Kóringen taýdyń alystyǵy joq eken. On toǵyz jyldan beri Dúnıejúzilik saýda uıymyna kiretindigimiz týraly aıtylyp kelgen edi. Biraq bertinge deıin onyń naqty ýaqyty belgisiz bolatyn. Endi, mine, osy kúnge de jetip otyrmyz.
Qazaqstan memleketi úshin 22 maýsym elimizdiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna 162-memleket bolyp kirgen tarıhı kúni bolyp qalmaq. Endigi suraq – ol odaqqa kirgende bizdiń el neden utady, neden utylady? Osy máselege oraı Qazaqstan munaı-gaz salasy servıstik kompanııalar odaǵy tóralqasynyń tóraǵasy Rashıd Jaqsylyqovty áńgimege tartqan edik.
– Rashıd Hasenuly, qazir elimizdiń buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazyp, damylsyz aıtyp jatqan Dúnıejúzilik saýda uıymy degenimiz qandaı uıym? Mundaı uıymnyń dúnıege kelýine ne túrtki boldy? DSU-ǵa qosylýǵa baılanysty otandyq ekonomıkany ne kútip tur? Nege qamdanýymyz kerek?
– Bul suraqtar qazir kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattardyń barlyǵyn mazalap júrgeni belgili.
DSU tarıhynyń tamyry ekinshi dúnıejúzilik soǵyspen baılanysty.
Álem astan-kesten bolǵan sol kezeńde dúnıejúzi eki úlken lagerge bólindi. Osyndaı teketires saldarynan eki jaq bir-birine ártúrli ekonomıkalyq kedergiler uıymdastyra bastady. Sol sebepti, tyń, kóp qyrly júıeli saýdany jeńildetý joldaryn oılastyrý qajettiligi týyndady.
Uıym aldyna eki naqty mindet qoıyldy:
Birinshisi – san qyrly saýda júıesin ońtaılandyratyn joldardy oılap taýyp, jumysyn úılestirý jáne kedendik baj salyqtaryn qysqartyp, jeńildetý.
Ekinshisi – kedendik tarıfter men saýdany jeńildetý úshin memleketter arasyndaǵy kelissózderdi uıymdastyrýǵa járdemdesý.
Mine, osyndaı sharalar túptep kelgende DSU-nyń bet-beınesin aıqyndaı tústi. Sóıtip, bul halyqaralyq úlken uıym, ekonomıkalyq syrtqy saýdany jeńildetý talaptarynyń irgetasy sııaqty bolyp qalyptasty.
Kópjaqty saýda júıesiniń quqyqtyq jáne ınstıtýttyq negizi sanalatyn DSU 1995 jyldyń 1 qańtarynan jumys isteı bastady. Alǵashqy kezde oǵan 77 memleket kirse, qazirgi tańda Qazaqstandy qospaǵanda, 161 el múshe bolyp otyr. Uıymǵa múshe elderdiń úlesi álemdik taýar aınalymynyń 95 paıyzyn quraıdy.
Munyń syrtynda, DSU-nyń búkilálemdik yqpaly men mańyzy bar eki alpaýyt qarjy ınstıtýtynyń ortasynan oryn tepkendigin de atap ótýimiz qajet. Alpaýyt qarjy ınstıtýttary dep otyrǵanymyz – Halyqaralyq valıýta qory men Halyqaralyq damý banki.
Mine, osy eki alpaýyttyń qarjysyna qoljetkizý armany barlyq memleketterdi uıymǵa múshe bolýǵa yntalandyrady.
Al olar múshe bolǵan jaǵdaıda jeńildetilgen nesıege qol jetkizip, óz memleketiniń ındýstrııasyn damytýǵa múmkindik alady.
Onyń ústine, halqymyzdyń «jalǵyz júrip jol tapqansha, kóppen júrip adas» degen ataly sózi de bar emes pe? Árıne, bul maqaldyń qashan shyǵarylǵandyǵy, qalaı shyǵarylǵandyǵy belgisiz. Bálkim ol kezde jalǵyz júrip jol tabýǵa múmkindikter bolǵan bolar. Al qazirgi birtutas geosaıası jáne ekonomıkalyq keńistiktiń qalyptasýy, ıaǵnı elderdiń jaqyndasyp, shekaralardyń ysyrylýy, adamzattyń bir-birimen mıdaı aralasyp ketýi turǵysynan qarastyratyn bolsaq, qazirgi zamanda jalǵyz júrip jol tabý múldem múmkin emes dep aıtqan bolar edim. Jahandaný úderisiniń kúsheıýi aldaǵy ýaqytta álem elderiniń tirshilik etý máselesinde eshbir eldi bólek-salaq qaldyrmasy anyq.
