(Baqtybaı aqyn)
Aýzynan shyqqan árbir sózi taý ózenindeı tegeýrindi, aldaspandaı ótkir Súıinbaıdyń baǵasy men bási esh tómendemegenin kúlli qazaq balasy jaqsy biledi. «Bórili baıraq astynda, bógelip kórgen jan emen...» dep eli men jeriniń abyroıy úshin esh nárseden taısalǵan emes. Tezek tóreniń ordasyna kirip tik sóıledi. Qyrǵyzdyń Orman, Qara Báıtik sekildi manaptarynyń minin qasqaıyp turyp betine basty. Suranshy men Saýryqtyń namysyn janyp jaýǵa qarsy attandyrdy. О́z eliniń betke ustary sanalǵan Sarybaıdaı dana bıdiń de sońǵy áreketterin quptamaıtynyn ashyq aıtqan. Momynnyń aqysyn jegen baı-bolys, qoja-moldanyń eshbiri Súıinbaıdyń synynan qaǵaberis qalǵan emes.
Ol sonaý VI-VIII ǵasyrlarda Kók Táńiriniń nur shýaǵyna shomylǵan kók túriktiń asqaq rýhyn jańǵyrta jyrlady. Ashınalardan enshilengen Bórili baıraqty tý kóterip, máńgilik el bolý muratyna ólsheýsiz adaldyq tanytty. Qyrǵyzdyń Qataǵan aqynymen aıtysynda qalyń qazaqtyń birligi men berekesin, alymy men qarymyn tanyta sóılep, bir qaıyrǵanynda: «Bútin dúnıe júzinde, shógip jatqan munarmyn! Odan qalaı ótesiń, batyrlyq pen erlikte, maǵan qaıtip jetesiń?!» deıdi sańlaq aqyn. Osy sóziniń mánine tereńdeı tússeńiz, onda qanshalyqty asqaqtyq, ult bolyp uıysqan eliniń bir múdde, bir maqsatqa árdaıym bekem jumyla alatynyna degen shúbásiz senim jatqanyn paıymdaý sonshalyqty qıyn emes.
Bala Jambylǵa bata berip turǵan sátinde ol: «Qudyqtan tartqan sý sııaqty sózdi óz júregińnen ala bil», deıdi. Sondyqtan, Jambyl da Súıinbaıdy nege pir tutpasyn. Eshqashan jalǵan aıtyp jaltaqtamaǵan uly ustazynyń bul aqylyn ómir boıy jadynan bir sát shyǵarmaǵan jyr alyby HH ǵasyrda qazaq degen qasıetti halqyn álemge áıgiledi.
«Súıinbaı aqyn bir ǵana Jambyldyń ustazy emes, kúlli kórkemdiktiń, ádemiliktiń ustazy», deıdi uly sýretshimiz Ábilhan Qasteev. Sol aıtpaqshy, ádemilik pen kórkemdikke kelgende Súıinbaı Aronulynyń asyl sózi altynǵa para-par. Onyń aıtystary men tolǵaýlaryna tán teńdessiz ekpin býyrqanǵan teńiz tolqynyndaı lek-legimen jóńkiledi. Áserli uıqasy men ádemi teńeýleri búgingi ádebıet zertteýshilerinen áli jetkilikti baǵasyn alyp bolǵan joq.
Tabıǵat oǵan órshil rýh bergende, syr men symbatyn, azamat erdiń balasyna laıyq aıdaı ajardy da aıap qalmaǵan. Zamanyna oıy men talǵamy jarasqan Súıinbaı óz elin qoqandyq zorlyqshylyqtan, irgeles jatqan qyrǵyzdyń dúrkin-dúrkin shapqynshylyǵynan Saýryq, Suranshy, Súttibaı, Sarybaı batyrlarmen birge qaımyqpaı qorǵasty, daýylpaz aqyndyǵymen qosa atalas aǵaıyndary arasynda salıqaly bılik júrgizdi. Bul týraly HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qaǵazǵa túsip, búginde ortalyq muraǵatta qattalyp jatqan tarıhı qujattar tolyq dálel bolady. Oǵan Súıinbaıdyń ǵalym shóberesi Sultanǵalı Sadyrbaev: «Tunyq bulaqtan sý iship shyqqan kıiktiń balasyndaı pák sezimdi Súıinbaı jastyq shaǵynan bastap, ómiriniń sońǵy demi bitkenge deıin týǵan eliniń taǵdyry men bolashaǵy úshin jan aıamaı kúresken adam», dep oryndy baǵasyn berdi.
