GERMANIIаNYŃ SEGIZINShI KANSLERI

Eger osydan jıyrma shaqty jyl buryn áldekim Germanııanyń federaldy kansleri laýazymyna endi áıel saılanady, onda da kommýnıstik GDR-de ósken qyzdyń baǵy janady degen sáýegeılik bildirse, bylaıǵy jurttyń bári derlik sony aıtqan adamǵa qatty kúmán keltirgen bolar edi. Áıtkenmen, nemis násiliniń basym bóligi kútpegen bul jaǵdaı 2005 jyldyń qońyr kúzine qaraı shyn máninde júzege asty. Sol kezdegi sánge onshalyqty kele bermeıtin dóńgelek sheńberli shashy men surǵylt syrt kıimderin zamatynda ádemi tigilgen qoıý tústi kástómderge aıyrbastaı qoıǵan Angela Merkel ejelgi tarıhı Saksonııa jeriniń, qazirgi zamanǵy órkenıetti Germanııanyń segizinshi kansleri bolyp shyǵa keldi. Sol 2005 jyldyń 22 jeltoq­sany kúni bul eldiń tarıhyndaǵy tuńǵysh áıel kansler jańa laýa­zymyn adal atqaratyny jóninde ant berdi. Ol óziniń osy sózinde: “О́zimniń barlyq kúsh-jigerimdi nemis halqynyń ıgiligine arnaýǵa, onyń ál-aýqatyn kóbeıtýge, ony barlyq jamanshylyqtan qor­ǵaýǵa, konstıtýsııa men fe­derasııa zańda­ryn saqtaýǵa jáne qorǵaýǵa, árbir adamǵa ádil bolýǵa ant etemin”, – dedi. Al sońynda: “Qudaıdyń ózi maǵan jar bolsyn”, – degendi qosyp qoıdy. Dindarlar otbasynda ósken oǵan bul sóz shynynda jarasyp turdy. Bizdiń elimizge resmı sapary bastalyp jatqan kúnderi týra 56 jasqa tolatyn Angela Doroteıa Merkel (qyz kezindegi tegi – Kasner) 1954 jylǵy 17 shildede GFR-diń Gambýrg qalasynda dúnıe­ge keldi. Onyń ákesi Horst Kasner Geıdelberg pen Gambýrg ýnıver­sı­tetterinde teologııadan dáris oqysa, anasy Gerlında latyn jáne aǵylshyn pánderiniń muǵalimi bo­latyn. Al Angela ómirge kelgennen keıin birneshe apta ótkesin onyń lıýteran pastory bolyp sanalatyn ákesi otbasyn alyp GDR-ge kóshedi. Munda Templın degen shaǵyn qala­shyqqa qonys tepken ol semınarııa ashyp, múgedekter úıin basqarady. Munda kóp uzamaı Germanııa lıýte­ran­darynyń ekige jarylyp, GDR-diń jeke shirkeýi bolýy jolyndaǵy belsendi kúreskerlerdiń birine aınalady. Saıasatty bir kisideı túsingen Horst kommýnıstik Germa­nııadaǵy tártipti eshqashan synǵa almaıdy, qaıta onyń artyqshy­lyq­taryn aıta júredi. Sonyń arqa­synda ókimet tarapynan ózi de kóptegen jeńildikterge qol jet­kizedi. Aıtalyq, eki birdeı avto­kólikke egelik etip, Batys jaqqa qalaǵan ýaqytynda baryp-kelip júredi. Sondyqtan pastor ákesiniń diline berik kommýnıst ekenine sengen Angela da ózine senimdi bo­lady. Degenmen, ol óziniń balalyq shaǵy týraly aıtqanda, birer aýyz sózben ǵana shektelip, kósilip sóı­legendi onshalyqty unata bermeı­tin kórinedi. Munyń sebebin jýr­nalıstermen bolǵan bir suhbaty barysynda ol: “Sol kezdegi júıe­men men kıkiljińge kóp kelip qala berdim. Biraq bul meniń balalyq shaǵymnyń jaqsy jaqtary bolma­dy degendi bildirmeıdi”, – degendi tilge tıek etkeni de bar. Rasynda da ózine sengen qyz mektepte óte jaqsy oqypty. Ol matematıka olımpıadalarynda birneshe ret tamasha jeńiske jetedi. Tipti 1970 jyly orys tili páni boıynsha ótken olımpıadada úzdik shyqqan ol júlde retinde Máskeýge sapar shegip qaıtý qurmetine de ıe bola­dy. Bilim oshaǵynda aldymen pıo­ner uıymynyń, sosyn erikti nemis jastary odaǵynyń qatarynda esepte