńgeıimen betpe-bet kelip otyr. Esep boıynsha, Aýǵanstan halqynyń onnan bir bóliginen astamy – shamamen 4,7 mıllıon adam – ashtyqtyń az-aq aldynda tur.
Gor provınsııasy – eń qatty zardap shekken óńirlerdiń biri. Mundaǵy er adamdar sharasyz kúıde.
«Maǵan habarlasyp, balalarymnyń eki kún boıy tamaq ishpegenin aıtty. О́z-ózime qol jumsaǵym keldi. Biraq keıin bul otbasyma qalaı kómektesedi dep oıladym. Sondyqtan jumys izdep júrmin», deıdi provınsııa turǵyny Rabanı.
Aınaladaǵy qańyrap bos qalǵan úıler ornalasqan eldi mekenderde – qar basqan Sıah-Ko jotasy taýlarynyń etegindegi qýań, qońyr tóbeler arasynda – jumyssyzdyqtyń joıqyn saldary anyq baıqalady.
Abdýl Rashıd Azımı bizdi úıine shaqyryp, jeti jastaǵy egiz qyzy Rokııa men Rohılany ertip shyǵady. Ol olardy qushaqtap turyp, nege osyndaı jan tózgisiz sheshim qabyldaýǵa májbúr ekenin túsindirýge tyrysady.
«Men qyzdarymdy satýǵa daıynmyn. Men kedeımin, qaryzǵa battym jáne dármensizbin. Men jumystan ernim keýip, ash, shóldep, kúızelip ári abdyrap úıge kelemin. Balalarym kelip: “Áke, bizge nan bershi. Biraq men olarǵa ne bere alamyn? Jumys qaıda?», dep jylaıdy ol.
Dármensiz áke Rohılany qushaqtap, betinen súıip, jylaıdy.
«Júregim qan jylaıdy, biraq basqa balalarymdy asyraýdyń jalǵyz joly — osy. Bizde tek nan men ystyq sý ǵana bar, tipti shaı da joq», deıdi olardyń anasy Qaıhan.
Onyń eki jasóspirim uly qala ortalyǵynda aıaqkıim tazartady. Taǵy bir uly qoqys jınaıdy, Qaıhan ony tamaq pisirýge otyn retinde paıdalanady.
El dárigerleri Aýǵanstandaǵy gýmanıtarlyq mıssııaǵa qatysyp jatyr
Saıd Ahmad bes jasar qyzy Shaıkany satýǵa májbúr bolǵanyn aıtady. Qyzynan appendısıt pen baýyr kıstasy anyqtalǵannan keıin ol osyndaı qadamǵa barǵan.
«Medısınalyq shyǵyndardy tóleýge aqsham bolmady. Sondyqtan qyzymdy týysqanyma sattym. Shaıkanyń operasııasy sátti ótti. Oǵan qajetti qarajat – 200 000 afǵanı (3200 AQSh dollary / 2400 fýnt sterlıng) – ony satqannan túsken aqsha bolǵan. Eger men barlyq aqshany birden alsam, ol qyzymdy alyp keter edi. Sondyqtan men oǵan: qazir tek emdelýine jetetin aqshany ber, al qalǵanyn bes jyldan keıin beresiń, sodan keıin ony alyp ketesiń», deıdi ol.
Shaıka kishkentaı qoldarymen ákesiniń moınynan qushaqtap tur. Olardyń arasyndaǵy jaqyndyq anyq seziledi, biraq 5 jyldan keıin ol týystarynyń úıine ketýge májbúr bolady.
«Eger meniń aqsham bolǵanda, mundaı sheshimge eshqashan barmas edim. Biraq keıin oıladym, eger operasııa jasalmasa, ol qaıtys bolyp ketse she? Eń bolmasa, ol tiri qalady», deıdi Saıd.
Osydan eki jyl buryn Saıdqa belgili bir deńgeıde kómek kórsetilip turǵan. Sol kezde onyń otbasymen qosa, mıllıondaǵan aýǵandyqtar azyq-túlik (un, ósimdik maıy, jasymyq jáne balalarǵa arnalǵan taǵamdyq qospalar) kómegin alǵan.
Alaıda sońǵy birneshe jylda kómektiń kúrt qysqarýy adamdardyń basym bóligin osy ómirlik mańyzdy qoldaýdan aıyrdy. AQSh buryn Aýǵanstan úshin eń iri donor bolǵan el – ótken jyly kómekti is júzinde tolyq toqtatty. Basqa da negizgi donorlar, sonyń ishinde Ulybrıtanııa, óz jarnalaryn aıtarlyqtaı qysqartty. Qazirgi Birikken Ulttar Uıymy derekterine sáıkes, bıyl alynǵan kómek kólemi 2025 jylmen salystyrǵanda 70%-ǵa azaıǵan.
Aýǵanstanda birqatar áleýmettik jelilerge kirýge shekteý qoıyldy
Provınsııanyń jartysynan kóbin qamtyǵan qatty qurǵaqshylyq jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyryp otyr.
