BAIаÝ JARYLATYN BOMBA

ShYMKENTTIŃ IRGESINDE JATQAN SARY FOSFORDYŃ MOL QALDYǴY OSYLAI DEGIZEDI Shymkent qalasynan nebári bes-alty shaqyrym jerde zalaly qaterli sary fosfordyń mol qory jatqanyn kópshilik túısine bermeıdi. Mıllıondaǵan tonna sary fosfor 32 gektar aýmaqta sý astynda jynyn alǵan baqsydaı únsiz jatyr. Ázirge... 2001 jyly qońyr kúzde Shymkentte ótken óndirisshiler forýmynda Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, keshegi KSRO-niń qurmetti hımıgi, osy sala boıynsha Qazaqstandaǵy birden-bir belgili ǵalym Orazáli Balabekov: “Men eshkimdi qorqytqym kelmeıdi. Biraq, belgili bir dárejede ekologııalyq apattyń bolýy yqtımal qaýpinde turmyz”, –degen edi. Tisi ǵylymmen sarǵaıǵan ǵalym aıtqan fosfor qanshalyqty qaýipti?! Amerıka fılmderin saraptap otyrsańyz Vetnamdaǵy qanquıly soǵystar jıi kór­setiledi. Bul – adamzat tarıhyndaǵy eń aýyr izi qalǵan soǵystardyń biri. Alyp Amerıka kishkentaı Vetnamdy jeńe almaı qoıǵan. Jaýjúrek partızandar amerıkalyqtarǵa oıran salǵannan keıin lyp etip ıt tumsyǵy batpas ormanǵa sińip ketedi. Al, onyń ishine kirip, izge túsý amerıkalyqtardyń dármen­siz­digimen aıaqtalatyn. Aqyry, partızandardy joıýdyń amalyn Amerıka ǵalymdary taýyp berdi. Quny jarty mıllıard dollar turatyn alyp ushaq sary fosfordan ja­sal­ǵan bombany ný orman ishine tastady. Ashyq aýadan qýat alyp, lapyldap janǵan sary fosfor   temperatýrany 1800-ge deıin kóter­gen. Ony sóndirý múmkin emes edi. Mundaı alapat órt, hımııalyq ýly gazdan tiri adamnyń qutylyp shyǵýy neǵaıbyl-tyn. Ný ormanda óz eliniń táýelsizdigi úshin qolyna qarý alǵan Vetnamnyń erjúrek jaýyngerleri, olardyń otbasylary, ilbigen qart, etegine súringen áıel, úreıi ushqan bala-shaǵa tynys alatyn aýany órtke aınaldyrǵan sary fosfordan ajal tapty. Vetnam partı­zan­daryna búıregi buryp, ara-tura kómegin berip júrgen KSRO kósemderi tilin tistep qaldy. Bul AQSh-tyń Keńes Odaǵyna kórsetken sesi de bolatyn. Osydan keıin-aq KSRO kósemderi sary fosfor óndirisine úlken mán bere bastady. Ekologııalyq apat qaýpi bar óndiris oshaqtaryn Reseıde salý árıne, kósemder úshin tıimsiz. Odaqtas dese de otar elderine tańdaý salynady. Sol zaýyttardyń deni Shymkent pen Tarazǵa shoǵyrlandyryldy. Bes zaýyt Shymkentten bólek Taraz, Jańatas, Qarataýda jumysyn bastady. 