Alqaly jıyn aldynda M.Áýezov atyndaǵy OQÝ Basqarma tóraǵasy-rektor Darhan Ahmed-Zakı, «Munaı óńdeý jáne munaı hımııasy» ǴZI bas dırektory, UǴA qurmetti prezıdenti, akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Murat Jurynov bastaǵan bir top ǵalym qazaqtyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezov eskertkishine gúl shoǵyn qoıdy. Ári qaraı qonaqtar oqý ornynyń hımııa salasyndaǵy ǵylymı jetistikterimen, jobalarymen tanysyp, «Hımıkter týyna» ózderiniń estelik qoltańbasyn qaldyrdy.
Konferensııanyń saltanatty ashylýynda ýnıversıtet rektory Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Akademık M.Jurynov Áýezov ýnıversıtetiniń hımııa ǵylymyn damytýǵa, qajetti mamandar daıarlaýǵa múmkindigi mol ekenin jetkizdi.
«Elimizde konstıtýsııalyq reforma iske asyp, jańa dáýirge qadam bastyq. Osyndaı ózgerister shaǵynda ǵylymı konferensııanyń uıymdastyrylýyn mańyzdy dep sanaımyn. Sondyqtan basqosýdyń ótýine muryndyq bolǵan barsha azamatqa, ásirese ýnıversıtet rektoryna erekshe alǵys bildiremin. Jalpy, el ekonomıkasy kúsh-qýatynyń teń jartysynan astamy hımııa salasy men metallýrgııaǵa negizdelgen. Elimizde 100 mln tonnaǵa deıin munaı óndiriledi. Onyń 20%-y respýblıkanyń 3 munaı óńdeý zaýytynda óńdeledi. Keleshekte ol azdyq etýi múmkin. Sol sebepti tórtinshi MО́Z salý máselesi qazir kún tártibinde tur», dedi M.Jurynov.
Akademık basqaratyn «Munaı óńdeý jáne munaı hımııasy» ǴZI búginde osy máselemen tikeleı aınalysyp jatqanyn jetkizdi. Ǵalym sondaı-aq Úkimet qurǵan komıssııamen birge elimizdegi munaı-hımııa ónerkásibiniń bolashaǵy jóninde tujyrymdama ázirlegenin aıtty. Búginde bul qujat Úkimet tarapynan bekitildi. Tujyrymdamanyń bir tarmaǵynda elimizde tórtinshi MО́Z salynyp, Munaı-hımııa ıns-tıtýty qurylý kerek degen talaptar kórsetilgen. Munaı ónimderin óńdeýdiń ǵylymı jumysymen D.V.Sokolskıı atyndaǵy janarmaı, katalız jáne elektrhımııa ınstıtýty 1969 jyldan beri aınalysyp kele jatsa, endi bul jaýapkershilikti jańadan qurylǵan «Munaı óńdeý jáne munaı hımııasy» ǴZI óz mindetine alyp otyr.
«Qazaqstanda munaı 75–80%-ǵa, AQSh-ta 95-98%-ǵa deıin óńdeledi. Tórtinshi MО́Z munaı óńdeý kórsetkishin 95%-ǵa jetkizedi. Zaýyttan janarmaıdan bólek, munaı hımııasynyń kóptegen ónimi shyǵarylady. Atyraý, Pavlodar, Shymkenttegi MО́Z-der tereń jańǵyrtýdan ótti. Sonyń ishinde Shymkenttiń «PetroKazahstanOılProdakts» kompanııasy úlken modernızasııalyq jumystar atqardy. Nátıjesinde, munaı óńdeý kólemi 6 mln-nan 12 mln tonnaǵa ósti. Pavlodar men Atyraýdaǵy MО́Z-derdiń jańǵyrtýdan keıingi munaı óńdeý qýaty qosymsha 1 mln tonnǵa ǵana ulǵaıdy. Tórtinshi munaı óńdeý zaýytynyń óndiristik qýaty 10 mln tonnany quraıdy. Sol kezde Qazaqstan munaı ónimderimen ózin ǵana emes, Ortalyq Azııany da tolyqtaı qamtamasyz etedi. Munaı degenimiz – naǵyz energııa kózi. Elektrokardan basqa kez kelgen kólik janarmaımen júredi. Kásiporyndar otyn retinde munaıdan shyqqan ónimderdi paıdalanady. Qazaqstan jeras-ty qazba baılyqtaryn shıkizat kúıinde satpaı, odan daıyn ónim jasap shyǵaratyn memleket bolýǵa tıis. Máselen, elimizde 2 atom elektr stansasy salynady. Oǵan qajetti otyn ózimizde óndiriledi. Biraq ýran shıkizaty arzan kúıinde syrtqa eksporttalady. Eger ony ózimiz baıytsaq, onyń baǵasy 3-4 ese óser edi», dedi Murat Jurynov.