turady. Angela Kasner mektepte oqyp júrgen kezderiniń ózinde-aq Leıp­sıg­tegi Karl Marks atyndaǵy ýnı­versıtettiń fızıka fakýltetine túsip, oqýdy ańsap edi. Ol 1973 jyly orta mektepti támamdaǵan boıda sol armandaǵan qalasyna kóship barady. Joǵary oqý or­nynda oqyp júrgen kezinde oppo­zısııalyq baǵyttaǵy jastardyń tobyna qosylǵan joq. Alaıda, osy jyldary ol óziniń súıikti jazýshy­sy sanalatyn dıssıdent qalamger Raıner Kýnsemen tanysqanyn kópke deıin maqtanysh etip júrdi. Al oqyp júrgeninde, 1974 jyly Máskeý men Lenıngrad stýdent-fızıkterimen bolǵan tájirıbe almasý kezinde taǵdyr ony bola­shaq kúıeýi, Fogtland ýnıversı­te­tiniń stýdenti Ýlrıh Merkelmen jolyqtyrdy. Bulardyń birlesip otaý tigip, shańyraq qurǵanyn bil­di­retin nekelesý rásimi 1977 jylǵy 3 qyrkúıekte Templın qalasynyń shirkeýinde ótti. Biraq bul otaýdyń ǵumyry uzaqqa sozylǵan joq. Arada bes jyl ótkesin Angela aralaryndaǵy qarym-qatynastyń túgel bitkenin jarııalaıdy. Ja­rııalap qana qoımaı, barlyq jıǵan-tergen múkámaldaryn ózi alyp qalady. Onyń sol kezdegi qurbysy Gabrıella Otto bul jyl­dardy bylaı eske túsiredi: “Men oǵan Ýlrıhqa da birdeńe qaldyrý kerek ekenin aıtyp edim, ol sózimdi birden úzip tastap, onyń tegin saqtap qalǵanynyń ózi jetetinin málimdedi”. Rasynda Angela budan keıin de kúıeýge shyqqanymen, sol alǵashqy zaıybynyń tegin saqtap qaldy. Leıpsıg ýnıversıtetin 1978 jyly úzdik bitirgen Angela Mer­kel, óziniń aıtýynsha, Shtazımen (GDR-diń ulttyq qaýipsizdik komıteti) qyzmet jasasýǵa kelisim bermegeni sebepti birden jumysqa ornalasa almaıdy. Áıtkenmen, bul daǵdarys uzaqqa sozylmaıdy, sol oqý bitirgen jyly ol anaý-mynaý emes, GDR Ǵylym akademııasy Fı­zıka hımııasy ortalyq ınstı­tý­tyna ǵylymı qyzmetker retinde qyzmetke qabyldanady. Munda sonymen qatar komsomol uıymy­nyń ıdeologııa jónindegi hatshysy bolyp ta saılanady. Instıtýtta ol kvant fızıkasy jónindegi ǵylymı jumystarmen aınalysty. Onyń ǵylymdaǵy mansaby da sátti bastaldy. Sonyń aıǵaǵy retinde 1986 jyly kandıdattyq dısser­tasııasyn qorǵap shyǵady. So­nymen bir mezgilde “Nemis erikti jastar odaǵynda” jetekshilik qyzmette júrgen Angela bul satyda da tez ilgeri órleýge bet alady. Ol aldymen eldiń Úgit jáne nasıhat departamentiniń hatshysy degen laýazymǵa qol jetkizedi. Osylaısha GDR-diń saıası kommýnıkasııa jónindegi bas sarapshylarynyń birine aınalǵan hanym ǵylymı jáne saıası qyzmet jaǵdaılarymen keńestik blok jaǵyndaǵy elderge jıi saparǵa shyǵyp turatyn bo­lady. Sonyń ishinde sol jyldary Máskeýge de birneshe márte kelip qaıtady. 1989 jyldyń 10 qarashasy kúni túnde 155 shaqyrymdyq Berlın qabyrǵasynyń qulatylýy álem jurtshylyǵynyń kópten kútken oqıǵasy bolǵanymen, onyń talaı­lardy esten tandyryp tastaǵany da shyndyq. Osy ári-sári ahýaldy óziniń paıdasyna qaraı sheshýge tez jumylǵan Ortalyq Barlaý Bas­qarmasy eski tártiptegi adamdar arasynan buryn KSRO-ǵa qyzmet etkendeı AQSh-qa da adal bola­tyn­dardy taýyp, jańa saıası kúsh­­terdi qalyptastyrýǵa um­tyldy. Al arada bir aıdaı merzim ótkesin Angela Merkel óziniń bu­rynǵy saıası lagerin aýys­ty­ryp, batys germanııalyq hrıs­tıan demokra­tııasynyń “Demo­kratııalyq dúmpý” atty jańa qoz­ǵalysy