1966 jyldyń 26 naýryzynda Shymkentte alǵash ret sary fosfor alyndy. Al, 1976 jyly alyp qury­lystyń ekinshi kezegi bastaldy. Keıinirek, Ońtústik Qazaqstan oblysynda álemdegi eń iri fosfor óndirisiniń oshaǵy jumysyna kiristi. “Fosfor” zaýytynyń negizgi býyndarynda 10 myńǵa deıin adamdar jumys istedi. Al, basqa qurylymdar men kómekshi sharýashylyqtardy qosqanda zaýyt qyzmetkerleriniń sany 20 myńǵa deıin jetetin. Asa mańyzdy strate­gııalyq nysan bolǵandyqtan, jumysshy­lar úsh kezek jumys jasaıtyndyǵyn eskersek, fosfor zaýyty kúndiz-túni bir tynbaı jumys istegendigin baıqatady. Sarapshy maman­dardyń aıtýy boıynsha kásiporyn 200 mln. dollar tabyspen jyldy qorytyndylaıtyn. Partııa sheneýnikteri bar jumysyn bir sátke jıyp qoıyp, fosfor zaýytynyń jumysyn qyraǵy baqylaýǵa alatyn. Shymkent qalasynyń dál túbinde sary ajaldyń kúsheıip, kóbeıýine sol partııa serkeleriniń baryp kel, shaýyp kel áperbaqan áreketteri sebep bolǵanǵa uqsaıdy. Biz buǵan osy máselege jýrnalıstik zertteý júrgizý maqsatynda kóz jetkize tústik. Máselen, sary fosfor rýdadan aıyrylatyn bir peshtiń astynda tórt vanna astaý bolady. Onyń ekeýi ystyq, ekeýi sýyq. Árqaısysyna elý tonnadan taza ónim quıylady. Synamasy 99,99 bolǵan ónimder Japonııa, Eýropa elderine satýǵa jóneltiledi de, al rýda topyraǵy aralasqan kirleýitteri fosfor qyshqylyn aıyrýǵa, tyńaıtqyshtar daıarlaý jáne kir jýýǵa arnalǵan untaqtar aıyrýǵa jumsalady. Zaýyt kúndiz-túni jumys jasap jatqannan keıin astaýlar tez tolyp qalady. Qoımalar jóneltilýge daıyn sary fosforǵa toly. Al, peshti toqtatsań aıqaı óz aldyna, jaýapty basshylardyń partııalyq bıleti stol ústine qoıýy múmkin. Seh bastyqtary mundaıda qýlyqqa barady. Bıiktigi on metrdeı qorshaý qazan shuńqyr betonnan quıylǵan. Astyna balshyq, beton ústine klenka tósegen. Suıyqtyq aǵyp, ekologııalyq qaýip tóndirmes úshin jan-jaǵy betondalǵan qorshaýǵa astaýdaǵy daıyn ónimdi aǵyzyp jiberedi. Negizi, fosfor molasy apattyq qaýip qaterge, qaldyq ónimderge arnalǵan. Bir jumys kezeginde 200 myń tonnaǵa deıin sary fosfor aıyrylatyndyǵyn esepke alsaq 32 gektar alqaptaǵy fosfor molasynda qansha ónim jatqandyǵyn shamalaǵanmen, naqty esebin eshkim bilmeıdi. Bir esepte synamasy 70 paıyzǵa deıin degen derekter aıtylady. Sary fosfor sý nemes kerosın astynda jatpasa aýada tez tutanady. Al, janǵan jaǵdaıda ony óshirý óte qıyn. Sýdyń býlanýy arqasynda keıde aýaǵa hımııalyq tútin shyǵatyn ýaqyttary bolady. Tútinin jutqan adamnyń aǵzasy búlinip, búıregi isten shyǵady. Keńes Odaǵy kezinde bul derekter barynsha búrkemelenetin. “Qazaq ǵylymı-zertteý jáne hımııa ónerkásibin jobalaý ınstıtýty” JShS (QazNIIHIMPROEKT) dırektorynyń birinshi orynbasary V.Karpenko osyǵan baılanysty myna derekterdi habarlaǵan. Vypolnennaıa osenka sostoıanııa fosfor­soderjashıh othodov v shlamona­kopıtelıah pozvolıaet sdelat sledýıýshıe vyvody: 1.V shlamonakopıtelıa, krome reglamen­tırýemogo sostava shlamov s soderjanıem elementnogo fosfora 0,5-5% neodnokratno skladırovalıs shlamy s soderjanıem