Jasampaz

Reseıdiń «Altyn qalam ıeleri» Qazaqstan Kóshbasshysy týraly Máskeýde «JASAMPAZ. Nursultan Nazarbaev: Reseıden kózqaras» («SO­ZI­DATEL. Nýrsýltan Nazarbaev: vzglıad ız Rossıı») kitabynyń tusaýke­seri bo­lyp ótti. Qazaqstannyń Reseıdegi elshi­­­­li­giniń bastamasy boıynsha jaryq kórgen jańa 400 bettik jınaqqa túsinik bere kelip, Qazaqstannyń Reseıdegi Tóten­she jáne ókiletti elshisi Marat Tájın: – Meni Reseıdiń memlekettik, ǵylymı jáne mádenı elıtasy ókilderiniń Nur­sultan Nazarbaevpen kezdesýleri týraly alǵan ózderiniń áserlerin jazyp berý týraly usynysqa kelisim berip qana qoımaı, sondaı-aq, N.Á.Nazarbaevtyń saıası kóshbasshylyǵy fenomenin oı eleginen ótkizýdegi kópqyrlylyǵy tań-tamasha qaldyrdy, – dep atap ótti. Marat Tájınniń pikirinshe, N.Á.Na­zar­­baev kóshbasshylyǵynyń faktory stan­dartty polıtologııalyq úlgi sheń­berine tolyqtaı sáıkes kelmeıdi, al mu­­nyń ózin biregeı tarıhı fenomen dep qabyldaǵan jón. Munda tulǵalyq keskin-kelbetke, kóshbasshylyq stıl men ózgermeli tarıhı jaǵdaılarǵa da oryn bar. – Qazaqstan Prezıdentine táýelsiz­dikti qalyptastyrýdyń alǵashqy kúrdeli kezeńinen soń basqarýdyń ózindik stılin ózgertip qana qoımaı, jańa sapalardy qajetsingen ózge deńgeıdegi syn-qater­­ler­men betpe-bet kelýge týra keldi, – dedi Marat Tájın. – Sóıtip, basqa Nursultan Na­zarbaev paıda boldy. Eger birinshi kezeńde bul burynǵy ekonomıkalyq júıedegi basqarýdyń úlken tájirıbesi bar bedeldi óńirlik saıasatker bolsa, ekinshi kezeńde – táýel­sizdik alǵan, biraq endi ǵana bulyńǵyr bolashaqtyń dramalyq jolyna aıaq basqan qoǵamnyń kóshbasshysy edi. N.Á.Nazarbaevtyń saıası kóshbas­shylyǵynyń jańa saıası qyrlary búkil álemniń saıasatkerleri men ekonomısteri aldynda dúnıeniń tórt buryshynda daǵdarysty qubylystarmen baılanys­ty ejelgi «Ne isteý kerek?» degen ­saýal turǵan shaqta, ıaǵnı sońǵy onjyldyq bederinde anyq kórindi. – N.Á.Nazarbaev osy daǵdarystyń bastaýlaryna tereń teorııalyq kózqaras usynǵan qazirgi álemdegi saýsaqpen sanarlyq saıasatkerlerdiń biri boldy. Biraq, is munymen shektelgen joq – Qazaqstan qatal da sheshimdi is-áreket stıliniń arqasynda daǵdarystan álemniń kóptegen ekonomıkalaryna qaraǵanda az shyǵynmen shyǵa aldy, – dep atap kórsetti dıplomat. Marat Tájınniń pikirinshe, daǵda­rystan keıingi keńistik saıası kóshbas­shylardan jańa kózqaras talap etedi. Osylaısha tarıh taǵy da baǵamdaý krı­te­rıılerin ózgertedi. Aldyńǵy kezek­ke asa mańyzdy úsh erekshelik shyǵady. Birinshiden, saıası kóshbasshylardan talap etiletin ıntellektýaldyq ólshem kúrt joǵarylaıdy. Ekinshiden, ult­tyq ınnovasııalyq jobalardy jasap, júzege asyrýdyń, jahandyq maqsat­tarǵa qol jetkizýge májbúrleı oty­ryp, saıası jáne ekonomıkalyq elıta­nyń bas­qa­rýshylyq jikteri úshin keń aýqym­dy «qysym alańyn» qurý­dyń qoldan kelýi. Úshinshiden, ekonomı­kalyq kórset­kishterdiń qanshalyqty mańyzdy ekenine qaramastan, shynaıy kóshbasshylyq taıaýdaǵy onjyl­dyqtarda qoǵamdaǵy saıası, ekonomı­kalyq, etnostyq jáne dinı úderister arasynda asa názik tepe-teńdik bolýyn talap etedi. Jáne