– Endi DSU atqaryp jatqan jumystar men is-sharalarǵa toqtala ketsek. Ol is-sharalar qandaı maqsat kózdeıdi?
– Jalpy, DSU-nyń óz basyna kelgende ol mynandaı jetistikterge qol jetkizgisi keledi dep aıtýǵa kelmeıdi. О́ıtkeni, onyń álem elderinen bólek alyp qarastyratyn eshqandaı bir múddesi joq. DSU-nyń eń basty ustanymy – «Erkin saýda» teorııasy. Iаǵnı, ol dúnıejúzilik saýdany jeńildetýge, saýda jasaýshy memleketter arasyndaǵy kedergilerdi eńserýge, olardyń arasynda teń múmkindikter qalyptastyrýǵa umtylady. Bylaısha aıtqanda, kimniń taýary sapaly, baǵasy arzan bolsa, soǵan jol ashylýy kerek. DSU ustanǵan qaǵıdattar osyǵan járdemdesedi.
DSU mynadaı kelisimsharttar aıasynda aýqymdy jumys atqarady, olar: Saýda jáne tarıftik bas kelisim; Saýda jáne qyzmet kórsetýdiń bas kelisimi; Saýda júrgizý joldary jáne zııatkerlik menshik quqyǵyn qorǵaý kelisimi; Investısııalyq kelisim; Aýyl sharýashylyǵy óndirisi jónindegi kelisim; Toqyma nemese jeńil ónerkásip kelisimi; Sýbsıdııalyq járdem men kómek karjy jónindegi kelisim; Dempıngke qarsy kúres kelisimi; Qarjy naryǵyndaǵy kelisimshart; Sanıtarlyq jáne fıtosanıtarlyq kelisimshart; Saýdaǵa ádeıilep tehnıkalyq kedergiler keltirmeý jónindegi kelisimshart.
Mine, osy kelisimder men qaǵıdattardy júzege asyrý barysynda mynadaı mindetter paıda bolady: Olar – jappaı jumyssyzdyqty joıý, halyqty jumyspen qamtamasyz etý; monopolııaǵa qarsy kúresý; ishki naryqty qorǵaý men saqtaýdyń kelisimdi joldaryn belgileý.
Mine, osylardy júzege asyrý barysynda saýdany jeńildetý nemese yryqtandyrý arqyly jańa ındýstrııaǵa bet burǵan memleketterdiń óndirisin damytýǵa mol múmkinshilikter paıda bolady. О́ıtkeni, osyndaı jolǵa túsken damýshy memleketter úshin DSU-ǵa kirý – dúnıejúzilik naryqqa esik ashýmen para-par bolyp shyǵady.
Jalpy, DSU-ǵa qosylý álem halyqtaryna ózderiniń ornalasqan ornyn, atqaratyn negizgi kásipterin, óz jerlerinde bar dúnıelerdi tıimdi paıdalaný, olardy sheteldik naryqtarǵa shyǵaryp, saýdalaý múmkindigin beredi. Máselen, bizdiń Qazaqstanda munaı men ýran kóp deımiz. Al olardy ózimizge ózimiz sata almaıtynymyz túsinikti ǵoı. О́ıtkeni, jerimiz úlken bolǵanymen halqymyzdyń sany shaǵyn. Sondyqtan álem boıynsha úlken suranysqa ıe mundaı taýarlar, eger biz álemdik rynoktarǵa shyqpasaq bosqa jata bergen bolar edi. Árıne, biz bul taýarlardy DSU-ǵa qosylmaı turyp-aq saýdalap keldik. Endi biz DSU-ǵa qosylý arqyly olardy syrtqy rynoktarǵa erkinirek shyǵarýǵa múmkindik aldyq. DSU-ǵa múshe memleketter bul ónimderdi kedergisiz qabyldaýǵa, basqa elderden kirip jatqan taýarlarmen qatar olardyń saýdasyna teń múmkindikter týdyrýǵa mindetti.
Basqa da ótimdi taýarlarymyz jóninen de osylaı dep aıtýǵa bolady.