fosfora do 70% 2.Skladırovannye fosforsoderjashıe shlamy, po soderjanııý elementnogo fosfora otlıchaıýtsıa kak po mestý raspolojenııa, tak ı po Iа zaleganııa. Po sostoıanııý na aprel 2004 goda v shlamonakopıtelıah faktıcheskı nakopleno 359,0 tys.m3 fosforsoderjashego shlama, chto sostavlıaet prımerno 532,5 tys.t., ız kotoryh: Shlamonakopıtel  №1-8,0 tys.m3/11,9 tys.t. Shlamonakopıtel  №2-12.0 tys.m3/17,8 tys.t. Shlamonakopıtel  №3-24,0 tys.m3/35,6 tys.t. Shlamonakopıtel  №4-90,0 tys.m3/133,5 tys.t. Shlamonakopıtel  №5-35,0 tys.m3/51,9 tys.t. Shlamonakopıtel  №6-190,0 tys.m3/281,8 tys.t. Toqsanynshy jyldary keńes ókimetinen ál ketip, tamyry shirip qulaǵanda fosfor zaýytynyń basyna da alaǵaı da bulaǵaı zaman týǵan. Naryq zań­d­y­lyǵy degendi eshkim bilmeıdi, burynǵy baılanystar úzilgen. 1995 jyly Qazaqstannyń memlekettik múlik jónindegi komıtetimen kelisim-shart jasasý arqasynda “Doneks Interpraızes” fırmasy qabyldap alǵan edi. Eki jyl ishinde fırma jalaqyǵa, kredıtorlyqqa, taǵy basqa qaryzdardyń ornyn japty. Alaıda, “kógildir otyn” men energııanyń turaqsyzdyǵy tehnologııalyq prosesterdiń baıaýlaýyna ákelip soqtyrǵan. Bir jylda 11 mln. dollar shyǵyn shekken “Doneks” 1997 jyly fosfor zaýytyn tastap shyqty. Odan keıin bilegin sybanyp kelgen “Qazmarketıng” fırmasynyń kúshi bir aıǵa ǵana jetken. 1997 jyly úkimet fosfor óndirisin odan ári damytýǵa jaǵdaı jasaý men qarjylyq jaǵdaıyn turaqtandyrý maqsatynda qaýly qabyldap, “Qazfosfor” birlestigin qurady. Tarazdyń birneshe hımııalyq kásiporyn­darynyń basyn qosqan birlestik quramyna shymkenttik “Fosfor” AQ-ta kirýi kerek bolatyn. Alaıda, “Qazfosfordyń” Shym­kenttegi zaýytty aıaǵynan turǵyzýǵa qarjylyq múmkindigi kótermegen. 1998 jyly fosfor óndirisi “Ońtústik” AAQ qaraýyna berildi. Naýryz-sáýir aılarynda jumystaryn naqtylap, jumys­shylarǵa qaryzynyń bir bóligin japqan “Ońtústik” te jumysty ári qaraı ákete almady. Sebep – qarjy tapshylyǵy. Mamyr aıynda zaýyt jumysshylary oblystyq ákimdikke jaǵdaıdy turaqtandyrý jóninde arnaıy hat jazyp, jaǵdaıdy baıandaǵan. “Ońtústik” jumysshylardyń jalaqysyna qaryz 500 mln. teńgeniń 60 mln.-yn ǵana tóleı alǵan. Soǵan qaramastan, fosfordy el aýmaǵynan tys jerlerge satyp, paıda tapty. Onysyn kásiporyndy ońaltý jáne jumysshylar qaryzyn óteýge jumsaý ornyna óz maqsattaryna jumsady delinedi. Munyń aqyry ereýilge ulasa jazdap, 1998 jyldyń tamyzynda ótken aksıonerler otyrysynda “Ońtústikpen” kelisim-shart úzilgen. Joly bolmaǵan kásiporyn ashyq tenderge qoıyldy. Úsh úmitkerdiń qatarynda “Ońtústik” AAQ-da boldy. Soǵan qaraǵanda qaryzdy óteýge asyqpaǵanymen, úlken fosfor qory bar zaýytta aqshaǵa