osy úderister kóp jaǵdaıda bir-birine ashyqtan-ashyq qarama-qaıshy kelip jatady. – Jalpylama aıtqanda, kóshbas­shydan búginde úsh asa mańyzdy parametrler – ıntellekt, ınnovasııashyldyq, teńgerimdilik talap etiledi. Dál osy qasıetterdi Qazaqstan kóshbasshysy­nyń boıynan qınalmaı tabasyz, – dep málimdedi Qazaqstan elshisi. Al endi kitapqa qatysty aıtatyn bolsaq, óziniń alǵysózinde Reseı Federasııasy Federasııa Keńesiniń múshesi, Halyqaralyq ister jónindegi komıtet tóraǵasynyń birinshi orynbasary Vıtalıı Ignatenko bylaı dep jazady: «Bul kitap – ulan-ǵaıyr, qýatty el týraly, ǵaryshty baǵyndyrýdyń bastalýy týraly, ulttyq dıplomatııanyń paıda bolýy týraly jáne ıadrolyq synaq­tardan, ıaǵnı ajal sepkish tajal qarýdan bas tartý týraly, ǵajaıyp qala Astana – bolashaqtyń megapolısi týraly, sondaı-aq, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq keńistik sekildi kúrdeli qury­lym týraly... Jáne bastysy – myń­jyldyqtar toǵysynda ósip-órken­degen jáne kópultty zamanaýı Qazaq­stan sekildi osynshalyqty ǵajaıyp halyqaralyq qubylysty jasaý qolynan kelgen adam týraly». Bul kóp jaǵdaıda úsh bólikti kompozısııadan turatyn erekshe basylym bolyp tabylady. Birinshisine jetekshi reseılik pýblısısterdiń, sholý­shylardyń, halyqaralyq jýrna­lıs­terdiń ocherkteri engen. Onda avtorlar ózderiniń ortaq keıipkerleri – Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jeke basynyń qyrlary men qyzmet salalary týraly egjeı-tegjeıli sóz qozǵaıdy. Jınaqqa engen pýblısısterdiń arasynda shyǵarmashyl odaqtardyń, iri baspalardyń basshylary, joǵary nagradalar men bedeldi syılyqtardyń laýreattary – Vsevolod Bogdanov, Vladımır Gýbarev, Rafael Gýseınov, Valerıı Sımonov, Iýrıı Batýrın, Kırıll Prıvalov, Leonıd Mlechın, Nıkolaı Dolgopolov bar. Olardyń barlyǵyn orasan zor jýr­nalıstik tájirıbemen qatar, joǵary, jýrnalıstıkadaǵy asa qurmetti «Re­seıdiń altyn qalam ıesi» ataǵy birik­tiredi. Sonymen qatar, kitapta usy­nylǵan ocherkter Qazaqstan Prezıden­tiniń tulǵasyna ár avtordyń izgilikti nıetimen, orasan zor qurmetimen erek­shelenedi. Olardyń keıbireýleri Nursultan Nazarbaevpen tikeleı tanys bolsa, kelesi bireýleri Elbasymen ár jyldary túrli jaǵdaılarda kezdeskender bolyp tabylady. Endi bireýlerine odan suhbat alýdyń sáti tússe, taǵy bireý­leri Qazaqstan kóshbasshysynyń ­tamasha ómirbaıany men kóp qyrly qyzmetin kásibı turǵydan qyzyǵýshylyqpen baqylaǵandar. Reseı Jýrnalıster odaǵynyń tór­­aǵasy Vsevolod Bogdanov óziniń ocher­­kinde osy shyǵarmashylyq jobany usyna otyryp, óziniń odaqtaǵy, «Altyn qalam­daǵy» áriptesteri Nur­sultan Nazarbaev týraly ózderiniń sózderin aıtý jónindegi usynysqa úlken qyzyǵýshylyqpen jáne qulshynyspen ún qatqandaryn atap ótti: «Bul ocherkter bir-birinen kóshirip alǵandaı birin biri qaıtalaıtyn dúnıeler emes jáne qazaq halqynyń kórnekti perzentiniń ómir jolyn, onyń Qazaqstan tarıhyndaǵy rólin ózderinshe saralaıdy... Bizdiń kitabymyz – Nursultan Ábishulyna, onyń saıasatyna, eli men hal­­­qyna Máskeýden kózqaras...», – dedi ol. Avtorlardyń biri, Reseı Jýrnalıs­ter