«Halyqty tilmen qorǵadym, sóz shyndyqqa kelgende, bas kesse de bolmadym», dep ózi aıtpaqshy, ultynyń ary men namysy úshin árdaıym jalańdaǵan qylysh, janǵan ottan da taısalmaǵan Súıinbaı týraly sóılegende, árıne, áýeli onyń asqan daryndy aqyndyǵyn erekshe atap aıtamyz. Arǵy atasy Jıenqululy Kúsepten jalǵasatyn batyrlyq pen aqyndyq dástúrine saı «Qarasaı batyr», «О́tegen batyr», «Suranshy-Saýryq batyr» degen tarıhı jyrlardy ózinshe órnektep, baıyta jyrlaǵan ol shyǵystyń injý-marjan mol qazynasynan da meılinshe sýsyndaǵan. Kúsepten Súıinbaı, odan Jambyl meńgergen myńdaǵan shýmaqty – «Shahname», «Kóroǵly», «Myń bir tún», «Totynyń toqsan taraýy» atty uly dastandar da osynyń aıǵaǵy.
Sondaı-aq, aqynnyń aq almastaı kesip túsetin, «Jurt ishinde jorta bir maqtaısyń-aý», «Momyn malyn zulymǵa alyp berip», «Sálde oraǵan qojaǵa», «Baqsyǵa», «Qajylarǵa», «Jaınaqqa», «Tileýberdige», «Maqsutqa», «Qasymǵa», «Tórt bıge», «Kenenbaı uryǵa», taǵy da basqa syn-syqaq óleńderi, jyr tolǵaýlary óz aldyna bir tóbe.
Uly jazýshymyz Muhtar Áýezov: «Súıinbaı – aıtys óneriniń altyn dińgegi», dep baǵalaǵanda, álbette, onyń bizge jetken qyrǵyz Qataǵanmen, Arystanbekpen, Tezek tóremen, Qańtarbaımen, Jantaımen, Baqtybaımen, Kúnbalamen, Ýázıpamen, Tátti qyz jáne Keskenkekilmen, Qarǵamen aıtysyn negizge alǵan. Sonyń bárinde sańlaq Súıinbaı shyndyqty tý ete sóılegen, qaı kezde bolsyn aqıqattyń jaǵynda júrgen aqıyq árbir qarsylasyn dáleldi sózben múdirtip, mysyn basqan. Onymen bir júzdesken Baqtybaı Jolbarysulynyń: «О́leńniń uly darııa muhıtysyz», deıtini tipti, tegin emes.
Sol Súıinbaı babamyzdyń týǵanyna 200 jyl tolatyn aıtýly mereı saltanatyna baılanysty bıyl jyl basynan beri aqynnyń týǵan elinde birqatar maqsatty mádenı sharalar júzege asyryldy. Atap aıtqanda, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń, TÚRKSOI uıymynyń, Almaty oblysy ákiminiń basshylyǵymen jáne Jambyl aýdany ákimdiginiń barynsha atsalysýymen Almaty jáne Astana qalalarynda keleli ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar, Almaty qalasyndaǵy stýdentter arasynda alqaly aıtys ótkizildi. Maýsym aıynda Túrkııanyń Ankaramen qosa bes qalasynda Súıinbaı jylyna baılanysty túrli tanymdyq sharalar uıymdastyryldy. О́leńderin belgili túriktanýshy aqyn, qaıratker azamat Málik Otarbaev aýdaryp, jýyrda kitaby Ankara qalasynda túrik tilinde basylyp shyqty. Osynaý eleýli eńbektiń tusaýkeser rásimi Jambyl aýdandyq kitaphanasynda zor qýanyshpen ótkizildi.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ýálıhan Qalıjanov bastaǵan ǵalymdar Súıinbaıdyń qos tomdyq akademııalyq tolyq shyǵarmalar jınaǵyn daıyndady. Onyń birinshi tomyna aqynnyń tolǵaýlary, arnaýlary, óleńderi, aıtystary men qaǵysýlary, jyrlary, áńgimeler men joqtaýlar, ǵylymı qosymshalar toptastyrylsa, ekinshi kitabyna qazaqtyń belgili ádebıettanýshy ǵalymdary men aqyn-jazýshylary – Ilııas Jansúgirov, Esmaǵambet Ysmaıylov, Muhametjan Qarataev, Pavel Kýznesov, Qajym Jumalıev, Saparǵalı Begalın, Hanǵalı Súıinshálıev, Sultanǵalı Sadyrbaev, Hamıt Erǵalıev, Rahmanqul Berdibaev, Myrzataı Joldasbekov, Qulbek Ergóbekov, Janǵara Dádebaev, Sársenbi Dáýitov, Temirhan Tebegenov, Serik Negımov, Beken Ybyraıymov, Aryqbaı Aǵybaev, Rafat Ábdiǵulov, Baqtııar Smanov, taǵy basqa avtorlardyń qalam qarymynan týǵan zertteýler men maqalalar, súıinbaıtanýshy-ǵalym Múbárak Úmbetaevtyń ǵylymı monografııasy endi.
