Kóktem saıyn qurylys qulaıtyny nelikten?

Qazaqstanda kóktem saıyn qurylys qulaıtyn ádetke aınalyp bara jatqandaı. 2012 jyldyń 6 sáýirinde Qaraǵandydaǵy «Besoba» keshenindegi úı qulaǵan edi. Ondaǵy páterlerdiń quny 330 mıllıondaı bolsa, turǵyndar 545 mıllıon shamasyndaı shyǵynǵa ushyraǵan bolatyn. Al, bıylǵy kóktemde eki qurylys qulady. 2015 jyldyń 25 naýryzynda Qyzylordada mem­lekettik baǵdarlama boıynsha salynyp jatqan úı qulady. BAQ-tar bir jumysshy qaza taýyp, 2 adam jaraqat aldy dep habarlady. Taıaýda ǵana, 2015 jyldyń 24 sáýiri kúni Almatynyń Rysqulov dańǵyly men Ahrımenko kósheleriniń qıylysynda salynyp jatqan jolaıryq kópiri qulap qaldy. Jumys ýaqytynda eńbektenip jatqan 52 jumysshynyń 21-i zardap shegip, 11 adam aýrýhanaǵa jatqyzylyp, bir adam opat bolǵany habarlandy. Qarap tursaq, kóktem saıyn qurylystar qulap jatyr. Taǵy qaı jerde qandaı qurylystyń qulaıtynyn bir Qudaıdyń ózi biledi. Múmkin, qurylysqa qatysty adamdar biletin shyǵar. Árıne, qurylystyń qulaýy birinshiden, onyń sapasyz salynýynan ekeni belgili. Ekinshi jaǵynan, tender men jemqorlyq ta áser etip jatqandaı. Bir kezde Ǵanı Qasymov depýtat bolyp júrgende: «Tenderdi utyp alý úshin kompanııalar sol aqshanyń 40 paıyzyna deıinin tenderdi uıymdastyrýshylarǵa beredi» degen edi. Bólingen aqshanyń biraz bóligi para retinde joq bolsa, qalǵan qarjy sapaly qurylys salýǵa qaıdan jetsin. Joba boıynsha qoldanylýǵa tıisti materıaldardyń ornyna arzan, kóbine qytaılyq materıaldar salynyp, qurylys sapasyz bolyp shyǵady. Sonyń saldarynan qurylystar bitpeı jatyp qulaýda. Bitkenniń ózi qabyldaý komıssııasyna para berý arqyly ótkiziledi. Jalpy, qazir bizde, qaı sala bolsa da parasyz is bitpeıtin bolyp barady. Mysaly, «Aq bulaq» baǵdarlamasy boıynsha aýyldy jerlerdi taza sýmen qamtamasyz etý jobasy bar. Biraq aýylǵa qubyr tartylsa, sý shyǵaratyn nasosyna qarjy jetpeı qalady. Nasos qoıylsa, qubyrǵa qarjy jetpeı qalady. Sonda smeta boıynsha bólingen aqsha nege jetpeı qalady? «Aq bulaq» baǵdarlamasynyń biraz qarjysy da sheneýnikterdiń ury qaltalaryna túsip ketedi-aý degen oı keledi. Bizde qazir neshe túrli baǵdar­lamalar kóp. Olarǵa mıllıardtap qarjylar bólinip jatady. Biraq, kóbiniń nátıjeleri kóńil kónshitpeıdi. Istiń sońynda jumystar sapasyz. Ne aıaqtalmaı qalady. Ne aıaǵyna jetpeı baǵdarlama toqtatylady. Al qarjynyń qaıda ketkeni tekserilmeıdi. Bólingen qarjynyń esebin surap otyratyn eshkim joq. Sondyqtan, bólingen qarjynyń qaıda, qalaı jumsalǵanyn izin qýyp otyryp tekseretin, ártúrli uıymdar múshelerinen quralǵan memlekettik komıssııa qurý kerek. Áıtpese, qurylys qana emes, odan zordyń da qulap qalýy múmkin. Nazrahmet Qalı, zeınetker. ALMATY.