Sondyqtan álemniń «men» degen alpaýyt memleketteriniń ózi de ekonomıkalaryn damytý úshin osy joldy tańdap, osy jolmen júrip keledi. Olarmen áriptes bolý arqyly biz halqymyzdy sapaly taýarlarmen qamtýǵa qol jetkizemiz, ári óz ónimderimizdi syrtqa jeńildikti joldarmen shyǵaramyz. Onyń ústine, solarmen taıtalasqa túsý arqyly ekonomıkamyzdy shyńdaı túsemiz. Bizge budan basqa jol da joq. О́ıtkeni, búgingi jahandaný zamanynda basqalardan bólektenip, esigimizdi tas bekitip alyp otyra almaımyz. Ondaı jaǵdaıda ózimizden ózimiz tomaǵa-tuıyqtalý arqyly álem kóshiniń sońynda qalyp, quryp ketetin bolamyz.
– Degenmen «taıaqtyń eki ushy bar» ekendigin umytpaıyq. DSU-ǵa qosylý arqyly endi biz syrtqa taýarlardy kedergisiz shyǵarý múmkindigimen qatar, syrttan taýarlardy kedergisiz kirgizý mindetin de qosa alǵandyǵymyz túsinikti. Dúnıejúzilik saýda uıymy – básekeniń ordasy. Onda myqtylardyń myqtysy ǵana qalady. Memleket berip otyrǵan ıen-tegin kómekti durys paıdalana almaıtyn keıbir otandyq kásipkerlerdi erteń alpaýyt kompanııalar jutyp jibermesine kim kepil?
– «Adamnan jaqsylyqty izdeý kerek, jamandyǵyn ózi-aq kórsetedi» degen qaǵıda bar. DSU-ǵa múshe memleketterdiń ashtan ólip, kóshten qalyp jatqany joq. Biraq «saqtansań, saqtaıdy» degen danalyq sózdi esimizden shyǵarmaǵanymyz da jón.
Qalaı aıtsaq ta, DSU – ekonomıkalyq oıynnyń ordasy.
Al ekonomıkanyń negizgi qaǵıdasy – tabysyńdy ulǵaıtyp, eseleı túsý.
Osyny eskere otyryp, DSU-ǵa tolyqqandy kirmes buryn, otandyq ekonomıkamyzdy qorǵaý jáne saqtandyrý joldaryn qarastyryp keldik.
Uıymnyń «oıyn» tártibi qatal. Sondyqtan ózimizdiń kúsh-jigerimizge senim artý kerek. DSU-ǵa múshe memleketter bizdiń kásipkerlerdi óziniń naryǵyna erkin kirgize salady degen jalǵan senimnen arylýymyz kerek.
Qazirgi birinshi másele – otandyq kompanııalardy qorǵap qalý. Otandyq kompanııalardyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa kúsh salý kerek. Olaı bolmaǵanda sheteldik alyp kompanııalarǵa tótep bere almaıdy. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda mıllıondaǵan otandasymyz jumystan qaǵylmaq.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń alǵa qoıǵan mańyzdy máselelerdiń biri – óndirisimizdi órkendetý. Ol – ekonomıkamyzǵa ınvestısııalyq tartylymdardyń ulǵaıýy arqyly qol jetkiziletin kıeli is. Sondyqtan elimizge kirgen qarajattyń barlyǵyn óndiristiń klasterlik damýyna baǵyttaý kerek. Mundaı qadam bizdi shıkizat óndirýshi memleketinen tereń óńdelgen, daıyn taýar shyǵaratyn óndiristik memleketke aınaldyrady.
Bir ókinishtisi, 19 jyl boıynda biz, qarapaıym azamattar Qazaqstan men DSU-nyń arasynda júrip jatqan kelisim-shartty talqylaýǵa atsalysa almadyq. Osyǵan deıin Qazaqstan DSU-ǵa kirý kerek pe, joq pa dep pikir talastyrdyq. Qoǵam úshin bul durys. О́ıtkeni, keıbir memleketter sııaqty «bálen jerde altyn bar» degenge oılanbaı múshe bolǵan joqpyz. 19 jyl boıy kelisimshartty talqylaý – elimizdiń bul qadamǵa júıeli zertteý júrgizip baryp, bel sheshkendiginiń aıǵaǵy. Árıne, Nursultan Nazarbaevtyń saıası sheberligi DSU-nyń qoıyp otyrǵan talaptaryn Qazaqstanǵa paıda ákeletindeı kelisimshartqa negizdegenine senemiz. Sol sebepti, DSU-men arada qabyldanǵan kelisimshartta Qazaqstan halqy men ekonomıkasynyń múddesin tolyǵymen qorǵaý sharalary naqty belgilenip, memleketimizdi orasan tabys joldaryna shyǵarady dep oılaımyn.