aınaldyrýǵa bolatyn jaǵdaıattardyń bolǵany ǵoı. Tenderde “Tekstıme Eksport Import GMBH” toby atynan túsken nemis kompanııasy “Fısher ı Lımberger” fırmasy utyp alady.Nemister “Shymkentfosfor” JAQ baqylaý aksııasyn 2 mlrd. teńgege baǵalap, jyl aıaǵyna deıin barlyq qaryzdardyń ornyn jaýyp, 30 mln. dollarǵa kásiporyndy qosýǵa nıettenedi. Alaıda, nemisterdiń ábjildigi belgili bir adamdardyń tobyna unaı bermeıdi. Jergilikti basqarý organdarynan jasalǵan qarsylyqtyń túbi qylmystyq elementterdiń áreketterine ulasqan syńaıy bar. Bul jyldar qaraqshylyq shabýyldyń, rekettiń kúsheıip turǵan shaǵy. Nemis mamandary ornalasqan qonaqúıge janalǵysh jigitter kelip, shekaradan ketýge merzim bergen. Árıne, bireýlerdiń jumsa­ýymen. Az ýaqyttan soń “Fısherdiń” basshy­lyǵynan zaýytqa faks keledi. Onda kompanııa basshylyǵy ınvestor bola almaıtyndyǵynyń sebebin fırma qyzmetkerlerine jasalǵan moraldyq jáne fızıkalyq qorqytýlardyń sebebimen baılanystyrady. Osylaısha daıyn ınvestordan aıyrylǵan zaýyt tenderde ekinshi orynda bolǵan “Ońtústik” AAQ enshisine qaıtadan ótedi. Bir qyzyǵy, “Fısherge” 2 mlrd. teńgege baǵalanǵan zaýyt “Ońtústiktiń” ýysyna 700 mln. teńge túsedi. Biraq, “Ońtústik” ýáde etken qarjysyn taba almaǵan. Osydan keıin “Fosfor” AQ bankrot dep tanyldy. Bankrot dep tanylǵannan keıin belgili emes pe, zaýyt múlki ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti. Tipti, bul jaǵdaıdy Gınnestiń rekordtar kitabyna tirkese de bolatyndaı. О́ıtkeni, aınaldyrǵan eki-úsh jyldyń ishinde álemdegi eń úlken fosfor zaýyty urlanyp bitti. Búginde zaýyt ornynda shaǵyn kásip­oryndar óz álinshe jumys jasap jatyr. Jalaqylaryn ala almaı, fosfor zardabynan densaýlyǵynan aıyrylǵan, zaýyttyń kelesheginen úmitin úzgen myqty mamandardyń kópshiligi ózge respýblıkalarǵa kóship ketti. Sary fosfordy zalalsyzdandyrýǵa, óndeýge ınvestorlardy da tabýǵa bolady eken, naryqqa kirýge yntalylar bar. Alaıda, 1990 jyldardan bastap, burynǵy zaýyt baı­lyǵynyń, rýda, fosfor qaldyqtarynyń ıesi zań júıesinde memleket menshigine ótken­dikten, oıdaǵy sharýany iske asyra almaı keledi. 2004 jyly Kentaýdaǵy óndiris oryndaryn aralaǵanda Premer-Mınıstrdiń sol kezdegi orynbasary Kárim Másimov fosfor zaýytynyń jaǵdaıymen tanysyp, memlekettik turǵyda kómek bolatyndyǵyn qaýlymen bekittirip edi. Premer-Mınıstr Kárim Másimov ózi kótergen máselege ázirge qaıta aınalyp soqpaı júr. Búginde oblys ákiminiń uıǵarymymen burynǵy fosfor zaýytynyń aýmaǵy kásipkerlerdiń óndiris oryndarynyń oshaǵyna aınalǵan. Infraqurylym saqtalǵan. О́ndiriske qajetti jaǵdaı týǵy­zylǵan. Alaıda, osy aımaqta bir ret órt bolǵanda kásipkerler jandaryn qoıarǵa jer