«Bizge eshkim kómektesken joq – Úkimet te, úkimettik emes uıymdar da», deıdi aýyl turǵyny Abdýl Malık.
2021 jyly bılikti basyp alǵan Talıban úkimeti de kináni sheteldik áskerler elden shyqqannan keıin otstavkaǵa ketýge májbúr bolǵan burynǵy Aýǵanstan ákimshiligine artady.
«20 jyldyq basqynshylyq kezinde dollardyń aǵylýy arqasynda jasandy ekonomıka quryldy. Basqynshylyq aıaqtalǵannan keıin biz kedeılik, joqshylyq, jumyssyzdyq jáne basqa da máselelerdi muraǵa aldyq», dedi tálipter úkimeti baspasóz hatshysynyń orynbasary Hamdýlla Fıtrat.
Alaıda tálipterdiń óz saıasaty, ásirese áıelderge qatysty shekteýleri de donorlardyń yntymaqtastyqtan bas tartýynyń negizgi sebepteriniń biri bolyp otyr.
Donorlardyń ketý sebepteri týraly suraqqa tálipter úkimeti qandaı da bir jaýapkershilikti moıyndamaı, onyń ornyna «gýmanıtarlyq kómekti saıasattandyrýǵa bolmaıdy» dep málimdedi.
Fıtrat sondaı-aq tálipterdiń «iri ekonomıkalyq jobalardy júzege asyrý arqyly kedeılikti azaıtý jáne jumys oryndaryn qurý josparlaryn» atap ótti, sonyń ishinde ınfraqurylymdyq jáne ken óndirý jobalaryn mysalǵa keltirdi.
Biraq uzaq merzimdi jobalar bir kúni kómektesýi múmkin bolǵanymen, jedel kómek bolmasa, mıllıondaǵan adamnyń aman qalmaıtyny anyq.
Máselen, qala turǵyny Mohammed Hashemniń 14 aılyq qyzy birneshe apta buryn qaıtys bolǵan.
«Meniń balam ashtyq pen dári-dármektiń jetispeýinen qaıtys boldy. Bala aýrý ári ash bolsa, onyń óletini anyq», deıdi ol.
Jergilikti aqsaqaldyń aıtýynsha, negizinen durys tamaqtanbaý saldarynan bolatyn balalar ólimi sońǵy eki jylda aıtarlyqtaı ósken. Alaıda munda ólim týraly resmı jazbalar joq. Balalar óliminiń kúrt ósýin kórsetetin jalǵyz oryn – zırat. Sondyqtan burynǵydaı biz kishi jáne úlken qabirlerdi bólek sanadyq. Kishkentaı qabirler úlkenderden shamamen eki ese kóp boldy, bul balalar óliminiń eresekterge qaraǵanda eki ese kóp ekenin kórsetedi.
Medbıke Fatıma Hýsseını náreste ólimi úırenshikti jaǵdaıǵa aınalǵanyn aıtady. Qosymsha dálelder Chagcharan qalasyndaǵy basty provınsııalyq aýrýhanadan tabyldy.
Jańa týǵan náresteler bólimi – eń qarbalas bólim. Barlyq tósek bos emes, keıbirinde eki náresteden jatyr. Olardyń kópshiliginiń salmaǵy jasyna saı emes, kóbi ózdiginen tynys ala almaıdy.
Neonatologııa bóliminiń meńgerýshisi doktor Muhammad Mosa Oldat ólim deńgeıi 10%-ǵa jetkenin aıtyp, muny «qabyldaýǵa bolmaıtyn jaǵdaı» dep baǵalaıdy.
«Biraq kedeıliktiń saldarynan naýqastar sany kún saıyn artyp keledi. Onyń ústine nárestelerdi durys emdeýge qajetti resýrstarymyz da joq, deıdi ol.
Medısına qyzmetkerleriniń aıtýynsha, eń shoshytatyn jaıt – memlekettik aýrýhanada kóptegen naýqastarǵa arnalǵan dári-dármektiń joqtyǵy, sondyqtan otbasylar qajetti dárilerdi ózderi satyp alýǵa májbúr.
«Keıde aýqatty otbasynyń balasynan artyq qalǵan dáriler bolsa, biz olardy satyp alýǵa shamasy kelmeıtin otbasylardyń balalaryna paıdalanamyz», deıdi Fatıma.
Aqsha tapshylyǵy kóptegen otbasyny aýyr sheshim qabyldaýǵa ıtermeleıdi.
Aıta keteıik, byltyr jyl sońynda Ashhabadta ótken forým barysynda Qasym-Jomart Toqaev Almatydaǵy Ortalyq Azııa men Aýǵanstanǵa arnalǵan ornyqty damý maqsattary jónindegi BUU óńirlik ortalyǵy osy baǵyttaǵy yntymaqtastyqty úılestiretin mańyzdy platformaǵa aınalǵanyn aıtty.