Jýyrda Almaty qalasyndaǵy qazaqtyń Jambyl atyndaǵy memlekettik fılarmonııasynyń aldyna Súıinbaıdyń eskertkish músini ornatylyp, ońtústik astanamyzdaǵy Súıinbaı atyndaǵy №143 mektep-lıseıinde «О́ren sózdiń júırigi, jyr tulpary – Súıinbaı» atty ádebı-tanymdyq shyǵarmashylyq kezdesý ótti. Súıinbaı jylyna arnalǵan bıylǵy barsha uıymdastyrý, mádenı-kópshilik sharalarynyń tynysyn ashý maqsatynda Jambyl aýdanynda arnaıy «Súıinbaı» qoǵamdyq qory quryldy. О́ziniń týǵan aýyly Qaraqystaqta mereıtoıǵa baılanysty qolǵa alynyp jatqan tıisti sharalar aýqymy da san alýan. Munda uly aqynnyń ádebı-eskertkish murajaıy, kesenesi qaıta jóndeýden ótkizilip, aýyldyń ortalyq kósheleri abattandyryldy. Mereıtoı kúni músini kórneki ornatylǵan saıabaq saltanatty túrde ashylady.
«Súıinbaıdaı aqyny, Sarybaıdaı batyry, Túktibaıdaı baqsysy, Shirikbaıdaı jaqsysy bar, bul ekeı ne degen baqytty el edi», dep tamsanypty deıdi qyrǵyzdyń Shábden manaby bir sóziniń arasynda. Alataýdyń eki eline teń málim Shábden aıtqandaı, tek bir ata ekeıdiń ǵana emes, barsha qazaqtyń baqyty úshin sóz saralaǵan Súıinbaıdyń asyl murasy túgel túrki álemi úshin de ortaq baqyt dep bilemiz.
Endi qazan aıynyń 21-inen 24-ine deıingi aralyqta ótedi dep josparlanǵan Taldyqorǵan qalasyndaǵy halyqaralyq aqyndar aıtysy men birneshe túrki memleketteriniń ǵalymdary qatysatyn Almaty qalasyndaǵy halyqaralyq ǵylymı konferensııa, Jambyl aýdanynyń birneshe aýylynda toılanatyn Súıinbaı Aronulynyń 200 jyldyq mereıtoı saltanaty shyndyq sózdiń Sholpan juldyzy sanalatyn aqynnyń abyroıyn kúlli qazaq aspanynda odan saıyn bıiktete túsedi degen oıdamyz.
«Teginde Súıinbaıdyń sózderi túrli-tústi asyl tastar sekildi: bir sózdiń sáýlesi ekinshi sózge shaǵylysyp, jarq-jurq etedi», degen edi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sultanǵalı Sadyrbaev. Sol aǵamyz aıtpaqshy, aqynnyń bıylǵy mereıine baılanysty atqarylǵan sharalar men kúni erteń toılanatyn zor qýanyshymyz bir-birine sáýlesin shashyp, bórili baıraqty babamyzdyń dańqyn jarqyrata bermek.
Jandarbek DALABAEV,
Jambyl aýdanynyń ákimi.
Almaty oblysy.