tappaı ketti. Ýly aq tútin ajal ekenin esti jan túsinedi. Bul mańaıdan eki ózen ótedi. Badam jáne Saıram sý. Fosfor zaýyty jumys istep turǵanda hımııalyq ertindiler sýǵa aralasyp ketip, talaı iri qaralardyń tisi soıaýdaı bolyp ósip, mal bolýdan qalǵany talaı ret baspasózde jazylǵan bolatyn. Qazir de baqylaý az. Onyń ústine Toǵys sý qoımasy jekeniń qolynda. Sary fosfor jatqan aýmaqtaǵy sý keletin qubyrdy kesip alsa, ıakı sýdy az berse aýamen totyqqan fosfor ǵalamat ekologııalyq apatqa ushyratady. Shymkent qalasynyń ózinde mıllıonǵa tarta adam bar. Oǵan japsarlas jatqan Saıram, Tólebı, Túlkibas aýdandaryn qosyńyz. Bul máseleni ákimderdiń bári biledi. Mınıstrlikter de habardar. Biraq, eshqaısyda moınyna jaýapkershilikti alǵysy kelmeıdi. Ýaqytynda oblysty basqarǵan senator Bolat Jylqyshıev máseleniń ońtaıly sheshilýine atsalysyp júr. Qazir Shymkent pen Jambyldaǵy zaýyttar aımaǵynda árqaısynda 1 mln. tonnadan sary fosfor qaldyǵy jatyr. Shala aıyrylǵan, zalaly aýyr 10 tonnadaı fosfor qaldyǵyn qossańyz 12 tonna bolatyn sary ajal adam úreıin ushyrady. Problema ortaq. Bul máselege erte dep qaraı berýge bolmaıdy. Úkimet sheshim qabyldap, Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi arqyly tender ótkizip, ınvestor kirgizbese sary fosfordyń zalaly atom bombasymen para-par apat ákelýi múmkin. 2008 jyly Jambyl oblysy Asa stansasynan sary fosfor toltyrylǵan 15 sısternasy bar poıyz birneshe myńdaǵan shaqyrymdardy basyp Eýropaǵa bet alǵanda, Ýkraınanyń Lvov oblysy aýmaǵynda apatqa ushyraǵany belgili. “Qazfosfattyń” 15 sısternasynyń altaýy relsten shyǵyp ketip, órt shyqqan. Ýkraına memleketi úlken kúsh shyǵaryp, órtti aýyzdyqtaǵanymen aýada sary bulttar paıda bolyp úlgergen edi. Onyń sońy júzdegen adamdardyń jappaı ýlanyp, aýrýhanalarǵa túsýine ulasty. Apattyń sebebin anyqtaý, aýrýlarǵa járdem berý úshin memlekettik komıssııa quryldy. Sol kezde osy máseleni qazyp, zerttep jazǵan ýkraınalyq áriptesterimizdiń aýzynan “Bul - ekinshi Chernobyl” degen sózder de shyǵyp qaldy. Keıinirekte, apat úreılendirgen Reseı, Belorýssııa memleketteri Qazaqstannyń sary fosforynyń óz eli aýmaǵynan ótýine qarsylyq bildirip, tasymaldaýdyń túrli amaldary, joldary qarastyrylǵandyǵy belgili. Bizdiń sheneýnikterdiń osyndaı apattardan sabaq almaıtyndyǵy kórinip qala beredi. Qazaqtyń jeri qyp-qyzyl aqsha bolyp turǵanda, kózi qaraıǵan ákimder, jer bólimderi Shymkenttegi trotýarlardyń ústine deıin satyp úlgergen edi. Qyzdy-qyzdymen toqtaı almaǵan qala ákimi sary fosfor tunshyq­tyrylǵan alty mola bar jerdi “Qaınar” JShS-ine satyp jibergen. Alty fosfor qaldyǵyn jınaý qoımasynyń kólemi 530 myń tonna. Áıtse