Akademıktiń ózi osy ýnıversıtette oqyǵanyn erekshe atap ótti. Onyń aıtýynsha, joǵary oqý orny 1943 jyly alǵash ret Shymkent qurylys materıaldary ınstıtýty bolyp qurylǵan. Soǵys jyldarynan keıin keńes ókimeti hımııa salasyna bet buryp, bilim ordasy Qazaq tehnologııa, artynsha Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýty bolyp ataldy. M.Jurynov elektrohımııa kafedrasynyń alǵashqy túlegi boldy. Ýnıversıtte qalyp muǵalim bolyp jumys istep, sol kafedrany basqardy. Stýdent shaǵynda oqý ordasynyń qazirgi negizgi ǵımaratynyń qurylysyna atsalysty. Ǵalym oqý ornyn 15 jyl basqarǵan rektor Sultan Súleımenovtiń iskerliginiń arqasynda kóptegen ıgi ister atqarylǵanyn jetkizdi. QazHTI keńestik zamanda elimizge ǵana emes, KSRO-ǵa tanymal irgeli oqý orny boldy. Toqsanynshy jyldardyń basynda hımııa salasy quldyrap, ınjenerlik kadrlarǵa qajettilik azaıǵan tusta oqý orny birneshe ınstıtýtty biriktirip jańa ýnıversıtet retinde irge qalady. M.Jurynov Bilim mınıstri bolyp turǵan kezinde oqý ordasyna memlekettik mártebe bergenin atap ótti.
«Hımııa óndirisi elimizde qaıta jandanady. О́ıtkeni munaı óńdeý kórsetkishin 95%-ǵa jetkizemiz dep otyrmyz. Jańadan metalýrgııalyq zaýyttar iske qosylady. Balqashta óndiriletin mys – osy metaldyń álemdegi eń taza túri. Tipti Qazaqstannyń mysy Londondaǵy bırjanyń etalony sanalady. Osy dárejege qaıtý – bizdiń mindet. Elimizde alıýmınıı, sınk, magnıı sekildi qazba baılyqtardyń neshe túri shyǵady. Endi osy metaldardy shıkizat kúıinde satpaı, odan mashına, nebir qurylǵylar jasap shyǵarsaq, onyń ekonomıkalyq tıimdiligi 5 esege deıin artady. Ol úshin ǵalymdar men tıisti mamandar kerek. Sondyqtan bar úmit – búgingi bilimdi jastarda. Almaty qalasy hımııa ǵylymynyń ortalyǵy delinedi. О́ıtkeni onda birneshe irgeli ınstıtýt bar. Alaıda hımııa tehnologııasy salasynda Shymkenttegi Áýezov ýnıversıtetiniń áleýeti óte zor. Sebebi oqý ordasynda ǵylymı baza burynnan qalyptasqan. Ári hımııa ǵylymyn zerttep júrgen ǵalymdar búginge deıin osynda sabaq beredi. Sondyqtan jas-tar aldyńǵy tolqyn aǵalardyń ǵylymı eńbekterin jalǵastyryp, jalpy ýnıversıtet maman daıarlaý isine erekshe kóńil bólýge tıis. Oqý ordasynyń túlegi retinde men osyny qalaımyn», dedi akademık.
Ǵalymnyń aıtýynsha, tórtinshi MО́Z salýǵa elimizde 3 óńir úmitkerlikke tańdalyp otyr. Ol – eń birinshi Atyraý oblysy. Onyń sebebi – bul aımaq munaı keni shıkizatynyń kózi. Ekinshi úmitker – Ulytaý oblysy. Jańadan qurylǵan óńirdi kóterý úshin MО́Z osy oblystan salynýy múmkin. Úshinshi tańdaý Shymkent qalasyna túsip tur. M.Jurynov tórtinshi munaı óńdeý zaýyty respýblıkanyń úshinshi megapolısinen boı kóteredi degen boljam keleshekte shyndyqqa aınalýy múmkin ekenin jasyrmady. Ǵalymnyń pikirinshe, zaýytty ońtústik óńirde salýdyń birneshe tıimdi tusy bar. Birinshiden, óz munaıymyz óńdeledi. Eger Reseıge jaqyn aımaqtan boı kóterse, kórshi el munaıy táýeldilik týyndaýy yqtımal. Ekinshiden, Shymkentte jylyna 12 mln tonna munaı óńdeıtin alyp kásiporyn bar. Úshinshiden, munaı salasy ónerkásibine qajetti mamandardy Áýezov ýnıversıteti sekildi jergilikti jerdegi joǵary oqý oryndary daıarlap shyǵarady. Sondyqtan Shymkent respýblıkadaǵy hımııalyq tehnologııanyń ortalyǵy bolýǵa tıis degen oı bildirdi akademık. Hımııa ǵylymynyń áleýetin kúsheıtý úshin Áýezov ýnıversıteti Máskeýdiń Mendeleev atyndaǵy hımııa tehnologııasy ınstıtýtymen baılanys-ty nyǵaıtý kerektigi jóninde de pikir aıtty.
