Kedeılikke kózqaras ózgerdi
Uzaq ýaqyt boıy kedeılik adamnyń tabysy belgilengen kúnkóris sheginen tómen bolǵan jaǵdaıda anyqtaldy. Mundaı tásil statıstıkalyq esep júrgizýge qolaıly bolǵanymen, ýaqyt óte kele onyń shekteýleri baıqaldy. Sebebi birdeı tabysqa ıe adamdardyń ómir súrý deńgeıi, densaýlyǵy, bilimi men qoǵamdaǵy orny ártúrli bolýy múmkin.
Kedeılikti túsindirýdegi jańa baǵyttardyń qalyptasýyna Nobel syılyǵynyń laýreaty Amartııa Senniń eńbekteri úlken áser etti. Ol usynǵan «múmkindikter tujyrymdamasyna» sáıkes, adamnyń ál-aýqaty qolyndaǵy resýrstar kólemimen emes, sol resýrstardy paıdalanyp óz ómirlik maqsattaryna jete alý múmkindigimen ólshenedi. Bul ıdeıa qazirgi kópólshemdi kedeılik ındeksteriniń negizine aınaldy.
Zertteýshiler Mark Deserf, Dıego Ferrando jáne Maıkl Kýınn adamdardyń óz jaǵdaıyn baǵalaýy tek tabys kólemine baılanysty emes ekenin kórsetedi. Keıbir adamdar úshin mańyzdysy – naqty tabys mólsheri bolsa, endi bireýler óz jaǵdaıyn qoǵamdaǵy ortasha deńgeımen salystyrý arqyly baǵalaıdy.
Osyǵan baılanysty ǵalymdar ıerarhııalyq kedeılik ındeksin usynady. Bul tásil absolıýtti jáne salystyrmaly kedeılikti ajyratyp qarastyrýǵa múmkindik beredi.
Absolıýtti kedeılik adamnyń negizgi qajettilikterin – tamaq, turǵyn úı, kıim, bilim men medısınalyq kómekti qamtamasyz ete almaýymen sıpattalady. Al salystyrmaly kedeılik qoǵamnyń qalypty áleýmettik jáne ekonomıkalyq ómirine tolyq qatysa almaýmen baılanysty.
Ǵalymdardyń pikirinshe, halyqaralyq uıymdar qoldanatyn dástúrli kórsetkishter keı jaǵdaıda kedeıliktiń naqty qurylymyn kórsete almaıdy. Sondyqtan jańa tásilder kedeıliktiń túrli deńgeıleri men erekshelikterin eskerýdi usynady.
Kóp ólshemdi kedeılik
Ekonomıster Nanak Kakvanı men Hıon Son qazirgi kóp ólshemdi kedeılik kórsetkishteriniń keıbir kemshilikterine nazar aýdarady. Olardyń pikirinshe, kóptegen ádistemeler kedeılik pen múmkindikterdiń shektelýin bir uǵym retinde qarastyrady.
Mysaly, aýqatty adamnyń densaýlyǵynda kúrdeli máseleler bolýy múmkin. Bul onyń ómir sapasyn tómendetkenimen, ony ekonomıkalyq turǵydan kedeı etedi degendi bildirmeıdi. Sondyqtan zertteýshiler kedeılikti resýrstar tapshylyǵy arqyly baǵalaý qajet dep esepteıdi.
Áleýmettik saıasattaǵy jańa tásil
Zertteýshiler áleýmettik saıasattyń tıimdiligin baǵalaýda «resýrstar» men «nátıjeler» uǵymdaryn ajyratýdy usynady.
Resýrstarǵa:
- bilim berý;
- medısınalyq qyzmetter;
- turǵyn úı;
- kólik ınfraqurylymy;
- ınternetke qoljetimdilik jatady.
Al nátıjelerge:
- densaýlyq jaǵdaıy;
- ómir súrý uzaqtyǵy;
- bilim deńgeıi;
- kásibı biliktilik;
- ómir sapasy kiredi.
Memleket eń aldymen azamattardyń negizgi qyzmetter men resýrstarǵa qoljetimdiligin qamtamasyz etý arqyly áleýmettik jaǵdaıdy jaqsarta alady.
Qazaqstandaǵy kedeılik kórsetkishteri
Resmı derekterge sáıkes, 2025 jyly Qazaqstandaǵy kedeılik deńgeıi 5 paıyzdy nemese shamamen 1,02 mıllıon adamdy qurady. Bul kórsetkish kúnkóris mınımýmynan tómen tabys tabatyn azamattardyń úlesin kórsetedi. Sol jyly jan basyna shaqqandaǵy kúnkóris orta eseppen 57 116 teńge boldy.
Sonymen qatar:
- kedeıliktiń tereńdigi – 0,8%;
- kedeıliktiń ótkirligi – 0,2%;
- Djını koeffısıenti – 0,291;
- tabys aıyrmashylyǵyn kórsetetin qorlar koeffısıenti – 5,98 eseni qurady.
Bul derekter Qazaqstanda tabys teńsizdiginiń salystyrmaly túrde qalypty deńgeıde ekenin kórsetedi. Degenmen mundaı kórsetkishter áleýmettik oqshaýlaný, sapaly qyzmetterge qoljetimdilik pen múmkindikter teńsizdigin tolyq ashyp kórsete almaıdy.
Jańa ólshem júıesi
2026 jyldan bastap Qazaqstanda kedeılikti baǵalaýdyń jańartylǵan ádistemesi engizildi. Ol halyqaralyq tájirıbege sáıkes birneshe baǵytty qamtıdy:
- absolıýtti kedeılik;
- salystyrmaly kedeılik;
- kópólshemdi kedeılik kórsetkishteri;
- sýbektıvti kedeılik deńgeıi.
Jańa júıe azamattardyń tabysyn ǵana emes, olardyń ómir súrý jaǵdaıyn, bilim men densaýlyq saqtaý qyzmetterine qoljetimdiligin de baǵalaýǵa múmkindik beredi.
Qazirgi ekonomıkalyq ǵylym kedeılikti tek tabystyń tómendigi retinde qarastyrýdan birtindep bas tartyp keledi. Búginde bul uǵym adamnyń múmkindikterimen, áleýmettik jaǵdaıymen jáne ómir sapasymen tyǵyz baılanystyrylady.
Qazaqstan úshin de bul baǵyttyń mańyzy zor. Elde absolıýtti kedeılik deńgeıi tómen bolǵanymen, aımaqtar arasyndaǵy aıyrmashylyqtar, sapaly qyzmetterge qoljetimdilik jáne múmkindikter teńdigi máseleleri ózekti bolyp qala beredi.
Osy turǵydan alǵanda, 2026 jyldan bastap engizilgen jańa ádisteme áleýmettik saıasattyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Bul tásil «qansha adam kedeı?» degen suraqtan góri «azamattardyń laıyqty ómir súrý múmkindigi qanshalyqty teń?» degen mańyzdy máselege nazar aýdarýǵa jol ashady.