– Alysqa barmaı, 1998 jyldan DSU-ǵa múshe bolyp kirgen Qyrǵyzstannyń qazirgi jaǵdaıyn qarastyryp kóreıikshi. Qyrǵyzstan osy qadamy arqyly neden utty, neden utyldy?
– Iá, keıbir málimetterge kóz júgirtsek, bastapqy kezeńde Qyrǵyzstannyń úshinshi memlekettermen saýda kólemin kúrt tómendetip alǵandyǵyna kóz jetkizemiz. Bul kórsetkish 1999 jyly – 10,6 paıyzǵa, 2000 jyly – 5,9 paıyzǵa tómendegen. Qyrǵyz ulttyq statıstıka komıtetiniń deregine súıensek, óndiris ónimderiniń kólemi 2003 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 9 paıyzǵa quldyraǵan. 2005 jyldyń basynda 203 óndiristik kásiporyn óz jumystaryn toqtatty. Bul – sol eldegi búkil óndiristiń 33 paıyzy. Qurylys óndirisindegi ınvestısııa kólemi 17,8 paıyzǵa tómendedi, ınflıasııa órshidi, azyq-túlik qymbattady.
Bul jerde qyrǵyz aǵaıyndarymyzdyń jibergen óz qatelikteri de barshylyq. Birinshi qateligi – ol DSU-men kelisim-shartqa turǵan kezeńde tııanaqty túrde óz memleketiniń ekonomıkasyn qorǵaý belbeýlerin damytpady, ári dúnıejúzilik naryq ekonomıkasyn tolyq zerttemeı, qyzbalyq tanytqan kúıde atalǵan uıymǵa múshe retinde kirip ketti.
Ekinshiden, – ishki memleketaralyq saıası tolqynystarǵa jıi boı aldyrdy.
Táýelsizdik alǵan boıda, qabyrǵasy qataımaǵan otandyq kompanııalaryn dúnıejúzilik básekelestik báıgesine aıamaı-aq qosty.
Biraq, DSU-nyń Qyrǵyzstanǵa bergen jaqsylyqtary da joq emes. Máselen, Qyrǵyzstannyń jeńil ónerkásip ónimderin alaıyq. Qazir olardyń bul salasy birshama damyp, shyǵarǵan ónimderi Qazaqstan rynogynda básekege qabiletti bolyp otyr. Kerisinshe, bizdiń kásipkerler memlekettiń qanshama kómegine súıenip otyrsa da, qyrǵyz kásipkerlerindeı jankeshtilikpen jumys isteı almaı keledi. Mine, kórdińiz be ómirilik kúres jolynda básekeniń kásipkerdi qalaı shyńdaıtyndyǵyn.
Degenmen, meniń oıymsha, Qazaqstan kásiporyndary DSU-ǵa qosylǵanda dál qyrǵyz kásipkerlerindeı qınalysqa túspeıdi. О́ıtkeni, biz bul úderiske úlken daıyndyqtarmen keldik. Ekinshiden, qazaqstandyq kásipkerlerdiń artynda qýatty memleket tur. Shıkizat kózderimiz de barshylyq.
Árıne, óndirisi damyǵan elder bizdiń memleketti shıkizat qory retinde paıdalanýǵa tyrysady. Osyndaı keleńsiz jaǵdaılarǵa jol bermeý – bizdiń negizgi ustanymymyz bolýy qajet. DSU-ǵa kirgennen keıin jeńildik kezeńin tıimdi paıdalanǵanymyz jón. Osy tusta qazaqstandyq mazmunǵa jatatyn salalardyń tizimin ázirlep alǵanymyz jón. О́tpeli kezeńniń jańa tártibin ornatýymyz kerek.
Memlekettik organdar, ulttyq kompanııalar, salalyq assosıasııalar jáne DSU elderindegi kásipkerlermen jáne olardyń odaqtarymen qarym-qatynasty aıqyndaıtyn tetikterdi oılap tabýy kerek. Birikken kásiporyndar, konsorsıýmdar qurý jumysyn damytý qajet. Sebebi, bul otandyq kompanııalardyń ósýine yqpal etetin joldardyń biri bolyp esepteledi. Jaqsylyqqa qol jetkizý úshin qajet qasıetterdiń biri – sabyrlylyq ekenin barlyǵymyz jaqsy bilemiz. Sondyqtan bul kezeńdi ulttyq ekonomıkamyzǵa kelgen syn saǵaty dep qana qabyldamaı, kerisinshe ony ekonomıkamyzdyń órleýine paıdalanatyn baspaldaq dep uǵynýymyz kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