Sonymen birge konferensııada belgili ǵalymdar Mıhaıl Naýryzbaev pen Ábdýalı Baeshovter de sóz sóıledi. Bul azamattar elimizdegi hımııa salasy ǵylymynyń damýyna súbeli úles qosqan tulǵalar esepteledi. M.Naýryzbaev 1988–1991 jyldary qazirgi Áýezov ýnıversıtetine rektor bolǵan tusynda KSRO Joǵary oqý orny mınıstrliginiń attestasııasynan ótpedi degen jeleýmen bilim oshaǵyna jabylyp qalý qaýpi tóngende, saqtap qalǵan. Sondaı-aq onyń kezinde ýnıversıtettiń 8 qabatty oqý ǵımaraty, zerthanalar boı kóterdi. QazHTI janynan mektep ashyp, jyl saıyn 300 oqýshyny hımııa, matematıka pánderine tereńdetip oqytty. Hımııalyq óndiris ekonomıkasy jáne qurylys ındýstrııa-sy atty jańa fakýltet qurdy. Ár jylda Atyraý, Mańǵystaý oblystarynan 100 mamannan daıarlaýǵa arnaıy kelisim túzdi. Elektrhımııalyq óndiris tehnologııasy kafedrasyn basqaryp, dıssertasııalyq keńestiń múshesi boldy. Al Á.Baeshov – 600-den astam ǵylymı eńbektiń avtory. Erekshe jańalyqtar ashqany úshin «KSRO Qurmetti ónertapqyshy» ataǵyn ıelengen. Elektrhımııa, metalýrgııa, ekologııa taqyrybyndaǵy ǵylymı eńbekteri elimizden bólek, shetelde de tanymal. Aýyspaly toq elektrhımııasy atty jańa hımııa salasynyń negizin qalaýshy. 2000 jyldan beri Áýezov ýnıversıtetindegi dıssertasııalyq keńestiń jumysyna belsene aralasyp, doktoranttardyń ǵylymı eńbekterin taldady.
Konferensııa aıasynda osy atalǵan ǵalymdarmen birge akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, 500-den astam ǵylymı eńbek pen 120 ónertabystyń avtory Abdýrasýl Jarmenovke de «Ýnıversıtettiń qurmetti professory» ataǵy berildi. A.Jarmenov – metalýrgııa, mıneraldyq shıkizattardy óńdeý salasynda úlken eńbek sińirgen tulǵa. Onyń oılap tapqan tehnologııasymen altyn qramdas kenderdi, qatqan shaıyrlardy óńdeıtin 20-dan astam qondyrǵy iske qosyldy. Al ınnovasııalyq ystyq sıonıtteý dep atalatyn ǵylymı jańalyǵy elimizde – birinshi, álemde ekinshi qoldanylǵan tehnologııa sanalady.
Ǵylymı basqosý barysynda qonaqtar ýnıversıtet janynan boı kótergen «Hımıkter alleıasynyń» saltanatty ashylý rásimine qatysty. Ǵalymdar men delegasııa músheleri talaı jyl rektor bolyp oqý ordasyn Qazaqstan men KSRO-nyń jetekshi ýnıversıtetter qataryna qosqan tulǵa Sultan Súleımenovtiń eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, rýhyna taǵzym etti. Osy jıynda jańa alleıa hımııa ǵylymyn dáriptep, bolashaq ǵylymı bastamalarǵa shabyt berer keńistik bolady degen pikir aıtyldy.
Halyqaralyq konferensııa ári qaraı seksııalyq otyrystarmen jalǵasyn tapty. Onda 8 taqyryp boıynsha ǵylymnyń eń ózekti máseleleri qarastyryldy. Atap aıtqanda, qazirgi hımııanyń irgeli jáne qoldanbaly aspektileri, beıorganıkalyq zattar men materıaldardyń ınnovasııalyq tehnologııalary, organıkalyq sıntez jáne munaı hımııasy, farmasevtıkalyq ınjenerııa men bıotehnologııalyq prosester, ekologııa jáne jasyl hımııa, sondaı-aq hımııalyq óndiristerdiń turaqty damýy máselesi talqylandy.
Sonymen qatar sılıkatty, metallýrgııalyq jáne kompozısııalyq materıaldar, munaı-gaz tehnologııalary men shıkizatty óńdeýdiń hımııalyq prosesteri jáne pedagogıkalyq hımııa men hımııalyq bilim berýdiń zamanaýı trendteri sekildi baǵyttar boıynsha da mazmundy pikir almasýlar uıymdastyryldy.
