QAZAQ TILI ZAMANǴA SAI QOǴAMNYŃ DAMÝ PROGRESINE BEIIMDELGEN TILGE AINALÝY TIIS

Memleketimizdiń táýelsizdiginiń bir nyshany – memlekettik til. Qoǵam damyǵan saıyn qazaq tiliniń ómirsheńdigi men qa­jettiligin arttyrý máselesi kúsheıip keledi. Álemniń damyǵan elderi tehnolo­gııalyq progrestiń nátıjesinde óz tilderin halyqaralyq deńgeıde sura­nysqa ıe tilderge aınaldyrdy. О́z memleketinde ózge tilderdiń kóleń­kesinde qalyp qoımaýy úshin qazaq tili de jan-jaqty damýy tıis. Osy máselelerge baılanysty jaqynda Parlament Májilisinde “Jańa Qazaqstan” depýtattyq to­bynyń kezekti otyrysy ótti. Oty­rystyń kún tártibinde Qazaqstanda búgingi tańdaǵy aqparattyq tehno­logııalarǵa jáne kúndelikti ómirde qoldanylatyn joǵary tehnolo­gııalyq ónimderge qazaq tilin engizý máselesi qaraldy. Sonymen birge, qazaq tilin úıretýdegi kompıýterlik baǵdarlamalardy jetildirý, qazaq tildi IT-mamandardy daıyndaý, uıaly baılanys qyzmetindegi qazaq tilin qoldanýdyń jaı-kúıi tal­qylandy. Otyrysty ashqan depýtattyq top­­tyń jetekshisi Q.Sádýaqasov qa­zaq tilin joǵary aqparattyq teh­no­logııalar salasyna engizýdiń ózekti máselelerine toqtady. Halyq tuty­natyn ónimderde joǵary teh­nolo­gııa­lyq buıymdardyń kólemi kún­nen-kúnge artyp keledi. Uıaly baıla­nys quraldarynyń túrleri ýaqyt ótken saıyn jańaryp, tehno­logııa­lyq turǵydan kúrdelený ús­tinde. Jo­ǵary tehnologııanyń kó­megimen ha­lyqqa qyzmet kórse­týge memleket ta­rapynan qoldaý jasalýda. Elek­tron­dyq úkimet so­nyń bir kórinisi. Qazaq ulty zaman kóshinen qalyp qoımaýy úshin osy salalarda qazaq tili keńinen qol­danys tabýy tıis, dedi ol. “Bizge bul jóninde búginnen emes, erteden beri oılaný kerek edi. О́ıt­keni, bolashaqta bizdiń ómi­ri­mizdiń barlyǵy osy elektrondyq qu­raldar arqyly damıtyn bolady. Bizdiń baılanysymyz, ózara qa­rym-qaty­nasymyz, turmystaǵy qol­danylatyn quraldardyń bári qa­zir joǵary teh­nologııalyq ónim­der. Onyń barly­ǵy­na qazaq tilin engizý qajet, qazirden bastap qazaq tilin sol ónim túrlerine engizýge bir­lesip, búkil qoǵam bolyp kúsh sa­lýymyz kerek. Erteńgi turmy­sy­myzdy sol elektrondyq buıym­dar­syz, elek­tron­dyq quraldarsyz eles­tetý múm­kin emes. Endeshe, biz bú­ginnen bas­tap osy baǵytta shı­ryǵyp jumys isteýge tıispiz. Qazir men sizderdi osy máselelerdi bir­le­sip talqylaýǵa shaqyrǵym ke­le­di”, dep túıindedi óz sózin Q.Sádýaqasov. Baılanys jáne aqparat mı­nıstrliginiń jaýapty hatshysy Q.Áb­sattarov atalǵan sala boıyn­­sha mınıstrlik tarapynan atqa­ry­lyp jatqan sharalar jóninde aı­typ ótti. Memlekettik til máselesi boıynsha mınıstrlikte josparlar bekitilip jatqanyn, termıno­lo­gııa­lyq ko­mıs­sııa qurylyp jat­qan­dy­ǵ­yn ba­ıan­dady. Uıaly baılanys sa­lasynda qazaq tiliniń jaı-kúıi jó­ninde Baılanys jáne aqparat­tan­dyrý komıtetiniń tóraǵasy R.Nur­shabekov jan-jaqty áńgimelep berdi. О́z sózinde R.Nurshabekov ko­mı­tettiń atqaryp jatqan is-shara­la­ryna keńinen toqtaldy. Onyń aı­tý­ynsha, uıaly baılanys telefon­darynda qazaq tilin paıdalaný úshin