EJELDEN JETKEN KО́RKEM MURA

Qazaq jerinen tórtinshi “Altyn adam” tabyldy Keshe gazetimizde habarlanǵanyndaı, Qar­qa­raly jaqtan jetken bul jańalyq sońǵy ýaqytta arheologııalyq zertteýlerdegi eleýli oqıǵa retin­de jurt qulaǵyn eleńdetip otyr. Tabıǵaty kór­kem osy aımaqtyń ásem tusy – Kent taýlary buǵan deıin de ejelgi tarıhı jádigerlerdiń jıi tabylýymen málim edi. Endi tastan úıilgen obalardyń biri alysqa aıan bolǵaly tur. Saq dáýiriniń belgili adamy jerlengen qorymnan arshylyp alynǵan altyn buıymdar Esiktiń “Altyn adamy” eskertkishin eske túsirerlikteı arheologııa ǵylymyndaǵy úlken oljaǵa aınaldy. Aqyn Qasym Amanjolov dúnıege kelgen taý-tasty, orman-toǵaıly kórikti óńir baýraıyndaǵy Aqynbek, Alat, Qaraaǵash qonystary túbinen qazylyp shyǵarylǵan pyshaqtar, keskishter men teskishter, súrgiler, baltalar sııaqty eńbek qu­ral­­dary erteden nazar aýdartsa, odan keıin ashyl­ǵan muralar óńir tarıhy tereńdigin aı­ǵaq­tap kelgen-di. Qola dáýirinen bastap temir qo­rytylǵan peshter orny sonyń bir jurnaǵyndaı ár tusynan kezdesedi. Bertingi zamandarda qoldan soǵylǵan qorǵanys qurylystar, qamaldar, dinı ǵıbadathanalar izderi, zırattar kózge anyq shalynady. Janǵa jaıly, turmysqa qolaıly jer babalarymyzǵa baǵzydan qutty qonys bolǵanyna dálel nárseler aıaq attaǵan saıyn ushyrasady desek, asyra aıtqandyq emes. Iá, Ortalyq Qazaqstan aımaǵynyń ótken­de­gisi tunǵan syr. Oǵan alǵash zertteý salǵan akademık Álkeı Marǵulan isin jalǵastyrýshylar qaı jyldarda da jańalyqsyz bolmaı jatady. Al osy jolǵynyń jóni de, máni de bólek. Á.Mar­ǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty A.Beısenov bastaǵan ekspedısııanyń uzaq ýaqyttan bergi tabandy zertteýiniń nátıjesinde Arqada da “Altyn adam” tabylýy elimiz ta­rıhyna jańa bet bolyp jazylary anyq. Kóne qa­birdegi múrde janynan tabylǵan altyn áshe­keıler kezinde óz ortasyna, bálkı syrt aı­maqtarǵa da áıgili ári bedeldi bolǵan jannyń barynsha bezendirilip, qurmettelip qoıylǵanyn baıqatady. Arman Beısenov málim etkendeı, altynmen aptalǵan 8 jalpaq beldik, solaısha bederlengen 82 ártúrli qapsyrma, altyn­nan so­ǵyl­ǵan ańdar beıneleri, serippeli symdar, sa­qına, júzik tárizdi sándik zattar, júzdegen usaq qabyqsha, 14 sadaq jebesi, tas monshaqtar ór­ken­degen saq mádenıetinen eles beredi. Qazba ju­mys­tary ázirge tolyq aıaqtala qoımasa da ta­by­lyp otyrǵanynyń ózi osynsha. О́kinishke qa­raı, ertedegi urylar qol salmaǵanda mura budan baı bolmaq kórinedi. Qaı zamanda da altyn kóz qyzyqtyrmaı qoıǵan ba. Qabirdiń tonalǵanyna qaramastan saqtalyp qalǵandarynan zor ǵylymı túıin jasaýǵa zertteýshiler úmitteri úlken. Qaıtalanbas sheberlikpen jasalǵan buıymdar qazaq jerin mekendegen kóne jurttardyń kórkemónerdi bıik qadirlegenin dáleldeıdi. – Bizdiń ekspedısııa oblystyq ákimdiktiń qol­daýymen Tasmola arheologııalyq mádenıetine jatatyn Taldy ózeni jaǵasyndaǵy, Kent taýlary baý­raıyndaǵy qazba jumystaryn birazdan beri júrgizip keledi. Ásirese, qorǵandar, obalar basty nazarymyzda. О́ıtkeni bizdiń zamanymyzǵa deıingi VI-V ǵasyrlardaǵy saq dáýiriniń iz-silemderi uly ustazymyz Álkeı ata jazyp, jo­basyna silteme jasap ketkendeı jetkilikti. Mi­nekı, jolymyz bolyp, izdenisimizdiń sáti jan­ǵan­daı. Esikten, Shyǵys Qazaqstannan, Aty­raýdan tabylǵan “Al­tyn adamǵa” para-par erek­she es­kert­kish ashyldy. Jalpy alǵanda shama­laýy­myzsha Kent tóskeıinde dıametri 30, bıiktigi 2,1 metr 5 qorǵan bary anyqtalǵan. Bulardyń bári bol­masa da keıbirinen joǵaryda atalǵandaı qym­bat múlikter tabylýy múmkin, – deıdi Arman Beısenov. Arheologtardyń osynaý tabysyn estigen bette olarmen kezdesip, quttyqtaǵan oblys ákimi Serik Ahmetovtiń zertteýdi jalǵastyra berýge jaǵdaı jasaýǵa qulyqtylyq tanytýy olardyń izdeniske umtylysyn ushtap otyr. Tıisti qarjy bólinbek, kólikpen, qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilýge kómek kórsetilmek. Qazaqstannan tórtinshi “Altyn adam” taby­lýymen arqalanǵan almatylyq arheologtar keshe Kentten Qyzylaraı taýlaryna qaraı bet túzep ketti. Bul jaq ta ejelgi eskertkishterge kende emestigimen málim. Ázirge tolyq zerttelip bitpe­gen Beǵazy-Dándibaı mádenıetiniń ashylmaǵan tyń betteri bar. – Keıingi kezde “Mádenı mura” baǵdarla­masy aıasynda aımaqtyq tarıhı-mádenı murany zertteý jáne qorǵaý jumystary jandandy. “Ortalyq Qazaqstannyń erte temir dáýiri eskertkishteri” taqyryby boıynsha Taldy qo­rym­dary, Tasmola arheologııalyq mádenıetiniń 6 saq patsha qorǵany zertteldi. Olar saq máde­nıe­tiniń óz kezeńinde joǵary deńgeıge jetip, dáý­irlegenine kóz jetkizedi. Altaı, Alataýdan Sa­ryarqa asyp, odan da alysqa sozylǵan saq pat­shalyǵynan qalǵan mádenıet izderi Qar­qa­ra­lymen ǵana shektelmeıdi. Soǵan oraı bizdiń ju­mys aýqymymyz keńeıe bermektigi qýantady, – dep sózin jalǵastyrǵan ekspedısııa jetekshisi otandyq arheologııaǵa sony serpilis esip otyrǵanyn atady. Aqtoǵaı aýdanyna sapar jaz aıynda qyzý qaınar isterdiń irisi eken. Qarqaralydan tabylǵan qundy jádigerler jan-jaqty, tııanaqty zertteýge jiberildi. Qazirgi bir qaraǵannan góri tereńge búkken syry kóp bolýy haq. Aıqyn NESIPBAI, QARAǴANDY.