odaǵynyń hatshysy Rafael Gýseı­nov óziniń «Prezıdent» degen ocherkinde Qazaqstan Kóshbasshysynyń jarqyn saıası qadamdary men sheshimderine aıryqsha nazar aýdarady. Avtordyń pikirinshe, KSRO ydyraǵan kezde jańa ómir shyndyǵyna úılesimdilikpen kirigip, jańa, táýelsiz memleket qurý­da tamasha tabystarǵa qol jetkize bilýi, Semeı polıgonyn jabýy men Baıqońyr kosmodromyn Qazaqstannyń menshiginde saqtap qalýy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý bastamasy, eldi turaqsyzdandyrý áreketiniń aldyn alýy sııaqty batyl is-áreketteri kim-kimdi de tańdandyrmaı qoımaıdy. Kırıll Prıvalov Qazaqstan Prezı­dentiniń syrtqy saıası qyzmetine den qoıady. Onyń harızmasy men álemdik qoǵamdastyqqa tanymaldyǵy, dep atap ótedi avtor, sol shaqta endi ǵana paıda­ bolǵan Qazaqstan dıplomatııasyna qajetti halyqaralyq baılanystar ornatýǵa, al perspektıvada uzaq merzimdi ulttyq syrtqy saıasat qalyptastyrý men ornyqtyrýdyń asa mańyzdy mindetterin sheshýge múmkindik berdi. Búginde óziniń syrtqy saıasaty tıimdi halyqaralyq brend boldy dep maqtana alatyn elder sonshalyqty kóp emes ekeni anyq, dep oı túıedi K.Prıvalov. Leonıd Mlechın «Reformator» ocherkinde Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq KSR Mınıstrler Kabınetiniń Tóraǵasy laýazymyna taǵaıyndalǵan sátinen bastap Táýelsiz Qazaqstannyń basshysy retinde saıasatker bolyp qa­lyptasýynyń negizgi kezeńderiniń bárin saraptamadan ótkizedi. Jýrnalıst eger sol sheshýshi jyldary Gorbachev Nazar­baevty KSRO-nyń vıse-prezıdenti nemese odaqtyq úkimettiń basshysy etip taǵaı­yndaǵanda shyn máninde ne bolar edi degen suraqty kóldeneń tartady. Bul úlken de birtutas eldi saqtaýdyń múm­kin­digi bolýy yqtımal edi ǵoı, deıdi avtor. Vladımır Gýbarev Qazaqstan Pre­zıdentiniń antııadrolyq bastama­shy­lyǵyna «Polıgon» atty maqalasyn arnady. «Ol – úlken memleketter basshylary arasynda barlyǵy da shaqyrǵan, biraq eshkim de osy ýaqytqa deıin atqarmaǵan isti júzege asyrǵan jalǵyz Kóshbasshy. Sheshim qabyldaý ońaıǵa túsken joq jáne osy jaıyndaǵy bola­shaq týraly tolǵanysty ol óziniń aına­lasyndaǵylarmen ǵana emes, eń aldymen ózimen júrgizdi. Dástúrli shektelýshilikti syndyrýǵa, eshkim de óte almaıtyndaı kórinetin sonshama bıik kedergilerdi eńserýge týra keldi», dep jazady avtor. Kósemsózshi jáne ǵaryshker Iýrıı Batýrın Nursultan Nazarbaevtyń «ǵaryshtyq» qyzmetiniń ártúrli qyr­laryn attap óte alǵan joq. Onyń sózinshe, Qazaqstan kóshbasshysy óz eli ómiriniń túrli qyrlarymen aınalysady, biraq aǵymdyq saıası tájirıbe barysynda áli de sanaly túrde kózge túse qoımaǵan onyń «kosmızmi» basqa elderdegi – «so­sıa­lızm» nemese «naryq» sekildi mem­lekettik basqarýdyń kóp ólshemdi qısy­ny úshin arqaýlyq túsinik bolyp shyqty. Jazýshy, «Rossııskaıa gazeta» bas redaktorynyń orynbasary Nıkolaı Dolgopolov «Odaqtas» atty ocherkin­de Nursultan Nazarbaevty Reseıdiń basty dosy dep ataıdy. Onyń pikiri boıynsha, Eýrazııalyq odaq bolashaqqa jasalǵan úlken serpilis boldy. «Al ony kóre, túısine bilý kóp eshkimge berilmegen edi. Tek qana asa zor darynǵa ıe tańdaýlylarǵa