qataryna qosylady. Jańa uıymǵa múshe bolǵannan bastap kommýnıstik tártiptiń kóleńkeli jaqtaryn ashyp kórsetýge belsene kirisedi. Ol endi GDR-degi kommýnıst emes, eń birinshi bas­shy – Premer-mınıstr Lotar de Mezerdiń úkimeti quramynan tabylyp, munda da burynǵy at­qarǵan qyzmetine saı laýazym alady. Bul joly ol tek batys­germandyq mánermen “baspa­sóz hatshysy” dep atalady. Álbette, osydan keıin Angelanyń ǵylym­dy birjola jyly jaýyp qoıýyna týra keledi. Biraq kóp uzamaı Angela Mer­kel ózi jańadan kirgen partııa­synyń da quramynan shyǵyp, “Hrıstıan-demokratııalyq odaǵy­na” sanaly túrde ótedi. Bul kezde onyń osy partııanyń jetekshisi tizginin ustaýy úshin arada bar-joǵy on jyldaı ýaqyt bar edi. Qazir sarapshylar Angelanyń osynshalyqty bas aınaldyra­tyndaı zor tabysqa jetýiniń qandaı qupııa syry bar ekenin zertteı kelip, onyń bári atalmysh hanymnyń barlyq mańyzdy máseleni barynsha aqylǵa salyp, baıypty sheshetindigimen baıla­nystyrady. Qyzmet baspaldaǵy boıymen jyldam óse bastaǵan ol arada taǵy bir jyl ótkesin, 1990 jyldyń jeltoqsan aıynda Býn­destagtyń depýtaty bolyp saılan­dy. “Ol barlyq ýaqytta da ýáde berýmen boldy, – dedi keıin onyń saılaýshylarynyń biri. – Sol úshin biz oǵan daýys berdik. Ýáde­ler oryndalmaǵan kúıi qaldy. Bir­aq biz oǵan sendik. О́ıtkeni bul kezde eshkimge de senýge bolmaı­tyn, al ol bolsa tym quryǵanda bizdi jaqsylap tyńdaı aldy ǵoı”. Joǵarydaǵy Hrıstıan-demokra­tııa­lyq partııasynyń bas hatshysy jáne kansler Gelmýt Kol de oǵan sendi. Sengendikten de A.Merkeldi 1991 jyly áıelder men jastar isi jónindegi mınıstr etip taǵaıyndady. Alaıda, osy qyzmetti atqarǵan úsh jyly ishinde ol ózin aıryqsha bir qyrynan tanyta almady. Soǵan qaramastan kansler muny tájirıbesizdikten kórip, “balapan” dep atady. Osy­dan bastap jýrnalıster Angelany “Gelmýt Koldiń qyzy” atan­dyryp jiberdi. Al 1994 jyly qy­ryq jastaǵy “qyz” GFR-diń qor­shaǵan orta men tabıǵatty qorǵaý, ıadrolyq reaktorlar qaýipsizdigi mı­nıstri degen kezekti laýazymy­nyń tuǵyryna qondy. О́mirdiń budan keıingi aǵymy jaǵdaıdy budan da qatty ózgertip, onyń A.Merkel úshin paıdaly jaqtary az bolmady. Hrıstıan-demokrattar 1998 jylǵy saılaýda je­ńilip qalyp, Angela aldymen óziniń mınıstrlik oryntaǵyn bosatýǵa májbúr boldy. Osydan keıin “Frankfýrt algemaıne” gazetinde Gelmýt Koldi synǵa al­ǵan maqala jarııalandy. Degenmen, bul syn óziniń dittegen jerine jetpedi, partııanyń kóshbasshysy ornynda qala berdi. Biraq arada bir jyl ótkesin, buqaralyq aqparat quraldarynda G.Koldiń 1993-1998 jyldar aralyǵynda qaıdan shyqqany belgisiz eki mıllıon markaǵa jýyq aqshany HDS-nyń qupııa esepshotyna aýdarǵanyn kýálandyratyn qujattar basylyp, daý qaıta órship ketti. Osydan keıin Angela Merkel HDS bas hatshysynyń tez arada ornynan ketýi kerektigi týraly jalyndy sóz sóıledi. Bul sóz shynynda da Gelmýt Koldiń partııa jetekshisi mindetin tastap ketýin jedeldetti. Al sol oryn bosaǵasyn laýazym Angelaǵa buıyrdy. Ras, bul kezde partııanyń tóraǵasy Volfgang Shoıble bolyp qala bergen. Arada taǵy bir jyl ótkesin onyń da bylyqtaryn ashyp kórsetken materıaldar paıda boldy da, Angela Merkel taǵy “adasqan adamnyń tabanyn jaltyratýyn” talap etti. Munyń sońy ójet hanymnyń partııa jetekshisi bolyp saılanýyna aparyp jetkizdi. 