de áıgili “Kavkaz tutqyny” kınokomedııasyndaǵy keıipkerdiń aýzynan shyqqan “dúnıe júzindegi eń ádil, eń gýmanıstik sot” ókilderi osyny nantepki qylyp júr. Bireýi zań bitkenniń bárin belden basyp, qaltaly kásipkerdiń paıdasyna sheship berse, ekinshi sýdıa fosfor qaldyǵynyń jeke qolǵa ótýi zańsyz, negizgi ıesi – memleket ekendigin aıtyp sheshim shyǵardy. Bas ıe bolmaǵannan keıin bizdiń ádil sýdıalarymyz sary ajalmen osylaısha oınap júr. Sonda oıyndy osyldyratyn apat kútý kerek pe?! Ǵaıyptan taıyp qazan shuńqyrdaǵy fosfor qaldyqtary irgede aǵyp jatqan Badam ózenine quıylsa adam úshin de, mal úshin de orny tolmas apat oryn alady. Fosfor zaýytynyń irgeles jerinen Elbasynyń Jarlyǵymen “Ońtústik” erkin ekonomıkalyq aımaǵy quryldy. Maqta klasterin damytý úshin qurylǵan úlken óndiris ornynda jeńil ónerkásipti kúsheıtýge múmkindikter bar. Alýan salyqtardan bosatylǵan aımaqqa shetel ınvestorlary kelip jatyr. Shetelde zańdylyq qatty saqtalady, bizdegideı birin-biri teriske shyǵaratyndaı bos­belbeý emes. Sary fosfordan kúmán shyq­qan jaǵdaıda, osy ınvestorlardy arqanǵa baı­lap turǵyza almaısyń. Memleket bedeline syn. Osynyń bárin kim ekshep, jónsizdikterdi kim qalpyna keltiredi? Ońtústiktiń úsh sońǵy ákimi Bolat Jylqyshıev, О́mirzaq Shókeev jáne Nurǵalı Áshimov myrzalardyń dál qazirgi qyzmet quzyrlaryna osy túıtkilderdi tarqatý kiredi. Al, olar nege áliptiń artyn baǵyp únsiz?! Ońtústik – agrarly oblys. Egistikke, baý-baqshaǵa qajetti tyńaıtqyshty qymbat baǵamen О́zbekstannan tasymaldaıdy. Al, Ońtúsikke ǵana emes Qazaqstanǵa tolyq jetetin fosfor tyńaıtqyshyn, taǵy basqa kerekterdi osy zaýyttan arzan baǵaǵa daıyndap alýǵa bolar edi. Fosfor qorynyń mol qazynasy ózimizde otyryp, syrttan fosfor tyńaıtqyshtaryn tasymaldaı­tynymyz qandaı qısynǵa sııady? Máselen, jylda maqta ekkendikten Maqtaaraldyń jeri tozdy, kúlge aınalý qaýpi bar. Myrzashól dym tatyrmas shólge aınalýy múmkin. El aǵalary osyny da qaperine alý kerek qoı. “Jerden paıda tabý úshin onyń boıyndaǵy joǵyn berý kerek” deıdi eken qytaı danalyǵy. Dál qazir Qazaqstan jerleri fosfor tyńaıtqyshyna zar bolyp, erni kezerip tilim-tilimi shyǵyp jatyr. Burynǵy fosfor zaýytynyń ornynda, óndirister shoǵyrlanǵan jerde sary fosfor atty bomba jatqanyn aıttyq. Qudaı betin aýlaq qylsyn, ol aýamen totyqsa Qazaqstanda buryn-sońdy bolmaǵan ekologııalyq apat oryn alady. Al, qaýiptiń aldyn alý jaıbaraqattyqty kótermeıdi. Investorlar bar, arnaýly mamandar bar, sary fosfordy zalalsyzdandyrýdan mem­leketke túsetin qyrýar paıdasy jáne bar. Endigi kesheýletýdiń baǵasy asa qymbatqa túsýi múmkin. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.