ǵana. Mundaı kóre bilý qasıeti Nazarbaevta bar. Men Nursultan Ábishuly oılastyrǵan jáne usynǵan barlyq isti jańa jol tóseý dep ataǵan bolar edim», deıdi ol. «Trýd» gazetiniń bas redaktory, Qazaqstan túlegi Valerıı Sımonov «Jerles» degen maqalasynda Nazar­baevty eldiń jańa elordasy Astananyń negizin qalaýshy áke, eldegi ultaralyq kelisimniń kepili jáne jalpyǵa ortaq tarıhı jadynyń saqtaýshysy retinde kórsetedi. Onyń sózi boıynsha, Qazaq­stan astanasyn aýystyrý tarıhy – kósh­basshynyń ishki senimi ǵajaıypty ­týdyra alatyndyǵynyń taǵy bir jar­qyn mysaly. Kitapqa Reseıdiń asa iri saıası jáne qoǵam qaıratkerleriniń Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti týraly túsiniktemeleri, jeke baǵalary berilgen. Jınaqqa Reseı Prezıdenti Vla­dımır Pýtınniń, MMÝ rektory Vıktor Sadovnıchııdiń, MMHQI rektory Anatolıı Torkýnovtyń, rejısser Nıkıta Mıhalkovtyń Qazaqstannyń Kóshbasshysyna bergen baǵalary, sondaı-aq, osy jınaqqa arnap jazyl­ǵan kóptegen pikirler berilgen. Olar­dyń avtorlarynyń qatarynda Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov, TMD atqarýshy hatshysy Sergeı Lebedev, Memlekettik Dýmanyń Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy isteri, eýra­zııalyq ıntegrasııalar jáne otan­dastarmen baılanys jónindegi komıtet tóraǵasy Leonıd Slýskıı, KSRO Úkimetiniń burynǵy basshysy Nıkolaı Ryjkov, Tatarstan men Ingýshetııanyń birinshi prezıdentteri Mıntemır Shaımıev pen Rýslan Aýshev, belgili ánshi jáne Ázerbaıjannyń Reseıdegi elshisi Polad Bıýlbıýl-oǵly, RF Prezıdentiniń halyqaralyq mádenı yntymaqtastyq jónindegi arnaý­ly ókili Mıhaıl Shvydkoı, «Eýrazııa Iskerlik keńesi» Úılestirý keńesiniń tóraǵasy Oleg Soskoves, Reseı Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Vladımır Fortov, ǵaryshker Valentına Tereshkova, Búkilreseılik memlekettik televızııa jáne radıo habarlaryn taratý kesheniniń bas dırektory Oleg Dobrodeev, «Inter­faks» agenttiginiń basshysy Mıhaıl Komıssar, ekonomıster Abel Aganbegıan men Rýslan Grınberg, jazýshy Anatolıı Kım, pıanıst Denıs Masýev pen ánshi Aleksandr Gradskıı, ártister Oleg Tabakov pen Gennadıı Hazanov jáne basqa da kóptegen qaıratkerler bar. О́zderiniń Nazarbaev týraly áser­leri men estelikterin, baǵalaryn qaǵaz betine túsirgen olardyń árbiriniń qaıtalanbas stılderi arqyly jazylǵan jeke, ózindik oılary jınaqtala kele «ortaq keıipkerge» aınalǵan. Qory­tyn­dysynda «Jasampaz» kitaby Qazaq­stan Kóshbasshysynyń ózindik bir ujym­dyq beınesin somdaǵan. Tipti, naqty­raq aıtsaq, jýrnalıstıkanyń tany­mal jul­dyzdary sheberlikpen qalyptastyrǵan jáne Reseı qoǵamynyń aıtýly, bedeldi ókilderiniń pikirlerimen qýattalǵan «mozaıkalyq pannoǵa» aınalǵan. Kitapqa Nursultan Nazarbaevqa jáne onyń 75 jyldyǵyna arnalǵan tikeleı quttyqtaýlar jeke blokpen engizilgen. Olardyń avtorlarynyń qatarynda ­Reseı Parlamenti palatalarynyń spıkerleri Valen­tına Matvıenko men Sergeı Naryshkın, Qorǵanys mınıstri Sergeı Shoıgý, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa tóralqasynyń tóraǵasy Vıktor Hrıstenko, UQShU Bas