1998 jyly Angela Merkel ekinshi ret turmysqa shyqty. Bul joly onyń tańdaýy professor Ioahım Zaýerge tústi. Kóre almaı­tyn kóp jurt Angela mundaı qa­damǵa óz ımıdjin qalpyna keltirý úshin bardy degendi de aıtty. Biraq qalaı degende de, onyń endigi tapqan qosaǵy álemdik ataǵy bar hımık ǵalym, belgili azamat edi. Ol bul ekeýi jaqyn tanysqan 1984 jylǵa deıin ózine eki bala týyp bergen áıelinen ajyrasyp úlger­gen-di. Alaıda, Germanııanyń segizinshi federaldy kansleri bolyp otyrǵan hanymnyń eki kúıeýinen de balasy bolmady. “Men mundaı múmkindikti joqqa shyǵarǵanym joq, – deıdi A.Mer­kel qazir. – Biraq yńǵaıy kel­medi. Men saıasatpen shuǵyldanýǵa kiriskenimde, 35 jasta edim, son­dyqtan ózime bul suraqty qoımaı­tyn da boldym”. Jýrnalısterdiń saýaldaryna jaýap bere kele, Angela tuıyqtan osylaı ádemi shyǵyp ketti. Sonymen birge ol ózin naǵyz shynaıy adam retinde de kórsete bildi. Mundaı shynaıylyqtyń ny­sha­nyn ol 2005 jylǵy saılaý barysynda óz qarsylasy sosıal-demokrat Gerhard Shredermen bolǵan teledebatta da baıqatty. Osy pikirtalasta ózin “televızııa kansleri” retinde tanytyp qalǵan qyzyl sózi kóp G.Shrederge qa­raǵanda, stýdııada qysylyńqyrap otyrǵan tili qasań Angela jal­py­lama sózdermen eshteńege negiz­delmegen kóptegen ýádeler berip toqtaldy. Alaıda, munyń esebi durys edi, shoýmen Shrederdiń qasynda ol eldiń taǵdyry úshin naǵyz alańdaıtyn tulǵa bolyp kórindi. Eń bastysy, Angela osy saıysta ózin shynaıy saıasatker retinde ańdatyp shyqty. Shynynda da Angela Merkel­diń basqa saıasatkerlerge uqsaı qoımaıtyn jaqtary kóp. Sonyń biri – jaqynda Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda ótken fýtboldan álem chempıonaty kezinde onyń shırek fınaldan bastap, Germanııa quramasynyń oıyndaryn tamasha­laǵanyn bárimiz kórdik. Ol oıyn­darda jaı tamashalap qoıa salǵan joq, óz eli fýtbolshylarynyń árbir qımylyna baǵa bere qarady. Tipti básteskende nemis aıaqdop sheberleriniń Argentına qurama­syn utatynyn da dál boljapty. Osy Keıptaýnda kúıeýine qara­ǵanda fýtbolǵa kóbirek qyzyǵa­tynyn aıtyp saldy. Budan basqa, ol aǵylshyn jáne orys tilderin óte jetik biledi. Qoly bosta baǵbandyqpen aınalysqandy, kitap oqyǵandy jáne saıahatqa shyǵyp turǵandy unatady. Amerıkanyń Forbes jýrnaly jaqynda Angela Merkeldi “álem­degi eń qýatty áıel” dep atady. Al Merkel hanym shynynda “Úlken segizdik” elderiniń ishinde memleket tizginin ustap otyrǵan birden-bir áıel bolyp tabylady. Alaıda, “Germanııanyń kansleri” degen qyzmet orny oǵan barlyq ókil­dikterdi bere bermeıtinin de aıtady sarapshylar. Bir jaǵynan nemis saılaýshylary Merkel hanymdy úkimet quramyna óziniń saıası qarsylastaryn da engizýge máj­búrlese, ekinshi jaǵynan onyń Hrıstıan-demokratııalyq odaǵy­nyń tizginin qalaı alǵanyn biletin áriptesteri aıaqtaryn tartyp qalǵan sııaqty. Osylaısha udaıy kópshiliktiń baqylaýynda júrgen Merkel is júzinde óziniń saıası kózqarastaryn tolyǵymen júzege asyra almaı kele jatqan syńaıy bar. Sondyqtan oǵan únemi ymy­raǵa barýǵa týra keledi. Bálkim, osynyń ózi jaqsy shyǵar... Serik PIRNAZAR, ASTANA.