qazaq áripterin translıterasııa jasaý qajet. Osyǵan baılanysty komıtet osy jyldyń aıaǵyna deıin eki memlekettik stan­dartty ja­saý­dy josparlaǵan. Birinshi standart – uıaly baılanys termınal­dary, abonenttik beketter jáne tele­fon­darǵa arnalǵan tehnıkalyq talap­tar. Ekinshi standart – tele­fon­dar­dyń parametrlerine qatysty jáne ol memlekettik tildi qolda­ný­ǵa baıla­nysty tehnıkalyq talaptar. “Bul jumysty biz bastap kettik. Osy jyly atalǵan standarttardy jasap iske asyratyn bolamyz. О́n­dirýshilermen ótken jyldan beri ju­mys istep kelemiz. Bizde “LG” kom­panııasy boıynsha úlgili nát­ı­jeler bar. Osyndaı kelissózdi “Nokia” kompanııasymen júrgizdik. Búginde olar tıisti apparattardy daı­yndaý ústinde. Atalǵan stan­dart­tardy jospar boıynsha jyl­dyń sońyna qaraı bekitemiz. Olardy engizgen soń Qazaqstanda uıaly telefondardy satýshylar men óndirýshilerdiń eli­mizdiń rynogyna ákeletin qural­da­ryna talap qoıa­myz”, dep naqtylady R.Nursha­be­kov. Q.Sádýaqasov mınıs­trliktiń isterine sáttilik tileı oty­ryp, qajetti standarttardy qabyl­daý jumysyn 2010 jyldyń sońyna qaraı aıaqtaýdy ótindi. Jıynda Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń IT-tehnologııa kafe­dra­synyń meńgerýshisi, tehnıka ǵy­lymdarynyń doktory A.Sháripbaev óz oıyn ortaǵa saldy. Onyń oı­yn­sha, eń aldymen qazaq tiliniń má­se­lesi sheshimin tabýy tıis. Búginde basty másele – qazaq áripteriniń translıterasııalanýy. Bul kóp qarjyny talap etedi. Eń durysy – latyn álipbıine kóshe otyryp, bul máselelerdi túbegeıli sheshý dep esepteıdi A.Sháripbaev. Sebebi, qazaq tili aqparattyq tehnolo­gııa­lar baǵdarlamalaryna kirmeıdi, son­dyqtan da ony oqý qıynǵa soǵady. Bul pikirmen Q.Sádýaqasov ke­lispeıtindigin aıtty. “Álemde kóp­te­gen elder óz tilderin aqparattyq teh­nıkalyq quraldarǵa engizip, je­misti paıdalanyp otyr. Latyn al­favıtine ótý búgingi kúnniń kó­keı­kesti máselesi emes, ári saıası tur­ǵy­dan bolsyn, ekonomıkalyq ja­ǵynan bolsyn áli sheshimin tapqan joq. Sondyqtan qoǵamnyń bul máselege baıyppen qaraǵany jón. Bul suraqtyń aq-qarasyn anyqtaý úshin áli kúnge úlken pikirtalastar júrip jatyr. Sondyqtan biz qazaq tilin búgin qoldap, túrli tehnıka­lyq salalarda búgingi qazaq alfa­vı­tin qoldanysqa tereń enýine jaǵ­daı jasaýymyz kerek. Qazaq tili za­manǵa saı, qoǵam­nyń damý pro­gresine beı­­imdelgen tilge aınalýy tıis. Ǵalam­tordyń resýrstarynda, “Twitter”, “Facebook” sııaqty áleý­mettik jeli­lerde qazaq tili erkin qoldanysta bolýy kerek”, dep depýtat sózin qorytyndylady. Sondaı-aq, otyrysta Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstr­liginiń Tehnıkalyq retteý jáne met­rologııa komıteti tóraǵasynyń or­ynbasary A.Erjanov, Mádenıet mı­nıstrligi Til komıtetiniń tó­raǵasy B.Omarov aqparattyq teh­no­lo­gııalardaǵy memlekettik til máselesi boıynsha óz oılarymen bólisti. Otyrystyń nátıjesinde talqy­lanǵan máselelerdi sheshý joldary joǵary memlekettik deńgeıde qaralýy tıistigi usynylyp, naqty sheshimder qabyldandy. Asqar TURAPBAIULY.