hatshysy Nıkolaı Bordıýja, Tatarstan basshysy Rýstam Mınnıhanov, Bashqurtstan basshysy Rýstem Hamıtov, Daǵystan basshysy Ramazan Abdýlatıpov bar. Otyzǵa tarta quttyqtaýlar arasynan KSRO-nyń burynǵy prezıdenti Mıhaıl Gorbachevtiń: «Aldaǵy jyldarda da sen ózińniń bolashaqty kóre bilý sekildi qasıetińdi tanyta be­resiń degen senimdemin. Bul – qorytyn­dylaı kelgende, saıasattaǵy danalyq­tyń bas­ty máselesi. Seniń barlyq dos­taryń, Reseıdegi jáne basqa da elder­degi Qazaqstannyń kóptegen dos­tary buǵan shynaıy túrde qýanady. Al Qazaq­stannyń jetistikteri basqalar úshin úlgige aınalady», degen tereń sezimge toly joldaýy da erekshelenip tur. Mereıtoıǵa qatysty quttyqtaýlaryn ǵaryshker-ushqysh Alekseı Leonov, sýretshi Zýrab Sere­telı, «LÝKoıl» konserniniń prezıdenti Vagıt Alekperov, «Argýmenty ı Fakty» gazetiniń bas redaktory Nıkolaı Zıat­kov, RF SIM Dıplomatııalyq akade­mııasynyń rektory Evgenıı Baja­nov, «ROSNANO» kompanııasynyń bas­shysy Anatolıı Chýbaıs, Reseı Múf­tıler keńesiniń tóraǵasy Ravıl Gaınýtdın, Reseıdiń ataqty ártisteri Iýrıı Grıgorovıch, Aleksandr Kalıagın, Valerıı Gergıev, Iýrıı Bashmet, Vladımır Spıvakov, Sergeı Shakýrov, kompozıtor Igor Krýtoı, sportshylar Elena Isınbaeva men Rınat Dasaev ta joldaǵan. Nursultan Nazarbaevtyń kóp qyrly qyzmeti, Qazaqstan Prezıdentine tanymal álemdik kóshbasshylardyń birine aınalýǵa múmkindik bergen onyń tulǵa­synyń aýqymdylyǵy týraly jarqyn baǵalar kitaptyń tusaýkeserine qatysyp, sóz sóıleýshiler tarapynan da aıtyldy. Qonaqtardyń kópshiliginiń jobaǵa tikeleı qatysýshylar, jınaqqa pikir bildirýshiler, kitaptyń keıipkerimen tikeleı tanys jandar bolýy jınaqty talqylaý kezinde erekshe jaıly ahýal, kóterińki kóńil-kúı qalyptastyrdy. Sondyqtan da «Orys baspasózi» búkil­álemdik assosıasııasynyń prezıdenti Vıtalıı Ignatenkonyń, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa tóralqasynyń múshesi (mınıstri) Tatıana Valovaıanyń, Memlekettik dýmanyń TMD isteri, eýrazııalyq ıntegrasııalar jáne otan­dastarmen baılanys jónindegi komıtet tóraǵasy Leonıd Slýskııdiń, «LÝKoıl» konserniniń prezıdenti Vagıt Alekperovtiń, Ázerbaıjannyń Reseıdegi elshisi Polad Bıýlbıýl-oǵlynyń sózderi sondaı bir shynaıy jáne sezimge toly bolyp shyqty. Bálkim, Vıtalıı Ignatenkonyń myna bir sózi barlyǵynan da naqtyraq jalpy mánge ıe bolyp shyqqan bolar: «Nursultan Ábishuly Nazarbaev – búgingi álemdik saıasattyń eń bir jarqyn kóshbasshysy. Onyń Qazaqstan taǵdyryna qosqan úlesin baqylaýdyń ózi óte qıyn. Tipti, Qazaqstannyń el retinde, derjava retinde qalyptasýy –  Nursultan Nazarbaevtyń jeke jetistigi dep aıtsaq, artyq emes», dedi ol. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Na­zarbaevtyń RF Jýrnalıster odaǵynyń joǵary nagradasy «Erekshe eńbegi úshin» belgisimen marapattalǵandyǵy jarııalanyp, bul jarqyn shara osylaısha erekshe ekpinmen aıaqtaldy. Qazaqstan Syrtqy ister mınıstr­liginiń qoldaýymen jaryq kórgen kitaptyń tanystyrylymyna TMD-nyń jáne birqatar Eýropa elderiniń dıplomatııalyq mıssııalarynyń basshylary qatysty. Sáýlebek BIRJAN.